Στο όραμα του Μαρξ δεν χωράνε… κλώνοι

«Κομμουνιστικό Μανιφέστο»: το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του ιστορικού ντοκουμέντου των Μαρξ και Ένγκελς

Πριν από 150 ακριβώς χρόνια (στις 20 Φεβρουαρίου 1848) δημοσιευόταν στο
Λονδίνο ένα κείμενο που έφερε τον τίτλο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» και την
υπογραφή του Καρλ Μαρξ και του Φρήντριχ Ένγκελς.

Το κείμενο άρχιζε ως εξής: «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη: το
φάντασμα του κομμουνισμού» και τελείωνε έτσι: «Οι προλετάριοι δεν έχουν τίποτε
να χάσουν εκτός από τις αλυσίδες τους. Έχουν να κερδίσουν έναν κόσμο.
Προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε!».

Από τότε έχει κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι… Το σύστημα που οραματιζόταν ο
Μαρξ, όπως εφαρμόστηκε σ’ ένα τμήμα του κόσμου, γοήτευσε και τρομοκράτησε,
υμνήθηκε και επικρίθηκε και, τελικά, κατέρρευσε κάτω από το βάρος εξωτερικών
πιέσεων και εσωτερικών αντιφάσεων: ο κατασταλτικός του χαρακτήρας υπερίσχυσε
του απελευθερωτικού και η «δικτατορία του προλεταριάτου» έγινε δικτατορία επί
του προλεταριάτου.

Παρά την πτώση του τείχους, όμως, παρά την επικράτηση και την κυριαρχία του
φιλελευθερισμού και παρά τη συζήτηση που έχει ανάψει από πέρυσι στη Γαλλία,
την Ιταλία και τις άλλες χώρες για «τα εγκλήματα του κομμουνισμού» ­ μια
συζήτηση εκδικητική για τους μεν, καθαρτική για τους δε, μια συζήτηση όμως
συχνά ισοπεδωτική ­ η μαρξιστική ανάλυση δεν έχει χάσει την αξία της και
εξακολουθεί να αποτελεί σημείο μελέτης και αναφοράς ακόμη και για πολλούς από
τους πιο ένθερμους φιλελεύθερους. Το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», ειδικότερα,
χαρακτηρίζεται σχεδόν οικουμενικά όχι μόνο ως ένα μνημειώδες ιστορικό
ντοκουμέντο, αλλά ως ένα κείμενο προφητικό, ένα κείμενο ποιητικό, ένα κείμενο
επιπλέον μεγάλης λογοτεχνικής αξίας, που θα έπρεπε ­ όπως σημειώνει ο Ουμπέρτο
Έκο ­ να διδάσκεται στα σχολεία. Μαζί με τους «Κατά Κατιλίνα Λόγους» του
Κικέρωνα και τον σαιξπηρικό λόγο του Μάρκου Αντωνίου πάνω από τη σορό του
Ιούλιου Καίσαρα.

Καρλ Μαρξ: ένας από τους μεγαλύτερους διανοητές των τελευταίων 200 ετών

Με την ευκαιρία της επετείου του «Μανιφέστου» θα πραγματοποιηθούν φέτος πολλές
εκδηλώσεις σε όλο τον κόσμο, περιλαμβανομένης και της Ελλάδας. Εμείς θέσαμε σε
Έλληνες και ξένους διανοούμενους και ακαδημαϊκούς δύο ερωτήσεις. Η επέτειος
αυτή έχει ιστορικό μόνο χαρακτήρα ή η μαρξιστική θεωρία αποκτά νέο νόημα στην
εποχή της παγκοσμιοποίησης; Τι θα απαντούσε ο Μαρξ στους σύγχρονους
«Φράνκενστάιν» που θέλουν να «απελευθερώσουν» τον άνθρωπο κλωνοποιώντας τον;

ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

ΚΑΝΕΙΣ δεν μπορεί να υποστηρίξει πως μερικές ωραίες σελίδες μπορούν να
αλλάξουν τον κόσμο. Όμως το Μανιφέστο, που σίγουρα επηρέασε βαθιά τα γεγονότα
δύο αιώνων, πιστεύω πως πρέπει να ξαναδιαβάζεται για τη λογοτεχνική του
ποιότητα ή τουλάχιστον για την απαράμιλλη ρητορική – επιχειρηματολογική του δομή.

