Έδινε πάντα το «παρών»

Δεκαπέντε με είκοσι χιλιάδες σλαβόφωνοι. Πενήντα χιλιάδες Τσιγγάνοι. Ογδόντα
χιλιάδες Βλάχοι. Λίγοι Εβραίοι, Αρμένιοι, Τούρκοι, Σέρβοι και Μαυροβούνιοι.
Αλλά κυρίως Έλληνες. Η ελληνική μειονότητα της Αλβανίας είναι η μόνη
μειονότητα της χώρας που διαθέτει πολιτική, οικονομική και κοινωνική σημασία.
Άλλοτε αξιοποιήθηκε από το καθεστώς, άλλοτε χρησιμοποιήθηκε, πολύ συχνά υπήρξε
θύμα διώξεων και καταπίεσης, πάντοτε όμως πρωταγωνίστησε στις εξελίξεις
αποτελώντας την οικονομική ραχοκοκαλιά της χώρας.

Τα παρακάτω αποσπάσματα είναι από το βιβλίο των Τζέιμς Πέτιφερ και Μιράντα
Βίκκερς «Αλβανία: Από την Αναρχία, σε μια Βαλκανική Ταυτότητα» που κυκλοφορεί
σε λίγες ημέρες από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.

Τρεις γενιές. Μέλη της ελληνικής μειονότητας ψηφίζουν στις αλβανικές εκλογές

Την περίοδο του κομμουνιστικού καθεστώτος δεν επιτρεπόταν η δραστηριοποίηση
κάποιας αυτόνομης πολιτικής οργάνωσης της μειονότητας, παρ’ όλο που ήταν
δυνατή η ελεγχόμενη από το κράτος πολιτιστική και εκπαιδευτική δραστηριότητα
σε τοπικό επίπεδο.

Ο Χότζα ακολούθησε μια πολιτική, σύμφωνα με την οποία ορισμένα ευνοούμενα μέλη
της μειονότητας καταλάμβαναν εξέχουσες θέσεις μέσα στο σύστημα, ενώ η
πολιτιστική και θρησκευτική ταυτότητα των υπολοίπων διαβρωνόταν σταδιακά.
Έτσι, από το 1948 και για πολλά χρόνια, ο Σπύρος Κολέκας, γεννημένος στη νότια
παραλιακή πόλη της Χιμάρας, διετέλεσε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του
Κόμματος Εργασίας και έμπιστος σύμβουλος του Χότζα σε μειονοτικά θέματα.
Γλίτωσε από τις διάφορες εκκαθαρίσεις της Κεντρικής Επιτροπής, παραμένοντας
μέλος της ως το 1976.

Αλλά στο ίδιο διάστημα η θέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας υποβαθμίσθηκε και κατά
την άποψη των περισσότερων μελών της μειονότητας η διδασκαλία της ελληνικής
γλώσσας δεν διατηρήθηκε στα επίπεδα που θα διασφάλιζαν εκπαιδευτική ισότητα.

ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Παρ’ όλο που παρεχόταν κάποια στοιχειώδης εκπαίδευση στα ελληνικά στις
μειονοτικές περιοχές, το περιεχόμενό της ήταν ταυτόσημο με εκείνο που
διδασκόταν στους Αλβανούς μαθητές, και αποκλείονταν μεγάλοι τομείς της
ιστορίας, της λογοτεχνίας και του πολιτισμού της Ελλάδας.

Η ιστορία αντιμετωπιζόταν από την αλβανική σκοπιά και στην πραγματικότητα ήταν
ελάχιστα τα στοιχεία της ελληνικής ιστορίας που διδάσκονταν. Ο ρόλος των
Ιλλυριών στην αρχαία ιστορία της περιοχής ήταν διογκωμένος και εκείνος των
Ελλήνων αποίκων από την Κόρινθο και άλλες περιοχές περιορισμένος.

Τα κριτήρια που χρησιμοποιούνταν από τους κομμουνιστές για την αναγνώριση ενός
χωριού ως μειονοτικού ήταν αντιφατικά και πολλά χωριά με σημαντικό αριθμό
κατοίκων ελληνικής καταγωγής δεν αναγνωρίζονταν ως μειονοτικά, επειδή ζούσαν
εκεί και μερικοί Αλβανοί. Γεγονός που σήμαινε ότι ένα τμήμα της ελληνικής
μειονότητας δεν είχε πρόσβαση στη διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, έστω και
σε επίπεδο δημοτικού σχολείου.

ΤΟ 1989 ΚΑΙ 1990

(…) Όπως και σε άλλους τομείς της αλβανικής ζωής, η αυτοοργάνωση της
ελληνικής μειονότητας συνδεόταν στενά με την πιθανότητα σχηματισμού μιας
δημοκρατικής αντιπολίτευσης έναντι του Κόμματος Εργασίας.

Παρ’ όλο που η προπαγάνδα του αλβανικού καθεστώτος συνεχίσθηκε όπως και πριν
στη διάρκεια του 1989 και των πρώτων μηνών του 1990, στην πραγματικότητα
πολλοί από τους περιορισμούς της πολιτιστικής και θρησκευτικής δραστηριότητας
άρχισαν να εξαφανίζονται κατά την περίοδο εκείνη. Καθοριστική στιγμή ήταν η
τελευταία εβδομάδα του Δεκεμβρίου του 1989 και η πρώτη εβδομάδα του Ιανουαρίου
του 1990.

