ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μνήμη ίσον κρίση

Η αρμόζουσα τιμή σε έναν πολιτικό που σημάδεψε την εποχή του είναι η σκέψη
γύρω από το σύνολο του έργου του. Κανείς μεγάλος δεν ήταν ποτέ υπεράνω κριτικής.

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Καραμανλής υπήρξε αναμφίβολα μεγάλη μορφή, ακόμα και γι’ αυτούς
που σε καμιά στιγμή δεν μοιράστηκαν τις ιδέες του και δεν τον ένιωσαν οικείο.
Είχε προσωπικό κύρος, εκλογική επιβράβευση, κυβερνητική μακροβιότητα και
διεθνή αποδοχή. Υπήρξε όχι μόνο έντονη αλλά και καταλυτική παρουσία,
ενσαρκωτής και εμβληματικό πρόσωπο μιας παράταξης που κατέληξε κτήμα και
σύμβολο ολόκληρης της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Πραγματοποίησε κάτι που
ελάχιστοι πολιτικοί αξιώνονται, να βοηθήσει έναν λαό να νιώσει αξιοπρεπέστερος
ύστερα από μια εθνική ταπείνωση. Ο Καραμανλής συνάντησε την ιστορία το 1974,
αλλά το ραντεβού φρόντισε να το κλείσει ο ίδιος. Ξεπερνώντας την εύλογη
αμφισβήτηση για το παρελθόν του, επέβαλε ως αυτονόητη την παρουσία του και
έδωσε σε μεγάλο βαθμό υπόσταση στο πέρασμα της Ελλάδας στην οριστική, όπως
φαίνεται, πολιτική ομαλότητα. Η μοναχική απόφασή του να γίνει ο Έλληνας Ντε
Γκωλ μεταβλήθηκε σε λαϊκή κατάκτηση μέσα από την ισχυροποίηση των θεσμών, τη
γενίκευση της ελευθερίας και το τέλος της απομόνωσης.

Όμως ο Καραμανλής δεν έδρασε μόνο κατά τη μεταπολίτευση και δεν συμβόλισε μόνο
μια επιτυχημένη μετάβαση. Συνέδεσε το όνομά του και με μια εξίσου κρίσιμη
δομική εξέλιξη, την ενσωμάτωση της συντηρητικής πρακτικής ­ όχι της
ιδεολογίας, στην οποία δεν πίστευε ­ στους ίδιους τους αρμούς του ελληνικού
κράτους. Για όποιον η πολιτική δεν είναι μόνο λόγια και αποφάσεις αλλά πρώτα
μια μέθοδος ­ μια μέθοδος για την εξουσία και μια μέθοδος για την ανθρώπινη
συνύπαρξη ­ η διακυβέρνηση του ενός, η ταύτιση του εθνικού με το κομματικό
συμφέρον, η μη ανοχή του διαφορετικού, που σφράγισαν την πολιτική μοίρα του
τόπου, αποτελούν εξίσου καίρια κριτήρια για το ιστορικό μέγεθος των κυβερνητών
του. Πριν γίνει ο ηγέτης που ενώνει, ο Καραμανλής υπήρξε ο αρχηγός που δίχασε.
Συνέβαλε στην επισημοποίηση της πολιτικής μισαλλοδοξίας σε μια συγκεκριμένη
εποχή της νεώτερης ιστορίας και στην ταύτιση της Δεξιάς με αυτήν. Κανείς δεν
πρέπει να ξεχνά ­ ιδίως οι νεώτερες γενιές, που δεν ζήσαμε αυτό το κλίμα και
γι’ αυτό θεωρούμε αυτονόητα κάποια σημερινά δεδομένα της πολιτικής διαπάλης
που οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στη δράση άλλων πολιτικών δυνάμεων ­ πως η δίψα
για εξουσία οδήγησε σε δαιμονοποίηση του άλλου, σε πνίξιμο της φωνής του, σε
περιορισμό της δράσης του, σε συρρίκνωση της αξιοπρέπειάς του. Πως η Δεξιά
μεταβλήθηκε για μερικές δεκαετίες στη μεταπολεμική Ελλάδα σε επίσημο μηχανισμό
καταστολής, χρησιμοποιώντας τη δύναμη του πελατειακού κράτους και
μετατρέποντας την εθνικοφροσύνη σε πιστοποιητικό υποταγής.

Η μεταπολιτευτική πορεία του Καραμανλή διακρίνεται βέβαια για την επίδειξη
πολιτειακής ευαισθησίας και ωριμότητας, που ωφέλησαν αναμφισβήτητα τον τόπο:
σταθεροποίηση του κοινοβουλευτισμού, επιθετική αντιμετώπιση της βασιλείας,
αυστηρότητα έναντι των πραξικοπηματιών, άνοιγμα στον πολυκομματισμό,
ενσωμάτωση στην Ευρώπη. Η σημαντική αυτή προσφορά μπορεί ωστόσο να διαβασθεί
περισσότερο ως συνειδητοποίηση της αλλαγής των καιρών (αυτό όμως δεν είναι που
κάνει έναν πολιτικό να ξεχωρίζει;) παρά ως μεταβολή ενδιάθετης πολιτικής
στάσης. Πίσω από τις πράξεις ενέδρευε πάντα η αίσθηση ότι το δίκιο βρίσκεται
από μια μεριά, ότι ο τόπος έχει μόνο τις ανάγκες που προβάλλει η πολιτική
ηγεσία του, ότι οι ιδέες και η ανανέωση είναι ένα βάρος που πρέπει να ανεχθεί
η δημοκρατία και όχι η ζωογόνος ουσία της. Η εικόνα της προσωπικής του
λιτότητας δεν οφείλεται ίσως μόνο στα σκληρά και ακατέργαστα, γι’ αυτό γνήσια
και ανθεκτικά, υλικά από τα οποία ήταν φτιαγμένος ο χαρακτήρας του, αλλά και
στην απροθυμία του να συγχρωτισθεί με μια κοινωνία και με μια πολιτική τάξη
που δεν θεωρούσε αντάξιές του. Ήταν και έφυγε αγέρωχος, αλλά και μοναδικός
γνήσιος συνομιλητής του εαυτού του. Ο ίσκιος της ιστορίας, που σκύβει πάνω
του, δεν χαρίζει μόνο την ανάπαυση στον κουρασμένο υπέρ πατρίδος πολεμιστή,
αλλά αποκαλύπτει και τις αντιφάσεις της μακράς πορείας του.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.