Δοκιμάστε να το ξαναδιαβάσετε, παρακαλώ. Αρχίζει με έναν φοβερό ήχο τυμπάνων,
όπως η Πέμπτη του Μπετόβεν: «Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη» (και
θυμηθείτε πως βρισκόμαστε ακόμη στη ρομαντική περίοδο του γοτθικού
μυθιστορήματος, τότε που τα φαντάσματα ήταν κάτι που το έπαιρνε κανείς στα σοβαρά).

Ύστερα, μια εξιστόρηση σαν πέταγμα αητού, για τους κοινωνικούς αγώνες από τη
ρωμαϊκή αρχαιότητα ώς τη γέννηση και την ανάπτυξη της αστικής τάξης. Σελίδες
αφιερωμένες στις κατακτήσεις αυτής της νέας «επαναστατικής» τάξης, που
αποτελούν την ιδρυτική της πράξη ­ και ισχύουν ώς σήμερα, ακόμη και για τους
υποστηρικτές του φιλελευθερισμού.

Στο τέλος αυτής της ελεγείας, ιδού η δραματική ανατροπή: ο μάγος είναι πια
ανήμπορος να κυβερνήσει τις υποχθόνιες δυνάμεις που ο ίδιος ελευθέρωσε. Ο
νικητής πνίγεται στην υπερπαραγωγή του. Υποχρεώνεται να βγάλει μέσα από τα
στήθια του, να ξεγεννήσει μέσα από τα σπλάχνα του, τους ίδιους του τους
νεκροθάφτες: τους προλετάριους.

Το κείμενο του Ιταλού συγγραφέα και καθηγητή Σημειολογίας, από το οποίο
δημοσιεύονται τα παραπάνω αποσπάσματα, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εσπρέσο».

ΧΑΝΣ ΜΑΓΚΝΟΥΣ ΕΝΤΣΕΝΣΜΠΕΡΓΚΕΡ

ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ το σήμερα, το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» αποτελεί ίσως το πιο
περιεκτικό και συναρπαστικό σχόλιο για μια διαδικασία που έχει ενσπείρει τη
σύγχυση στον σύγχρονο κόσμο: την αδυσώπητη τάση προς την παγκοσμιοποίηση. Οι
συγγραφείς όχι μόνο προβλέπουν και περιγράφουν φαινόμενα όπως η αστικοποίηση
και η ανάδυση μιας γυναικείας εργατικής δύναμης, αλλά πετυχαίνουν να αναλύσουν
την κρίση του βαθύτερου μηχανισμού της καπιταλιστικής οικονομίας με μια
ακρίβεια που θα ζήλευαν και οι πιο διάσημοι «γκουρού» της εποχής μας. Δεν
είναι όμως μόνο αυτό. Οι συγγραφείς επισημαίνουν την ιλιγγιώδη ταχύτητα των
αλλαγών στις οποίες υπόκεινται όλες οι σύγχρονες κοινωνίες και αναλύουν με
ακρίβεια και διορατικότητα τις συνέπειες ενός συστήματος «επικοινωνιών που
τελειοποιούνται στο διηνεκές». Ο Μαρξ και ο Ένγκελς προβλέπουν επιπλέον την
καταστροφή της παραδοσιακής βιομηχανίας, ενώ αντιλαμβάνονται και τις πολιτικές
συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, όπως η αναπόφευκτη απώλεια του ελέγχου από τις
εθνικές κυβερνήσεις που περιορίζονται στον ρόλο «διοικητικών επιτροπών που
υπηρετούν τα συμφέροντα της αστικής τάξης».

