Τα βιβλία στο κέντρο του κόσμου τους

Υπήρξαν από τους «παίκτες» της πολιτικής σκηνής του τόπου ­ μερικοί, σε
μικρό ή μεγάλο βαθμό, σημάδεψαν και τις εξελίξεις. Αναμφιβόλως, ο θυρωρός τους
(και κάποιες χιλιάδες πολίτες ακόμη) τους γνώριζε. Σήμερα, το κέντρο του
κόσμου τους είναι αλλού. Είναι οι «πρώην» της πολιτικής ­ πολιτικοί από
διαφορετικούς χώρους, με διαφορετική θητεία και διαφορετικές αντιλήψεις, που
για διαφορετικούς λόγους εγκατέλειψαν τον «στίβο», την «αρένα», το «γήπεδο».
Οι μέρες τους αποδεικνύουν ότι… υπάρχει ζωή μετά την πολιτική. Κάποιος θα
μπορούσε να υποστηρίξει ότι αυτό είναι αυτονόητο ­ όπως υπάρχει ζωή μετά τη
δικηγορία, μετά την ιατρική ή μετά το εργοστάσιο. Κάτι τέτοιο, όμως, θα
προϋπέθετε ότι η πολιτική πρέπει να θεωρείται ένα επάγγελμα όπως όλα τα άλλα ­
ενδεχομένως ένα από τα δύο αρχαιότερα στον κόσμο, σύμφωνα με κάποιον Αμερικανό
πρόεδρο. Οι συνομιλητές μας ­ οι «πρώην» της πολιτικής ­ είναι εξίσου
απρόθυμοι με τους εν ενεργεία συναδέλφους τους να παραδεχτούν κάτι τέτοιο.
Ιδεαλισμός; Μπορεί… Όπως και να έχει, μετ’ ευκολίας διαπιστώνει κανείς ότι η
ζωή αυτών των «πρώην» μοιάζει εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Ίσως περισσότερο κι από
πριν. Ίσως και διότι υπάρχει ο χρόνος. Τα βιβλία παίζουν έναν καθοριστικό ρόλο
­ οι «πρώην» εξελίσσονται συχνά σε συγγραφείς και μανιώδεις αναγνώστες. Κοινό
τους στοιχείο είναι επίσης ότι το «μικρόβιο» δεν τους επιτρέπει να μην
παρακολουθούν τα τεκταινόμενα ­ κι έχουν άποψη, την οποία εκφράζουν με πολύ
μεγαλύτερη ειλικρίνεια και σαφήνεια απ’ ό,τι παλαιότερα. Κρίνουν πρόσωπα και
πράγματα, χωρίς να φοβούνται αυτό το περίφημο «κόστος». Ωστόσο, δεν μπορεί
κανείς να μην εντοπίσει μια νότα, κρυμμένη ή φανερή, μιας κάποιας… πίκρας.
Ένα αίσθημα ότι, ενδεχομένως, τα πράγματα μπορεί να ήταν καλύτερα εάν τα
χειρίζονταν οι ίδιοι. Όπως δεν μπορεί κανείς να μην παρατηρήσει κι ένα
υπολανθάνων αίσθημα… ανακούφισης, σαν να απολαμβάνουν μια ελευθερία που δεν
γνώριζαν ότι υπήρχε. Η συγγραφή μαζί με την «ιδιότητα» του πρώην πολιτικού
ενώνει τους τρεις πρώτους φιλοξενουμένους. Ο ένας γράφει βιβλίο για το Ισλάμ,
ο άλλος μυθιστορήματα για μπλουζ, ο τρίτος για την ίδια του τη ζωή. Ο Ανδρέας
Ανδριανόπουλος, ο Μίμης Ανδρουλάκης και ο Γιάννης Μπούτος αποδεικνύουν ότι η
ζωή μετά την πολιτική όχι μόνο υπάρχει, αλλά είναι κι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.
Τα ταξίδια, τα διαβάσματα, τα σχόλια, οι προτάσεις, το χιούμορ διατρέχουν τις
συζητήσεις των πρώην πολιτικών ­ που, βεβαίως, δεν δείχνουν να έχουν
μετανιώσει για τις διαδρομές τους. Μια επιστροφή; Μμμ, αυτό είναι μια άλλη
συζήτηση, που δεν σηκώνει μονολεκτικές ή κατηγορηματικές απαντήσεις.

