Το κόστος της βίας είναι αλλού

Μία εκγύμναση στην επιείκεια. Μία περιδιάβαση σε ανεξερεύνητες περιοχές της
σκέψης γύρω από αυτό που με περισσή ευκολία αποκαλούμε «εγκληματική» ή «βίαιη
προσωπικότητα». Αυτές, νομίζω, είναι δύο από τις «αγαθές» συλλογικές
παρενέργειες, που θα μπορούσε κανείς να αποκομίσει από το πρόσφατο έγκλημα.

ΑΝΑΦΕΡΟΜΑΙ στον δεκαοκτάχρονο μαθητή Γιάννη Κολοβή, που σκότωσε με σφυρί τον
πατέρα του προσπαθώντας να τον εμποδίσει να βιάσει, για μία ακόμα φορά, τη
μητέρα του μπροστά στα μάτια του ίδιου και του 10χρονου αδελφού του.

Οι φίλοι, οι καθηγητές, η γειτονιά τάσσονται αναφανδόν με το μέρος του νεαρού
δράστη. Και η κοινή γνώμη καλείται να συλλογισθεί για μία ακόμη φορά πάνω στην
αξιοπιστία βαθιά ριζωμένων προκαταλήψεων για το έγκλημα, τη βία και τους εγκληματίες.

Τα άγρια εγκλήματα, κατά πώς φαίνεται, δεν έχουν πάντα «άγριους» δράστες. «Δεν
υπάρχουν εγκλήματα παρά μόνον εγκληματίες», ήταν το έμβλημα της νεοσύστατης,
στα τέλη του περασμένου αιώνα, επιστήμης της εγκληματολογίας. Το κάθε έγκλημα
είναι γεγονός ότι αντιμετωπίζεται, λίγο πολύ, όχι έτσι όπως το έφτιαξε ο
νομοθέτης, αλλά έτσι όπως το έφτιαξε ο ίδιος ο άνθρωπος που το προκάλεσε.

Η ΑΤΟΜΙΚΟ-κεντρική θεώρηση ανθεί. Τα αίτια της εγκληματικής ή βίαιης
συμπεριφοράς αναζητώνται μέσα στο ίδιο το άτομο. Και εντοπίζονται συνήθως σε
βιολογικές, ψυχικές ή και κοινωνικές αποκλίσεις και ιδιομορφίες που εντάσσουν
τον εγκληματία σε μια ξεχωριστή, ανθρωπολογική κατηγορία. Η έννοια της
προσωπικότητας, νοούμενη σαν το σύνολο σταθερών και λίγο πολύ αναλλοίωτων μέσα
στον χρόνο ατομικών γνωρισμάτων, διαδραματίζει εδώ έναν πρωτεύοντα ρόλο.

Αξίζει να αναφερθούμε στις θέσεις του Πινατέλ που έχουν συμβάλει καθοριστικά
στην εδραίωση σύγχρονων μεταλομπροζιανών απόψεων. Σύμφωνα με τον Πινατέλ,
κύρια γνωρίσματα της «εγκληματικής προσωπικότητας» είναι ο «εγωκεντρισμός», η
«αστάθεια», η «επιθετικότητα», η «συναισθηματική αδιαφορία». Τα γνωρίσματα
αυτά συνθέτουν τον κεντρικό πυρήνα της εγκληματικής προσωπικότητας και
προσδιορίζουν το πέρασμα στην εγκληματική πράξη.

ΣΤΗΝ προκειμένη περίπτωση, μία απλή διερεύνηση των συνθηκών διάπραξης του
πρόσφατου εγκλήματος μας πείθει πόσο μακριά βρισκόμαστε από οποιονδήποτε
πυρήνα «εγκληματικής προσωπικότητας».

Η ανάγνωση του πρόσφατου εγκλήματος αποκαλύπτει, νομίζω, τα λάθη και τα
αδιέξοδα στα οποία ένα σημαντικό τμήμα της επιστημονικής σκέψης οδηγείται,
όταν φροντίζει να παρακάμπτει επιμελώς τη σημασία που διαδραματίζουν οι
περιβαλλοντικοί και περιστασιακοί παράγοντες στην πρόκληση μιας καταστροφικής
συμπεριφοράς. Μια τέτοια παράκαμψη προϋποθέτει πως το άτομο διαμορφώνεται σε
ένα vacuum, σε ένα εργαστηριακό, κενό ερεθισμάτων χώρο, όπου και αναπτύσσει τη
συμπεριφορά του.