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγγραφείς του «Μανιφέστου» είναι αλάθητοι. Η ανάλυσή
τους για την πάλη των τάξεων αποδείχθηκε εσφαλμένη, αφού η κεντρική τους θέση
για τη «συνεχή ανάπτυξη της εκβιομηχάνισης» διαψεύστηκε από τα γεγονότα (…)
Οι παλλόμενες φράσεις του Μαρξ και του Ένγκελς, πάντως, θα συνεχίσουν να
συνταράσσουν και να φωτίζουν και τον επόμενο αιώνα.

Το άρθρο του Γερμανού συγγραφέα από το οποίο δημοσιεύονται τα παραπάνω
αποσπάσματα δημοσιεύτηκε στην «Κοριέρε ντέλα Σέρα».

ΜΑΡΤΙΝ ΤΖΕΪΚΣ

Ο Μαρξ ήταν ένας από τους μεγαλύτερους διανοητές των τελευταίων 200 ετών. Στον
βαθμό που οι ιδέες του συνδέθηκαν άρρηκτα με ένα πολιτικό σύστημα, τον
κομμουνισμό, που αποδείχθηκε ιστορικό αδιέξοδο, ήταν αναπόφευκτο το 1989 να
αποτελέσει και το τέλος του Μαρξ. Φυσικά, μια τέτοια κρίση ήταν όχι μόνο
πρόωρη αλλά και στενοκέφαλη. Ο Μαρξ έσφαλε ως προς το μέσον ­ τον ιστορικό
προορισμό της εργατικής τάξης ­ αλλά υπήρξε εξαιρετικά διορατικός ως προς τον
χαρακτήρα του καπιταλισμού. Η ανάγνωση των σελίδων του Κομμουνιστικού
Μανιφέστου που αφορούν την παγκοσμιοποίηση είναι μια παράξενη εμπειρία: θα
μπορούσαν να έχουν γραφτεί σήμερα.

Η σπουδαιότητα του Μαρξ δεν είναι όμως μόνο ότι παραμένει ο σημαντικότερος
αναλυτής του καπιταλιστικού συστήματος. Καταδεικνύει ταυτόχρονα και το βασικό
δίλημμα που έχει ο καπιταλισμός ­ το βασικό μας δίλημμα ­ σήμερα: πώς να
ασκήσει η κοινωνία κάποιον έλεγχο στις ιδιωτικές, παγκόσμιες δυνάμεις που
ξεφεύγουν εμφανώς από τον έλεγχό μας. Τον 19ο αιώνα το πρόβλημα αυτό ήταν
κυρίως εθνικό, σήμερα είναι παγκόσμιο. Με τον θάνατο του κομμουνισμού, και την
παρακμή της εργατικής τάξης, ο Μαρξ δεν είναι πλέον για τους πραγματικούς
πιστούς ένας πρωταγωνιστής, αλλά μια πηγή για οποιονδήποτε πιστεύει ότι η
παγκοσμιοποίηση πρέπει να τιθασευτεί.

Ο Μάρτιν Τζέικς είναι δημοσιογράφος, πρώην διευθυντής της βρετανικής
επιθεώρησης «Marxism Today»

ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΟΜ

ΕΙΝΑΙ αδύνατο να διαβάσει κανείς το Κομμουνιστικό Μανιφέστο του Μαρξ και του
Ένγκελς το 1998, 150 χρόνια μετά τη δημοσίευσή του, χωρίς να μείνει
κατάπληκτος από τον εξαιρετικό τρόπο με τον οποίο το ντοκουμέντο αυτό
περιγράφει τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό των ημερών μας. Όταν έγραφαν ο
Μαρξ και ο Ένγκελς, η καπιταλιστική βιομηχανία βρισκόταν στη βρεφική της
ηλικία. Το να αναγνωρίσεις πού θα οδηγούσε διά μέσου της αναγκαίας λογικής τού
συστήματος ήταν ένα εξαιρετικό επίτευγμα. Δεν μπορώ να σκεφτώ άλλους διανοητές
πριν από 150 χρόνια που κατάφεραν κάτι τέτοιο. Αν όμως ο Μαρξ διέκρινε ότι ο
καπιταλισμός δεν είναι και δεν μπορεί να είναι ένα σταθερό και μόνιμο σύστημα,
η πρόβλεψή του ότι θα δημιουργούσε τους «νεκροθάφτες» του με τη μορφή της
εργατικής τάξης, αποδείχθηκε εσφαλμένη. Πιστεύω πως αυτό οφείλεται στο γεγονός
ότι η εκτίμηση αυτή στηρίζεται σε μια διαφορετική μορφή ανάλυσης από εκείνη
που επέτρεψε στον Μαρξ να προβλέψει το μελλοντικό σχήμα της καπιταλιστικής
ανάπτυξης. Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο αξίζει έτσι να το διαβάσει κανείς σήμερα
όχι μόνον ως ιστορικό ντοκουμέντο, αλλά και ως οδηγό για την εποχή μας και το
μέλλον. Όπως το έθεσε πρόσφατα και το περιοδικό «Νιού Γιόρκερ», ο Μαρξ είναι ο
διανοητής του 21ου αιώνα.