ΚΑΘΕ Παρασκευή μεσημέρι, αμέσως μετά το τέλος της ραδιοφωνικής εκπομπής του, ο
Μίμης Ανδρουλάκης συνομιλεί από το τηλέφωνο με δεκάδες ακροατές. Για την
πολιτική, τον Ρήγα Φεραίο και τον Τζακ Κέρουακ, μέχρι τα προβλήματα του
Ολυμπιακού! Ποιος λέει ότι έχουν πάψει να τον ενδιαφέρουν τα «κοινά»…

Στα 47 του χρόνια το πρώην στέλεχος της Αριστεράς, από τους «θεωρητικούς» της
γενιάς του, αισθάνεται πιο δημιουργικά από κάθε άλλη περίοδο. Μάλιστα, σε μία
κρίση αυτοκριτικής δεν διστάζει να δηλώσει: «Θα ήταν ξεμπρόστιασμα εάν δεν
απέφευγα την κεντρική πολιτική σκηνή». Και ξεκαθαρίζει ότι δεν έχει μπει σε
κάποιο ράφι, περιμένοντας κάποιους να τον καλέσουν…

Τα πρωινά, πολύ νωρίς, ανεβαίνει περίπου μία ώρα με τα πόδια στον Υμηττό, στο
ησυχαστήριό του. Μιλάει με τον κόσμο, στον δρόμο, στο ταξί, σε συγκεντρώσεις.
Κάθε άλλο παρά νιώθει «μοναχικός ή εξόριστος της πολιτικής». Ίσα-ίσα που, όπως
λέει, πριν από 6-7 χρόνια το ακροατήριό του αποτελούνταν μόνο από κομματικά
στελέχη. «Αλλά αυτά τα χρόνια ανοίχτηκα σε άλλους χώρους. Ανακάλυψα
καινούργιους ανθρώπους. Έκανα ανοίγματα σε άλλης μορφής εμπειρίες».

Άλλωστε, και η καθημερινότητά του ­ κατά κάποιον τρόπο ­ αυτό αποδεικνύει.
Χθες, μίλησε για τα 200 χρόνια του Ρήγα Φεραίου στην Πάτρα, προσκεκλημένος του
Πανεπιστημίου. Σήμερα, τον έχουν καλέσει στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου
Κατερίνης για μία συζήτηση γύρω από την πολιτική και τη λογοτεχνία. Και αύριο
διοργανώνει εκδήλωση στη Θεσσαλονίκη για την ιστορία του Μίκη Θεοδωράκη. Τι
του δίνει αυτή η δραστηριότητα; «Σφυγμομέτρησα τον λόγο μου. Πόσο αντιστοιχεί
με τις διαθέσεις του κόσμου ή αποτελεί μία περιθωριακή κουλτουριάρικη
απόκλιση. Και τελικά διαπίστωσα ότι ισχύει το πρώτο». Σε αυτή την «προσπάθειά»
του θεωρεί ότι δεν κάνει «έναν απλό διανοητικό τουρισμό». Αλλά την εντάσσει σε
ένα γενικότερο πλαίσιο, ώστε ν’ ανοίξει ένας δίαυλος επικοινωνίας μέσα από τις
διάφορες μορφές της επιστήμης. Από τα Μαθηματικά, τη Βιολογία και την
Κοινωνική Πολιτική μέχρι τη Λογοτεχνία και τη Φιλοσοφία. «Ώστε να πέσουν οι
απαγορευτικές πινακίδες ανάμεσα σε διάφορες περιοχές του Λόγου. Δεν μπορούν
σήμερα να υπάρξουν καινούργιες πολιτικές ιδέες, εάν δεν στηριχθούν σε μία νέα
Βιοσοφία, σε νέα τέχνη του ζην, σε νέο υπαρξισμό», πιστεύει.