Το τελευταίο έγκλημα μας πείθει πόσο ουτοπική είναι μια τέτοια θεώρηση. Δεν
υπάρχουν άνευ όρων βίαια ή εγκληματικά ή επιθετικά άτομα. Η βία επιτελείται σ’
ένα συγκεκριμένο πλαίσιο. Νοηματοδοτείται και τροφοδοτείται από αυτό. Δεν
ενεργοποιείται αδιάκριτα από έναν ιδιάζοντα τύπο «βίαιης προσωπικότητας». Έξω
από αυτό το πλαίσιο, οι πιθανότητες εκδήλωσής της είναι μηδαμινές.

Η ΞΕΧΑΣΜΕΝΗ από τις ατομικο-κεντρικές θεωρήσεις, μεταβλητή της «κατάστασης»,
καθιστά «αλλιώς κατανοητά» τα εγκλήματα βίας που μας περιστοιχίζουν. Το παρόν
έγκλημα, μας εκπαιδεύει να ανοίξουμε πιο πολύ τα αυτιά, τα μάτια και την ψυχή
μας στη σημασία του πλαισίου, στη σημασία των συνθηκών, μέσα στις οποίες
επιτελείται ένα έγκλημα.

Δεν θα έπρεπε ωστόσο εδώ να τελειώναμε. Θα ήταν πολύ εύκολη μια τέτοια
τοποθέτηση. Και τούτο γιατί το πλαίσιο εδώ είναι κραυγαλέο. Δεν μπορείς να το
αγνοήσεις.

Δεν μπορείς να κάνεις σαν να μην είναι και να επικεντρωθείς για μια ακόμη φορά
στην επικινδυνότητα του δράστη. Η επικινδυνότητα της κατάστασης εδώ προβάλλει
τόσο ανάγλυφα, τόσο βίαια, που οποιοσδήποτε λόγος περί επικίνδυνης και
εγκληματικής προσωπικότητας του δράστη πέφτει στο κενό. Το κενό όμως τρομάζει.
Τι γίνεται αμέσως μετά; Με τι μένεις, αν αφήσεις πίσω σου τον τόσο χρήσιμο «δράστη»;

ΜΠΟΡΕΙΣ να τα βγάλεις πέρα με τους επικίνδυνους εγκληματίες, να τους
συλλάβεις, να τους τιμωρήσεις, να τους σωφρονίσεις με τις επικίνδυνες όμως
συνθήκες, την περιρρέουσα βία, την απελπισία, την ενδο-οικογενειακή βία,
απότοκο και αυτή τόσων «άλλων», εκτός οικίας βίαιων συνθηκών εξαθλίωσης και
κοινωνικού αποκλεισμού, εκεί πώς να παρέμβεις; Εκεί, πώς και τι να
σωφρονίσεις; Γι’ αυτό και θεωρώ πως εγκλήματα όπως αυτό, όπου ένας νεαρός
παθητικός και χρόνια δέκτης μιας πολλαπλά υφιστάμενης βίας και αδικίας μέσα
στο μικρό, φτωχό διαμέρισμα, μεταμορφώνεται σε βίαιο δράστη, είναι στη βάση
τους διαταρακτικά, αφόρητα διαταρακτικά. Όχι μόνον γιατί ένα αθώο παιδί
οδηγείται στην έκρηξη για να προστατέψει τη μάνα και να προστατευθεί από τη
βία του πατέρα αφέντη, αλλά και γιατί ένα τέτοιο συμβάν μάς υποχρεώνει να
σκεφθούμε για μια ακόμη φορά ότι η βία δεν εδράζει μέσα σε ένα άτομο, αλλά
μέσα σε ένα σύστημα σχέσεων, όπου ζει και αναπνέει το αποκαλούμενο ως βίαιο άτομο.

ΤΟΥΣ λογαριασμούς μας με τη βία δεν τους κλείνουμε ούτε όταν αθωώσουμε το
πράγματι «αθώο» παιδί ούτε όταν δαιμονοποιήσουμε τον πράγματι «δαίμονα»
πατέρα. Τους λογαριασμούς μας με τη βία μόλις τώρα δα τους ανοίγουμε έτσι
καθώς βλέπουμε τις κάμερες να ορμούν πάνω στο συμβάν για να το μετατρέψουν σε
δελεαστικό τηλεοπτικό θέαμα, έτσι καθώς δεν βλέπουμε και δεν ακούμε και ουδείς
θα ενδιαφερθεί να ανιχνεύσει αυτή την «άλλη» την υπόγεια βία μιας ζωής που
κράτησε και κρατεί δέσμια στα πλοκάμια της δράστες, θύματα, θεατές.

Τους λογαριασμούς μας με τη βία τώρα μόλις δα τους ανοίγουμε έτσι καθώς
συλλογιζόμεθα τον Σιοράν «Οι περισσότεροι ξεπληρώνουν με την κοινοτοπία το
επιπλέον αίμα που οραματίσθηκαν».