Κατά τη γνώμη μου, ο εφιάλτης μιας ανθρωπότητας που αποτελείται από
πανομοιότυπους κλώνους είναι ακριβώς το αντίθετο του οράματος του Μαρξ για μια
ανθρωπότητα απεριόριστα ποικιλόμορφη, απεριόριστα ελεύθερη, όπου κάθε άτομο
είναι ικανό να εκπληρώνει τις δυνατότητές του.

Το τελευταίο βιβλίο του Βρετανού ιστορικού που κυκλοφόρησε στα ελληνικά
ήταν «Η Εποχή των Άκρων» (Εκδ. Θεμέλιο).

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗΣ

ΤΟ ΖΗΛΕΥΤΟ δημιούργημα των δυτικών κοινωνιών, η ατομικότητα, γνώρισε μεγάλες
στιγμές μέσα στην ιστορία της φιλοσοφίας. Με ιδρυτική αφετηρία τον Πλάτωνα και
άξιους συνεχιστές τον Λοκ, τον Χομπς, τον Ρουσό και τον Χέγκελ, η ερώτηση «τι
είναι ο άνθρωπος», έλαβε μία σειρά περιφανείς απαντήσεις, τις οποίες ανέλαβε
να ανατρέψει συλλήβδην ο Μαρξ. Τη θέση του ατόμου ­ του θρυλικού υποκειμένου ­
πήρε η τάξη και τη θέση της αιωνιότητας η Ιστορία.

Ο ιστορικός υλισμός ήρθε να σαρώσει σύνολη την αξιολογία της δυτικής
παράδοσης. Το κατόρθωσε;

Ως νέα επιστήμη ­ και νέα θρησκεία, βέβαια, μια και ενέπνευσε τις μάζες ­ ο
μαρξισμός άντεξε πανηγυρικά περίπου έναν αιώνα. Όταν φταρνίζεται ένας θεός,
λένε στην Ινδία, οι άνθρωποι χρειάζονται χίλια χρόνια, για να προφέρουν το
«γείτσες». Για τον Μαρξ χρειάστηκαν μόλις εκατό χρόνια. Ασφαλώς δεν είναι λίγα
για μια φιλοσοφία που κατέστη κρατικό δόγμα, ούτε πολλά βέβαια για μια
κοινωνική θρησκεία που υποσχέθηκε ανάλογα πράγματα με τον χριστιανισμό και
πήρε τις μάζες στον λαιμό της.

Σήμερα, ως όπιο των διανοουμένων και των μαζών, ο μαρξισμός ξεθύμανε. Η θέση
του είναι στα Πανεπιστήμια. Δεν δεχόμαστε πια έναν άνθρωπο που είναι «ακόμα»
μαρξιστής, δεν παύουμε, όμως, να κουμπωνόμαστε απέναντι σε έναν άνθρωπο, που
δεν ήταν «ποτέ» του μαρξιστής.

