Το πρόβλημα της εσωκομματικής δημοκρατίας

1 Μην σε γελάσει ο τίτλος, αναγνώστη. Δεν πρόκειται να μιλήσω ούτω για τις
συγκεκριμένες διαγραφές ούτε για τα άλλα συναφή και πρόσφατα γεγονότα.
Προβληματίζομαι, που βλέπω, πως η σχετική ειδησεογραφία (τα λεγόμενα, σε
γνήσια ελληνικά: «ρεπορτάζ») μετέβαλε το μεγάλο αυτό θέμα της λειτουργίας της
Δημοκρατίας σε ευκαιρία προσωπικού κουτσομπολιού, που ικανοποιεί και
«πουλιέται», όπως σε άλλους τομείς οι ροζ ιστορίες.

Ο λόγος μου σήμερα: περί εσωκομματικής δημοκρατίας. Και ο σκοπός του λόγου
μου: να βοηθήσω τον ενδιαφερόμενο, να αναζητήσει τα κριτήρια για την
αξιολόγηση των πρόσφατων φαινομένων εμβάθυνσης της κρίσης του κομματικού
θεσμού και της πολιτικής και άρα μεγαλύτερης κατανόησης.

2 Το πολιτικό κόμμα είναι ο θεσμός με τον οποίο οι κοινωνικές ομάδες
κερδίζουν ­ κυρίως στο κοινοβουλευτικό σύστημα ­ πολιτική αποτελεσματικότητα
σε επίπεδο ιδεατής λειτουργίας του κόμματος. Πολιτικό αποτέλεσμα έξω από το
πολιτικό κόμμα είναι δύσκολο να έχει ο μεμονωμένος πολίτης.

Για τον πολιτικό άνθρωπο, λοιπόν, για τον homo politicus, το κόμμα είναι ο
θεσμός μέσα από τον οποίο η φωνή του έχει ελπίδα να ακουστεί. Αλλιώς
ακούγονται ­ και εν πολλοίς επιβάλλονται ­ μόνο οι φωνές των «λίγων με την
πολλή δύναμη».

ΔΥΟ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ

3 Για να αποτελεί το πολιτικό κόμμα «έπαλξη για τον πολίτη» πρέπει να
συντρέχουν δύο προϋποθέσεις:

α) Πρέπει τα μέλη, τα στελέχη και οι βουλευτές του κόμματος να έχουν ελευθερία
γνώμης και έκφρασης κατά τη διαδικασία παραγωγής της πολιτικής απόφασης. Και
αυτή η ελευθερία ολοκληρώνει το νόημά της όταν ο ελεύθερος διάλογος οδηγεί σε
δημοκρατική λήψη απόφασης (εσωκομματική δημοκρατία).

β) Πρέπει, επίσης, το πολιτικό κόμμα να έχει, τελικά, ενιαία φωνή και προς τα
έξω έκφραση, για να μπορεί η πολιτική του παρέμβαση να είναι αποτελεσματική
(κομματική ενότητα).

4 Η εσωκομματική δημοκρατία, όπως μόλις ορίστηκε και οριοθετήθηκε, δεν
αποτελεί ένα δυνητικό χαρακτηριστικό της εσωτερικής λειτουργίας των κομμάτων.
Πολλά ευρωπαϊκά Συντάγματα αξιώνουν με ρητή διάταξή τους την υποταγή της
εσωτερικής λειτουργίας των κομμάτων στη δημοκρατική δεοντολογία. Αλλά και σε
αρκετές χώρες, όπου το Σύνταγμα δεν περιλαμβάνει την αρχή της εσωκομματικής
δημοκρατίας, γίνεται από τους ερμηνευτές δεκτό, πως η εσωκομματική δημοκρατία
είναι, τελικά, προϋπόθεση της συνταγματικά κατοχυρωμένης γενικής δημοκρατικής αρχής.

Και εδώ μια αποσαφήνιση: η ελευθερία γνώμης του κομματικού μέλους αποκτά
βέβαια μια ιδιαιτερότητα, όταν συμπίπτει με την ιδιότητα του μέλους και αυτή
του βουλευτή, που το ίδιο το Σύνταγμα τον θέλει ανεξάρτητο. Βέβαια το Σύνταγμα
αποδέχεται την κομματική ένταξη του βουλευτή, αλλά αυτό δεν απαλλάσσει τα
πολιτικά κόμματα από την υποχρέωση να λαμβάνουν υπόψη στα καταστατικά τους
αλλά και στις κρίσεις περί παρεκκλίσεων, το ιδιαίτερο συνταγματικό καθεστώς
του βουλευτή.

ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

5 Αυτή η σχέση πολιτειακής και εσωκομματικής δημοκρατίας είναι κρίσιμη
για τη χώρα μας. Όσο η αυθαιρεσία που νομοτελειακά φέρνει μαζί του ο
φιλελευθερισμός (ιδίως μετά τη δήθεν δικαίωσή του, λόγω κατάρρευσης του
υπαρκτού σοσιαλισμού), όσο ισχυροποιεί τους «λίγους με την πολλή δύναμη» και
συμπιέζει το άτομο, ιδίως όταν αυτό κατορθώνει και «αρθρώνει» καμιά ενοχλητική
κραυγή διαμαρτυρίας, τόσο η εσωκομματική δημοκρατία αναδεικνύεται ως το μόνο
οξυγόνο για τον σχετικά ελεύθερο πολιτικό διάλογο. Άλλωστε, η νομιμοποίηση των
οργάνων της πολιτείας από τα πολιτικά κόμματα είναι πραγματική, μόνο στο μέτρο
που οι σχετικές κομματικές αποφάσεις προκύπτουν από δημοκρατικές εσωκομματικές διαδικασίες.

Γι’ αυτό καταλήγω: Η αρχή της εσωκομματικής δημοκρατίας προκύπτει ευθέως από
το ισχύον Σύνταγμα της χώρας.

6 Το πολιτικό κόμμα όμως ­ όπως παραπάνω σημείωσα ­ προϋποθέτει συνοχή
τόσο της πολιτικής του πρότασης όσο και της προς τα έξω έκφρασής του. Αυτό
σημαίνει πως η εσωκομματική δημοκρατία και η συναφής ελευθερία λόγου και
αποκλίσεων, έχουν ως νοηματικό τους όριο την αδυναμία ενιαίου προς τα έξω
πολιτικού λόγου του κόμματος. Τα όρια αυτά δεν είναι υποτάξιμα σε ειδικό
νομικό κώδικα «απαγορευμένων παρεκκλίσεων». Τα όρια αυτά αναδεικνύονται με
ευαισθησία από τον πολιτικό πολιτισμό που αναδύεται μέσα από την ιστορία και
την πρακτική συγκεκριμένων πολιτικών κομμάτων.

7 Όσο πιο μεγάλο είναι ένα κόμμα, όσο περισσότερες κοινωνικές ομάδες
και (συνακόλουθα) ιδεολογικές αποχρώσεις εκφράζονται μέσα από αυτό, τόσο
πρέπει η έννοια της κομματικής πειθαρχίας στην κυρίαρχη άποψη να προσαρμόζεται
με την ιδέα ενός εσωκομματικού πλουραλισμού.

Έτσι, τα μεγάλα κόμματα, οι λεγόμενες «τάσεις», αποτελούν τη φυσική συνέπεια
του εύρους του κοινωνικού φάσματος που εκφράζεται μέσα από ένα κόμμα. Η
προσπάθεια μιας κομματικής πλειοψηφίας να διεκδικήσει την αποκλειστικότητα της
εκδοχής της, θέτει σε κίνδυνο το εύρος της αντιπροσωπευτικότητας ενός μεγάλου
κόμματος. Όλα αυτά βέβαια, υπό τον όρο ότι δεν χάνει το κόμμα την ενιαία του φυσιογνωμία.

ΟΙ «ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΣΚΟΠΕΥΤΕΣ»

8 Το όλο θέμα αποκτά μια ιδιαίτερη επικαιρότητα στο πλαίσιο μιας
πανευρωπαϊκά εξελισσόμενης κρίσης αξιοπιστίας του κομματικού θεσμού και της
πολιτικής γενικότερα. Έτσι, τόσο ο υπέρμετρος περιορισμός των ορίων των
διαφοροποιήσεων μέσα στην κομματική ζωή (φίμωμα) όσο και οι σε βαθμό
αποξένωσης αποκλίνουσες κομματικές συμπεριφορές από το ιδεολογικό πλαίσιο του
κόμματος θεωρία «ελεύθερων σκοπευτών», τροφοδοτούν αυτή την επικίνδυνη για τη
Δημοκρατία κρίση και πάντως μειώνουν αισθητά τη νομιμοποιητική ικανότητα των
πολιτικών κομμάτων.

9 Τόσο ο έντυπος όσο και ο ηλεκτρονικός Τύπος είναι και μαγαζιά. Η
ζήτηση της αγοράς είναι θεμιτό κριτήριο. Είναι όμως και λειτούργημα ο Τύπος. Η
κρίση του κομματικού θεσμού ασφαλώς προσφέρει ό,τι σε άλλους τομείς προσφέρει
το ροζ ή το καυτό «ρεπορτάζ». Αρκετές φορές έτσι, η κρίση της πολιτικής δεν
είναι αυτή που πράγματι είναι. Είναι όση «παρουσιάζεται» ότι είναι. Εισηγούμαι
να προσέξουμε ώστε να μην ενεργοποιούμε και τροφοδοτούμε τη βουλιμία και τα
οφθαλμοπορνικά ένστικτα μιας άρρωστης και βαθιά απολιτικής μερίδας της
κοινωνίας μας.