ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Από την άμυνα στην άλωση

Κάθε φορά που εμφανίζεται μια νέα τέχνη ή μια νέα μορφή γνωστής τέχνης, και
εδώ περιορίζομαι στις παραστατικές, αναγγέλλεται από τους περιδεείς και,
συνήθως, ανιστόρητους ο θάνατος του θεάτρου.

Οταν στα χρόνια της Αλεξανδρινής συντήρησης έκανε την εμφάνισή του ο
παντόμιμος, το Θέατρο του Λόγου, η μεγάλη παράδοση από τον Αισχύλο στον
Μένανδρο καταπτοημένο λούφαξε και αναγγέλθηκε ο θάνατός του. Και ξάφνου
αναστήθηκε στις κωμωδίες του Πλαύτου και του Τερέντιου στη Ρώμη. Όταν πλάκωσαν
οι βάρβαροι στον Βορρά και οι δογματικοί στην Ανατολή (και ο Χριστιανισμός
πριν από τον εξελληνισμό του και ο Μουσουλμανισμός απέρριπταν τη μίμηση ­ ου
ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα), γενικώς όλοι οι εικονομάχοι, το
θέατρο κατέφυγε στα μοναστήρια Δύσης και Ανατολής ως κείμενο για να ξεπηδήσει
πάλι ακμαίο στη Δύση που παρέμεινε φανατικά εικονολάτρισσα ως Μυστήριο στα
θρησκευτικά, αλλά και στα λαϊκά πανηγύρια.

Το Θέατρο του Λόγου κινδύνευσε πάλι με την εμφάνιση της όπερας, του μπαλέτου
και της αυτοσχεδιαστικής κωμωδίας των επαγγελματιών μίμων.

Στη μεταεπαναστατική Ελλάδα το θέατρο κινδύνευσε από τη λαϊκότητα του
Καραγκιόζη. Ύστερα ανεστήθη, αφού πέταξε τη σκόνη του νεοκλασικισμού και
φόρεσε τη φουστανέλα του δραματικού ειδυλλίου, τη φουφούλα του κωμειδυλλίου
και τα μπιχλιμπίδια της επιθεώρησης.

Στις αρχές του αιώνα αναγγέλθηκε ο θάνατος του θεάτρου, αφού παρουσιάστηκε ως
φονιάς του ο κινηματογράφος. Επεβίωσε. Και ύστερα εισήλασε η τηλεόραση που
έμπασε το θέαμα στο σπίτι. Το θέατρο παγκοσμίως αντιμετώπισε με πανικό τον νέο
εχθρό, γιατί έσπαγε θεμελιώδεις κανόνες επικοινωνίας. Καταργούσε την
επισημότητα, την τελετή του θεάσθαι και κυρίως το ρίσκο της επιλογής.

Ο κινηματογράφος ήταν δημόσιο θέαμα, είπε το θέατρο, η τηλεόραση είναι
ιδιωτικό και γι’ αυτό ασυναγώνιστο. Για να πας στο θέατρο ή στον κινηματογράφο
έπρεπε να «βγεις», να στολιστείς, ν’ αγοράσεις θέαμα.

Η τηλεόραση σε κρατούσε μέσα, με τις παντούφλες και σου πρόσφερε θέαμα δωρεάν.
Και με ευχέρεια πολλαπλών επιλογών. Πώς αντέδρασε το θέατρο στον πανικό που
του δημιούργησε το νέο οικείο μέσο;

Ανακάλυψε ξανά τους κλασικούς του. Ξαναδιάβασε τα παλαιά κείμενα με νέα ματιά·
προσπάθησε να φωτίσει αφώτιστες γωνίες και να προβάλει ιδέες ερεθιστικές που
στην εποχή τους θεωρήθηκαν πρώιμες.