Ο Κωστής Παπαγιώργης είναι συγγραφέας

ΙΣΤΒΑΝ ΜΕΖΑΡΟΣ

ΚΑΘΕ ιστορική επέτειος έχει τη δική της σημασία, αλλά η συγκεκριμένη επέτειος
έχει βαθύτερο νόημα αφού το Κομμουνιστικό Μανιφέστο είχε και εξακολουθεί να
έχει τεράστιες ιστορικές επιπτώσεις. Μπροστά στους σοβαρούς κινδύνους που
εμπεριέχει το καπιταλιστικό σύστημα, το ερώτημα που τίθεται σήμερα με
δραματικό τρόπο είναι: θα ζήσει η ανθρωπότητα άλλα 150 χρόνια ώστε να μπορέσει
να τιμήσει την 300ή επέτειο από τη δημοσίευση αυτού του ντοκουμέντου; Το
πιθανότερο είναι πως όχι. Ο καταστροφικός χαρακτήρας αυτού του καταστροφικού
συστήματος είναι όλο και πιο προφανής. Παραφράζοντας τον Αυστριακό φιλελεύθερο
οικονομολόγο Γιόζεφ Σουμπέτερ, που συνήθιζε να αποκαλεί τον καπιταλισμό «ένα
σύστημα παραγωγικής καταστροφής», θα έλεγα ότι σήμερα είναι ένα σύστημα
«καταστροφικής παραγωγής». Η επέτειος του Μανιφέστου μάς υπενθυμίζει ότι αν η
ανθρωπότητα δεν μπορέσει να ελέγξει τη μοίρα της, θα εξαφανιστεί. Όσο για τους
«κλωνοποιητές», θα έλεγα ότι είναι τρελοί! Έχουμε χάσει κάθε αίσθηση του
μέτρου. Η κλωνοποίηση δεν θα μπορούσε ποτέ να αποτελέσει ένα δρόμο για την
απελευθέρωση του ανθρώπου.

Το βιβλίο του Ούγγρου οικονομολόγου Ίστβαν Μεζάρος «Η θεωρία του Μαρξ για
την αλλοτρίωση» έχει κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ράππα.

ΕΥΤΥΧΗΣ ΜΠΙΤΣΑΚΗΣ

ΠΟΙΟΣ ήταν ο ορίζοντας που προδιέγραφε η βίβλος του κομμουνισμού; Κατάργηση
της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, με την κοινωνικοποίηση των μέσων
παραγωγής. Παραγωγή στην υπηρεσία της κοινωνίας, με εξάλειψη της ανεργίας.
Στον καθένα ανάλογα με την προσφορά του και, προοπτικά, ανάλογα με τις ανάγκες
του. Ενοποίηση της κοινωνίας, μαρασμός του κράτους και τέλος της πολιτικής.
Συναδέλφωση των εθνών και, συνεπώς, τέλος των πολεμικών συρράξεων. Συνολικά,
το πέρασμα από τη βάρβαρη προϊστορία στην πραγματική ιστορία της ανθρωπότητας.

Μήπως λοιπόν και ο σοσιαλισμός δεν είναι άλλο από ευγενική ουτοπία; Αλλά τότε
το Κομμουνιστικό Μανιφέστο και, αντίστοιχα το κομμουνιστικό κίνημα, θα
ενδιέφεραν μόνο ως ιστορικά συμβάντα!

Τα γεγονότα βοούν. Ένταση της εκμετάλλευσης και της φτώχειας. Πλανητικοί
ανταγωνισμοί. Τοπικοί (επί του παρόντος) πόλεμοι. Καταστροφή του ανόργανου
σώματος του ανθρώπου (της Φύσης).

Ας σταθούμε στο τελευταίο. Στην εποχή του Μανιφέστου κύρια αντίθεση ήταν η
αντίθεση Κεφαλαίου – Εργασίας, με όσα αυτή συνεπάγεται. Η αντίθεση αυτή
παραμένει θεμελιώδης. Αλλά στη βάση της αναπτύχθηκε στις μέρες μας ως
«παράγωγη αντίθεση» η αντίθεση Ανθρώπου-Φύσης. Αυτό λοιπόν που διακυβεύεται
σήμερα είναι η ίδια η επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Εξ ου ­ για έναν
πρόσθετο λόγο ­ η επικαιρότητα του σοσιαλισμού και ­ κατά συνέπεια ­ της
μαρξικής θεωρίας.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι φιλόσοφος.