Πολλές ώρες περνάει στο σπίτι του, ψηλά στον Καρέα, σ’ ένα μικρό γραφείο
«πνιγμένο» στα βιβλία. Αισθάνεται «τη μοναξιά της δημιουργίας». Εργάζεται
ελεύθερα, σε χώρους και χρόνους που στην πραγματικότητα «τον οδηγούν σε
διανοητική απελευθέρωση». Σταμάτησε να ζει από τα ιδιαίτερα φροντιστήρια
Μαθηματικών και βγάζει τα «προς το ζην» από τις εκδόσεις των βιβλίων του. «Δεν
χρωστώ σε κανέναν», λέει.

Η σημερινή πολιτική πραγματικότητα τον βρίσκει πολύ αισιόδοξο. Θεωρεί ότι στην
Ευρώπη και στην Ελλάδα, αργά ή γρήγορα, θ’ ανοίξουν νέες διαδικασίες προς ένα
καινούργιο πολιτικό υποκείμενο, του οποίου «δεν μπορούμε να φανταστούμε ακόμη
ποιες θα είναι οι προγραμματικές θέσεις του και οι πολιτικές δομές του».

Πάντως, τοποθετείται με αυστηρή επικριτική διάθεση απέναντι στην Αριστερά και
στο ΠΑΣΟΚ. Η Αριστερά ­ λέει ­ έχει ιδιοποιηθεί από το κράτος και την
ευρωπαϊκή γραφειοκρατία. Και προσθέτει ότι η ηγεσία του ΠΑΣΟΚ δεν παρέχει την
παραμικρή ένδειξη ότι πράγματι ενδιαφέρεται για μία ανασύνθεση του πολιτικού
χώρου. «Στην πραγματικότητα αναζητά μία αμφίπλευρη διεύρυνση προς τα αριστερά
και δεξιά, και μάλιστα αυστηρά στα όρια αντοχής της υπάρχουσας διανομής
καρεκλών και ρόλων».

Στον φράχτη της πολυκατοικίας που κατοικεί, αριστερά από την είσοδο, είναι
γραμμένο, από «νεανικά χέρια», ένα σύνθημα: «Το ‘πα και το ‘κανα». Κι αν
κάποιος δεν γνώριζε τον γραφικό του χαρακτήρα, θα μπορούσε να σκεφθεί ότι το
έχει γράψει ο ίδιος…

ΣΤΟΥΣ ΤΟΣΟΥΣ λόγους που έχει ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος να μη δυσαρεστείται από
τον τρόπο που έχει διαμορφωθεί η ζωή του εκτός πολιτικής, εσχάτως προσετέθη
ακόμη ένας: ο ηλικίας ολίγων ημερών γιος του. «Μου αρέσει που θα γίνω πατέρας,
μου αρέσει ο τρόπος που ζω», έλεγε καθ’ όλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης της
συζύγου του ο πρώην υπουργός.

Ουδείς μπορεί να τον αδικήσει: Μένει στο Σάσεξ της Αγγλίας, σε ένα εξοχικό
σπίτι που μπορεί να μην είναι βίλα, αλλά σίγουρα είναι άνετο, με ένα κτήμα
τριγύρω που προσφέρεται για βόλτες. Οι ώρες του πάλαι ποτέ «χρυσού παιδιού»
του εν Ελλάδι νεοφιλελευθερισμού γεμίζουν ­ εκτός από τη συντροφιά της
γυναίκας του, Ράνας Δερματά ­ με βιβλία και συγγραφή. «Το τι έχω διαβάσει εδώ
πέρα, δεν λέγεται».

Η… εθελούσια μετανάστευση στη Γηραιά Αλβιόνα ξεκίνησε προ δύο περίπου ετών,
όταν έγινε επισκέπτης καθηγητής στο Κέμπριτζ. Έπειτα ήρθε το Σάσεξ ­ και το
βιβλίο του, που εκδίδεται εντός ολίγου. «Το Ισλάμ» είναι ο τίτλος ­ και ο
υπότιτλος, «από τις στέπες της Κεντρικής Ασίας στις πολεμικές φυλές του
Πακιστάν και του Αφγανιστάν».

