ΑΥΤΟΙ

… «Τριμηνιαία Επιθεώρηση Στρατιωτικής Ιστορίας» αφιερώνει μέρος του νέου
τεύχους της (Φεβρουαρίου) στην Ελλάδα. Ο ιστορικός Βίκτορ Χάνσον διερευνά ένα
μεγάλο «Αν». Τι θα γινόταν «αν» εκείνη τη δοξασμένη μέρα του 480 π.Χ. οι
Έλληνες δεν είχαν νικήσει τους Πέρσες στη Σαλαμίνα; Θα υπέκυπτε η Αθήνα, λέει.
Η αθηναϊκή δημοκρατία δεν θα άνθιζε. Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης, δεν θα
μπορούσαν ποτέ να γράψουν ό,τι έγραψαν. Η ανθρωπότητα θα εξελισσόταν αλλοιώς.
Ένας άλλος ιστορικός, ο Στήβεν Άμπροζ, ανατρέχει στη Νορμανδία. Αν αποτύγχανε
η απόβαση; Θα κατέρρεε σίγουρα ο Τσώρτσιλ. Ο Ρούσβελτ θα έχανε τις εκλογές. Ο
Χίτλερ θα προέλαυνε παντού. Η Ιστορία θα έπαιρνε τελείως άλλη τροπή. Και
σκεφτείτε, παρεμβαίνει ο διευθυντής της «Επιθεώρησης», Ρόμπερτ Κάουλυ, αρκεί
μια λεπτομέρεια για ν’ αλλάξουν τα πάντα. Αν δεν έπεφτε ομίχλη στο Ηστ Ρίβερ
τη νύχτα της 29/8/1776, ο Τζωρτζ Ουάσινγκτον δεν θα μπορούσε να δραπετεύσει
από τους Άγγλους και να ηγηθεί της αμερικανικής επανάστασης.

… έχουν τα «αν»; Με «αν» προχωρεί η Ιστορία; Ιδού ένα ερώτημα. Μια
ανερχόμενη σχολή από ιστοριοδίφες στις ΗΠΑ υποστηρίζει όλο και πιο επίμονα ότι
το «αν» πρέπει πράγματι να λαμβάνεται σοβαρά υπ’ όψη. (Αλλοιώς τι μένει; Ο
ντετερμινισμός. Να δεχτούμε δηλαδή πως όλα είναι «γραμμένα»). Η
«αντιπραγματική Ιστορία» (counterfactual History) είναι ήδη, αν όχι κλάδος,
πάντως ιδιαίτερο πεδίο έρευνας σε πολλά αμερικανικά πανεπιστήμια. Πρωτεργάτης
των σχετικών εργασιών είναι ο Φίλιπ Τέτλοκ, του πανεπιστημίου του Οχάιο, που
έχει γράψει και τις «Απόπειρες Αντιπραγματικής Σκέψης για τα Παγκόσμια
Γεγονότα». Ο καθηγητής οργάνωσε και το πρώτο σχετικό συνέδριο πέρυσι στο
Κολόμπους και ετοιμάζει δεύτερο για φέτος.

… βέβαια, εκ πρώτης όψεως, δεν συμβιβάζεται με την υποθετική μέθοδο. Τι θα
πει «αν νικούσαν οι Πέρσες»; Αφού δεν νίκησαν. Αν δεν έχανε ο Ναπολέων στο
Βατερλώ; Αφού έχασε. Η counterfactual History, γράφει ο Τζιάννι Βάττιμο στη
«Στάμπα», μοιάζει μάλλον σπαζοκεφαλιά σχολαστικών ακαδημαϊκών παρά σοβαρή
έρευνα υπεύθυνων επιστημόνων. Στο παρελθόν (εκ πρώτης όψεως πάντα) δεν χωρεί
«αν», αφού αυτό δεν μπορεί πια να μεταβληθεί. Και ας μην ξεχνάμε: Αν μπορούμε
να λέμε «αν», είναι γιατί το παρελθόν ήταν αυτό που ήταν. Και που μας χάρισε,
μεταξύ άλλων, τα κομπιούτερ ­ με τα οποία μπορείς ατελείωτα να παίζεις τέτοια
παιχνίδια προσθαφαιρώντας ή παραλλάσσοντας τις παραμέτρους των γεγονότων.

… έχουν αρκετή ιστορία στην Ιστορία: Ο Σωκράτης, με την επαγωγική λογική
του, ήταν μάστορας των «αν». Ο Τάκιτος τα διακινδύνευε επίσης. Ο Τσώρτσιλ
διασκέδαζε με εικασίες για το πώς θα έληγε ο αμερικανικός εμφύλιος αν στο
Γκέττυσμπεργκ είχε νικήσει ο στρατηγός Λη με τους Νοτίους του. Δεν είναι
λοιπόν διόλου αμελητέα υπόθεση η υπόθεση. Το «αν», πέρα από παιχνίδι
πνευματικό ­ και όσο και αν μοιάζει ακόμη και αυτό (το παιχνίδι) αιτιοκρατικά
καθορισμένο απ’ ό,τι έχει ήδη συμβεί ­ διατηρεί προφανώς την αξία του. Οι
ασκήσεις στα «αν» του παρελθόντος ίσως βοηθήσουν, αν μη τι άλλο, στις επιλογές
μας για το μέλλον ­ «αν» φυσικά το θεωρήσουμε επιδεχόμενο επιλογή. Θ’
απαλύνουν επίσης ­ ίσως ­ το κατά Νίτσε «άγχος» μας, το προερχόμενο από την
οριστικότητα, το τετελεσμένο της Ιστορίας. Εκτός «αν», κάποια στιγμή, κάποια
χιλιετία, με κάποια κομπιουτερική διακτίνιση, αρχίσουμε να παρεμβαίνουμε και
σ’ αυτήν…