Ανακάλυψε κείμενα με έντονη τη θεατρικότητα. Αν π.χ. δεν είχε ισοπεδώσει την
όρασή μας ο τηλεοπτικός νατουραλισμός, η οικεία καθημερινή γλώσσα, οι
συμπεριφορές του γείτονα δεν θα είχαμε αναδύσει από τα ράφια της θεατρικής
ιστορίας τους ρυθμούς του Γκολντόνι, την πόζα του Μαριβό και την τρέλα του
Λαμπίς. Η επανανακάλυψη διεθνώς των αρχαίων τραγικών, η επιστροφή στον
αυθεντικό Αριστοφάνη είναι οφειλές στην αντίδραση που προκάλεσε η τηλεόραση.
Μια δεύτερη άμυνα ήταν το γιγαντοθέαμα. Μεγάλες ακριβές παραγωγές,
φαντασμαγορία, μουσική και καταφυγή σε διασκευές δημοφιλών αριστουργημάτων. Ο
Βασιλιάς Αρθούρος, ο Δον Κιχώτης, οι Άθλιοι, κείμενα του Ντίκενς (ο Νίκλεμπι),
η Εβίτα, ο μεσοπολεμικός φασισμός, ο διωγμός των Εβραίων, των ομοφυλόφιλων
(π.χ. «Καμπαρέ») έδωσαν την ευκαιρία στο θέατρο να ανταγωνιστεί την τηλεόραση
και στο επίπεδο της χλιδής και στο επίπεδο του Λόγου.

Η τρίτη άμυνα ήταν η θεατροποίηση της Λογοτεχνίας. Γέμισαν οι σκηνές της
Ευρώπης με μονολογούντες ηθοποιούς που διάβαζαν φωναχτά προς χάριν ενός
αδιάβαστου κοινού ή ενός πολυάσχολου αλλοτριωμένου κοινού, τα αριστουργήματα
της Πεζογραφίας. Εδώ, στον τόπο μας, υπήρξαν και εκπαιδευτικοί εικοσαετούς
πείρας που ανακάλυψαν την ύπαρξη του Βιζυηνού χάριν στη δημόσια αποσπασματική
και έξοχη ανάγνωση της Κοκκίνου.

Η τέταρτη άμυνα ήταν να οικειοποιηθεί (τουλάχιστον στη χώρα μας) τη δημοφιλία
των τηλεοπτικών αστέρων, ώστε να παρασύρει το κοινό στο θέατρο. Εξάλλου και οι
τηλεοπτικοί σταρ αναζητούσαν ως άλλοθι ποιότητας το κύρος του θεάτρου.

Το κόλπο έπιασε για δύο χρόνια. Το τηλεοπτικό κοινό δεν φόρεσε τα καλά του για
να πάει να δει τα ίδια καμώματα που έβλεπε δωρεάν σπίτι του επί πληρωμή στο
θέατρο

Το τελευταίο χαρτί άμυνας που παίζει επί εσχάτων το θέατρο είναι να προσφέρει
ως θέαμα τηλεοπτικά σκουπίδια υπό μορφήν διαμαρτυρίας στα… τηλεοπτικά
σκουπίδια. Ριάλιτι σόου η τηλεόραση· ριάλιτι σόου και το θέατρο. Η επιτυχία
π.χ. του «Σόπινγκ και Φάκινγκ» είναι ενδεικτική. Υποδυόμενο το θέατρο την
ποιότητα της κουλτούρας χυδαιολογεί, βωμολοχεί και κιτσοποιείται με το
πρόσχημα της κριτικής στο σύστημα. Η άλλη μορφή του ίδιου νομίσματος είναι η
πλάκα με τους κλασικούς· ο Σαίξπηρ με κετσ-απ, ο Σαίξπηρ σε μια ώρα, ο Μάκβεθ
με παντούφλες, η Δυσδεμόνα μητρομανής, ο Διόνυσος φασίστας, η Αγαύη λεσβία, ο
Αίας Άρης Βελουχιώτης κ.τ.λ.

Τα τελευταία καμώματα που στοχεύουν να ξιππάσουν τον ενδιάθετο σεμνότυφο
μικροαστικό γεροντοκορισμό, με το προσωπείο του τολμηρού, παγιδεύουν κυρίως τα
αθεάτριστα έως τώρα νέα παιδιά στην εντύπωση πως θέατρο είναι ο δημόσιος
εκθεσιασμός των ιδιωτικών παρεκκλίσεων Το θέατρο κινδυνεύει μόνον όταν
αφομοιώνει τα μέσα του εχθρού.