Η διεθνής πολιτική και γεωπολιτική απασχολούν τον πρώην υπουργό εξίσου με τα
συμβαίνοντα στην εσωτερική πολιτική σκηνή της Ελλάδας ­ όπου ευλόγως το
ενδιαφέρον του επικεντρώνεται στα εξωτερικά θέματα και την οικονομία. Στα
λεγόμενά του διακρίνει κανείς κι ένα υπολανθάνον αίσθημα δικαίωσης αλλά και
πικρίας. «Δεν δίστασα σε μια άλλη εποχή ­ τώρα τα πράγματα ίσως είναι πιο
εύκολα ­ να συγκρουσθώ μέσα και έξω από το κόμμα μου για να κάνω ως υπουργός
Βιομηχανίας τις μοναδικές ιδιωτικοποιήσεις που έγιναν στην Ελλάδα. Τελικά
πλήρωσα. Και στο τέλος έμεινα μόνος».

Ο κ. Ανδριανόπουλος εξακολουθεί να μην αποκλείει μια επιστροφή στην πολιτική ­
οι πάντες, ωστόσο, αναγνωρίζουν ότι το κλίμα στη Ν.Δ., μετά τις διαγραφές, δεν
είναι το καλύτερο δυνατόν. Και η προσωπική του σχέση με τον Κώστα Καραμανλή
μάλλον δεν αρκεί για έναν άνθρωπο που θεωρεί εκ των ων ουκ άνευ των επαναφορά
του φιλελευθερισμού στις αρχές της παράταξης.

«Απέδειξα ότι έχω και άλλες διεξόδους. Εγώ μπορώ να ζω και να δημιουργώ και
εκτός πολιτικής. Δεν μπήκα στην πολιτική για να λύσω το θέμα της καριέρας
μου», λέει ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος ­ και ομολογεί ότι απολαμβάνει τις
εκδρομές του στο Λονδίνο «για έναν καφέ», με φίλους από τα φοιτητικά χρόνια.
Ναι, βεβαίως ­ όλοι έχουν κάποια σχέση με την πολιτική…

ΕΑΝ ΣΥΝΑΝΤΑΣ τον Γιάννη Μπούτο για πρώτη φορά, δυσκολεύεσαι να πιστέψεις ότι
πρόκειται για έναν άνθρωπο που ασχολήθηκε με την πολιτική στο μεγαλύτερο μέρος
της ζωής του ­ και, μάλιστα, μέσα από τις τάξεις και των δύο μεγάλων κομμάτων.
Τα ενδιαφέροντά του μοιάζουν… αλλότρια ­ και η θέση την οποία κατέχει η
«αισθητική των πραγμάτων» κάπου δεν συνάδει με την, σημερινή τουλάχιστον,
εικόνα του πολιτικού.

Ο πρώην διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος ­ επί Παπανδρέου ­ και πρώην
υπουργός ­ επί Καραμανλή ­ περνά κάποιες ώρες της ημέρας του γράφοντας. Μονάχα
που στόχος δεν είναι ένα βιβλίο για την πολιτική ή την Ιστορία ­ ούτε καν για
την οικονομία. «Γράφω ένα βιβλίο για τη ζωή μου», λέει ­ κι αμέσως κοιτά
διερευνητικά τον συνομιλητή του, γνωρίζοντας ότι κι αυτό είναι κάτι που εκπλήσσει.

