ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΕΝΙΚΟ Η τελευταία λέξη

Η ΓΙΑΓΙΑ μου η Χιονούλα έζησε όλη της τη ζωή, εκτός από τα τελευταία χρόνια,
σ’ ένα χωριό της Μάνης. Γέννησε 7 παιδιά, έθαψε κάποια από αυτά, δούλεψε στα
χωράφια νυχθημερόν και αντιμετώπισε την πέτρινη μοίρα της αγόγγυστα, καθώς ο
άντρας της βρισκόταν, τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα, μετανάστης στην Αμερική.
Πάντα με το μαύρο μαντήλι στο κεφάλι, μια μορφή δωρική και αεικίνητη, έδινε με
τα λιγοστά της λόγια το μέτρο στα πράγματα. Ανήκε στην γενιά των γυναικών που
είδαν την Ελλάδα να αλλάζει ραγδαία και αυτές έμειναν βράχοι σοφίας, με γερές
ρίζες μέσα στους αιώνες που πέρασαν, αντιμετωπίζοντας το αυθαίρετο της
ιστορίας με τη γνώση που έτρεχε στο αίμα τους και με μια ιδιαίτερη σχέση με
την φύση που τις περιτριγύριζε.

Όλες αυτές τις μοναδικές γυναίκες είδα να ξεπετιούνται μέσα από το
συγκλονιστικό βιβλίο «Η Τελευταία Λέξη» της Νάντιας Σερεμετάκη. Μια μοναδική
μελέτη πάνω στις κοινότητες της Μάνης και ιδιαίτερα πάνω στη σχέση των
γυναικών με τον θάνατο. Τα ξόδια, οι τελευταίες λέξεις που συνδέουν δύο ειδών
ζωές, πήραν άλλη διάσταση καθώς μέσα από τις σελίδες του βιβλίου παρακολούθησα
την πολιτισμική απόκριση των γυναικών στον ιστορικό κατακερματισμό: το
ονείρεμα, ο αυτοσχεδιασμός μοιρολογιών, οι αγροτικές φροντίδες, η ταφή και
εκταφή νεκρών και η ιστορική εγγραφή συναισθημάτων και αισθήσεων πάνω σ’ ένα
τοπίο προσώπων, πραγμάτων και τόπων. Αυτές οι πρακτικές, λέει η συγγραφέας,
συνθέτουν την ισχυροποιητική ποιητική της περιφέρειας. Γιατί η ποιητική αυτή
έχει να κάνει πάντοτε με την φαντασιακή διάσταση υλικών κόσμων, πραγμάτων και
προσώπων που γίνονται και ξεγίνονται. Στη Μάνη, αυτή η φαντασιακή διάσταση
αναδύεται από την σχέση των γυναικών με τον θάνατο. Γι’ αυτό ίσως, όταν οι
μοιρολογίστρες ποιητικοποιούν τον θάνατο, ουσιαστικά ιστορικοποιούν την
κοινωνική εμπειρία.