Μετά την ίδρυση τον προηγούμενο μήνα του αντιπολιτευόμενου Δημοκρατικού
Κόμματος, το δρακόντειο σύστημα ασφαλείας των συνόρων που είχε διατηρηθεί επί
δεκαετίες κατέρρευσε, με αποτέλεσμα την άμεση διαφυγή εκατοντάδων προσφύγων
στην Ελλάδα και σε άλλες γειτονικές χώρες.

ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ

Στο Νότο, πολλοί ελληνικής καταγωγής Αλβανοί πολίτες πέρασαν τα σύνορα στο
πλαίσιο μιας ευρύτερης πληθυσμιακής μετακίνησης.

Ήταν κάτω από απαίσιες καιρικές συνθήκες που οι πρόσφυγες πέρασαν στη Βόρειο
Ελλάδα ρακένδυτοι, σχεδόν ξυπόλητοι και πεινασμένοι, όπου έγιναν δεκτοί με
εγκαρδιότητα. Οι Έλληνες χωρικοί εκδήλωσαν όλοι τη φιλανθρωπία τους μπροστά
στο φρικτό θέαμα που αποκάλυψε το κύμα των προσφύγων για τις συνθήκες που
επικρατούσαν στην άλλη πλευρά των συνόρων. Σε μικρές πόλεις, όπως οι Φιλιάτες,
κοντά στο αλβανικό χωριό Κονίσπολη, αλλά στην αντίθετη πλευρά των συνόρων,
υπήρχαν συγγενικές σχέσεις που βοήθησαν ώστε οι νεοφερμένοι να γίνουν δεκτοί
με συγκινητικές εκδηλώσεις.

Οι παλιές απαγορεύσεις γι’ ανεξάρτητη οργάνωση ήταν αναπόφευκτο να
καταρρεύσουν σύντομα και μέσα σε τρεις μήνες οι ελληνορθόδοξοι διεκδίκησαν
ξανά τις εκκλησίες τους, με τη βοήθεια σε αρκετές περιπτώσεις των μουσουλμάνων
γειτόνων τους, όπως ακριβώς τους βοήθησαν κι εκείνοι να επανακτήσουν το
κεντρικό τζαμί της Κορυτσάς τον Μάρτιο του 1990.

(…) ΠΑΡ’ όλο που μεμονωμένα οι Έλληνες μειονοτικοί είναι σε θέση να
ευημερήσουν στην Αλβανία, το μέλλον της μειονότητας ως συνόλου είναι ασαφές
και θα εξαρτηθεί από την κατάσταση των διμερών σχέσεων. Μετά την ειρηνευτική
συμφωνία του Ντέιτον και τη γενική βελτίωση του κλίματος στα Βαλκάνια το
φθινόπωρο του 1995, οι δύο κυβερνήσεις επέσπευσαν τις διαπραγματεύσεις τους
για ιδιαίτερης σημασίας ζητήματα. Οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν την κυρίαρχη επιρροή
τους στην περιοχή για να πιέσουν προς την κατεύθυνση μιας όλο και μεγαλύτερης
προσέγγισης μεταξύ Αθήνας και Τιράνων. Η παρέμβαση αυτή είχε ως αποτέλεσμα την
υπογραφή μιας νέας «Συμφωνίας Φιλίας και Συνεργασίας» το Μάρτιο του 1996 από
τον Έλληνα πρόεδρο Κωστή Στεφανόπουλο, στη διάρκεια μιας επίσημης επίσκεψής
του στα Τίρανα. Η συμφωνία περιείχε ορισμένες βελτιώσεις σε σχέση με ανάλογες
προηγούμενες συμφωνίες, με τους Αλβανούς να προσφέρουν γραπτές εγγυήσεις για
μορφωτικά και ανθρώπινα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία, ενώ
η ελληνική πλευρά αποδέχθηκε να διακηρύξει την πρόθεσή της να νομιμοποιήσει
την παρουσία των Αλβανών εργατών στην Ελλάδα. Συμφωνήθηκαν ακόμα συγκεκριμένες
διαδικασίες για τακτικές στρατιωτικές επαφές και οι δύο πλευρές διακήρυξαν το
απαραβίαστο των υπαρχόντων συνόρων.

Η ελληνική κυβέρνηση απέρριψε τις εκκλήσεις της αλβανικής αντιπολίτευσης
προκειμένου να τη βοηθήσει στις εκλογές του Μαΐου του 1996 και στήριξε την
προεκλογική εκστρατεία επανεκλογής του Μπερίσα. Ο πρόεδρος Στεφανόπουλος
πραγματοποίησε μια νέα επίσημη επίσκεψη στα Τίρανα λίγο πριν από τη μέρα των
εκλογών, υποσχόμενος την υπογραφή ειδικής συμφωνίας για τις βίζες. Λόγω της
σημασίας των ελληνικών εμβασμάτων για πολλές αλβανικές οικογένειες, η υπόσχεση
αυτή ήταν ιδιαίτερα σημαντική για τη διαμόρφωση των τάσεων του εκλογικού σώματος.

Ένα άλλο ελάχιστα γνωστό θέμα είναι η ανάγκη διαμόρφωσης καλών σχέσεων μεταξύ
Ορθόδοξης Εκκλησίας των Τιράνων, για την προώθηση των διαπραγματεύσεων που
αφορούν στο θέμα της απόδοσης από το κράτος των γαιών που ανήκαν στην Εκκλησία
πριν από το 1939.