«Ο πολιτικός είναι και άνθρωπος», εξηγεί. «Και κάθε άνθρωπος έχει μια
βιοχημική σύνθεση, επιβαρημένη από το απώτατο παρελθόν». Ο Γιάννης Μπούτος
μελετώντας την ιστορία της οικογένειάς του ­ με ρίζες κάπου στα βάθη του 17ου
αιώνος ­ ξεκινά ένα ταξίδι από τα βουνά της Πίνδου μέχρι την Αρκαδία, τη
Μεσσηνία, τη Σμύρνη, την Αίγυπτο. «Έχουμε παραμελήσει την μικροϊστορία»,
παρατηρεί ­ και θυμάται πως όταν ήταν στο «Λόντον Σκουλ οβ Εκονόμικς» καθόταν
πάντα σε μια θέση που έβλεπε τις εισόδους και τις εξόδους, με την πλάτη στον
τοίχο, μια «στάση ορεσίβιου πολεμιστή», που πέρασε από γενιά σε γενιά.
Αντιστοίχως, θεωρεί ότι κληρονόμησε μια «πνευματική περιέργεια» και μια
«αισθητική αντίληψη» από έναν άλλο κλάδο της οικογένειας. Μια ματιά τριγύρω το
επιβεβαιώνει ­ το διαμέρισμα, κάπου στο Ψυχικό, είναι γεμάτο παλιά
αντικείμενα, εικόνες, κεραμικά και έπιπλα, αλλά και βιβλία, από παλιές
μοναδικές εκδόσεις μέχρι την πιο σύγχρονη βιβλιογραφία, άλλα ταξινομημένα με
προσοχή κι άλλα σκορπισμένα δεξιά κι αριστερά. Κάθε συζήτηση για την οικονομία
μοιάζει παράταιρη ­ ο ίδιος ο κ. Μπούτος, όμως, δεν το πιστεύει. «Είμαι
άνθρωπος του reason, του λόγου. Με απασχολούσε η εκλογίκευση των ανθρωπίνων
σχέσεων ­ και γι’ αυτό σπούδασα οικονομικά αφού είχα εκλεγεί βουλευτής. Ήταν
όμως αρχές της δεκαετίας του ’50, κάναμε παρέα με τον Γιώργο τον Καρτάλη, τότε
μας απασχολούσε όλους το θέμα της ανάπτυξης, αλλά χρειαζόμαστε και τα
κατάλληλα εργαλεία ­ την οικονομία, την ψυχολογία, την κοινωνιολογία.
Δεδομένου ότι ήμουν και το πέμπτο μέλος της οικογένειας που εκλεγόταν
βουλευτής, ήθελα να είμαι εξοπλισμένος με τα κατάλληλα μέσα».

Υποστηρίζει ότι σήμερα θα σπούδαζε… Γεωγραφία ­ και, διαπιστώνοντας ότι η
γεωπολιτική επανέρχεται, συμμερίζεται τη θεωρία του Μακίντερ περί της σημασίας
της ενδοχώρας, «δυστυχώς, βέβαια, και για τα ελληνοτουρκικά». Πιστεύει ότι
μοιραίως κάποια στιγμή θα υπάρξει σύγκρουση μεταξύ των δύο χωρών, «ναι, είμαι
απαισιόδοξος, υφιστάμεθα μια συρρίκνωση και έχουμε υπογεννητικότητα, ενώ
απέναντι…». Απορεί επίσης «που εναποθέτουμε την ασφάλειά μας στην Ευρωπαϊκή
Ένωση, εμείς αρκούμαστε σε έναν διαχειριστικό ρόλο, μας απασχολεί μονάχα πώς
θα φάμε ένα κομμάτι από το Πακέτο Ντελόρ». Όταν λέμε τη λέξη «εκσυγχρονισμός»,
χαμογελά ­ «για να κάνεις εκσυγχρονισμό πρέπει πρώτα να επιβιώσεις».

Απορρίπτει κάθε ιδέα επιστροφής στην πολιτική ­ «είμαι τόσο ευχαριστημένος με
αυτά που κάνω», λέει, και ομολογεί ότι κάνει (ή θα ήθελε να κάνει) ελάχιστα
παρέα με πολιτικούς. «Με τον Παπούλια κάναμε κάποτε καλή παρέα ­ και σίγουρα
ευχαριστιέμαι μια συζήτηση με τον Θόδωρο Πάγκαλο ή τον Στέφανο Μάνο»…