Το «Κατηγορώ» του Γαβρά, ταινία – σταθμός

Χωρίς να θέλω να μπω σε χωράφια άλλων, αρμοδιότερων συναδέλφων, που θα κρίνουν
την ταινία όταν προβληθεί στις αθηναϊκές οθόνες, αρχές του άλλου μήνα, θεωρώ
επιτακτικό καθήκον μου ν’ αναφερθώ, μέσα στο πλαίσιο του «Κατηγορώ» του Ζολά
στο οποίο αναφερθήκαμε στο προηγούμενο άρθρο μας, στο νέο «Κατηγορώ», που
αφορά τα ΜΜΕ, του συμπατριώτη μας Κώστα Γαβρά, με αφορμή την ταινία του «Mad
City», που είδα προχθές, σε ιδιωτική προβολή, στο Παρίσι.

Είναι η τέταρτη ταινία που ο Κώστας Γαβράς «γυρίζει» στις ΗΠΑ μετά το
«Betrayed» (ελληνική και ευρωπαϊκή απόδοση: «Το δεξί χέρι του διαβόλου»,
γεννήτορα του κατά πολύ μετριότερου καθ’ ότι εμπορευματοποιημένου «Mississipi
burning»), του Music Box και του «Missing», που παρ’ όλο που δεν γυρίστηκε
στις ΗΠΑ, είχε ωστόσο τον Τζακ Λέμον πρωταγωνιστή. Ο Γαβράς είναι ο μόνος
Ευρωπαίος σκηνοθέτης που «γυρίζει» τρεις ταινίες στην Αμερική, με τους δικούς
του όρους, χωρίς να γίνει μετανάστης στο Χόλιγουντ, χωρίς δηλαδή να απαρνηθεί
την ευρωπαϊκή του ταυτότητα.

Post production, μοντάζ, μουσική, εταλονάζ, ρύθμιση ήχου, όλα γίνονται στην
Ευρώπη. Αν σκεφτεί κανείς ότι κανένας Ευρωπαίος σκηνοθέτης, από τον Αντονιόνι
μέχρι τον Χέρζοκ, δεν άντεξε τους δυσβάστακτους αμερικανικούς όρους παραγωγής,
δεν μπορεί παρά να θαυμάσει τον συμπατριώτη μας, που μόνος του, εναντίον των
δεινοσαύρων, έδωσε τη μάχη και την κέρδισε: δηλαδή να καταφέρει να επιβληθεί
στη δολαριοκρατούμενη γιάνκικη αγορά του θεάματος.

Κι ας έρθουμε στο προκείμενο, στην ταινία του Mad City με το φοβερό δίδυμο των
ηθοποιών Ντάστιν Χόφμαν – Τζον Τραβόλτα. (Αν για τον πρώτο είχαμε από καιρό
πεισθεί για το σπάνιο υποκριτικό ταλέντο του, ο δεύτερος ολοένα και
περισσότερο κερδίζει την εκτίμησή μας με τις τελευταίες ταινίες του, με
αποκορύφωση τον ρόλο του άνεργου – τυχαία – τρομοκράτη – στο – μουσείο –
Φυσικής Ιστορίας στην ταινία του Γαβρά ­ υποψήφιου, κατά την ταπεινή μας
κρίση, του φετινού Όσκαρ για τον καλύτερο ανδρικό ρόλο).

Αν η ταινία του Γαβρά αφορά τον κάλπικο και εν πολλοίς περίπλοκο κόσμο των
ΜΜΕ, ειδικότερα για τη χώρα μας, που υποφέρει, συγκριτικά περισσότερο κι από
την Αμερική, από την επιδημία των ριάλιτι σόου, το Mad City έχει ένα
ενδιαφέρον απόλυτης επικαιρότητας. Στο εξής το ΕΡΣ (Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό
Συμβούλιο) θα μπορεί να επιβάλλει πρόστιμα σε σχέση με το μήνυμα αυτής της
ταινίας: ποιος ο ρόλος του δημοσιογράφου στην ενημέρωση των πολιτών; Είναι
ανώτερος από τον εισαγγελέα; Υποκαθιστά τον αστυνομικό διευθυντή μιας πόλης;
Πρέπει να καταγράφει ή να συμμετέχει στα δρώμενα;

Το τελευταίο ερώτημα είναι και το πιο ουσιαστικό. Το ακούμε στην αρχή της
ταινίας, να περνάει, όπως σε όλα τα έργα του Γαβρά, τάχα σαν ασήμαντη ερώτηση.
Ωστόσο, επειδή και ο δημοσιογράφος είναι άνθρωπος, δεν μπορείς να του
αποκλείσεις το δικαίωμα της συμμετοχής.

Είναι αυτό που κάνει ο Ντάστιν Χόφμαν, προσπαθώντας να σώσει το τυχαίο
«λαβράκι» που του έλαχε ­ τον άνεργο Τζον Τραβόλτα ­ (κι εδώ, πρέπει να
τονίσουμε, τη μαεστρία του σκηνοθέτη, που μέσα στο πρώτο τέταρτο της ταινίας
μάς εισάγει, τελικά και αδιέξοδα, σε όλο το πλέγμα της σκηνοθετημένης από τη
σύμπτωση τραγωδίας) και που πληρώνει στο τέλος το τίμημα με όλα τα μικρόφωνα
στραμμένα κατά πάνω του, σαν λόγχες προϊστορικές, σε κυνηγητό δεινοσαύρου
(κυνηγητό ανάλογο με της πριγκίπισσας Νταϊάνας πριν καταλήξει στο τούνελ του
θανάτου), ενώ η ταινία αρχίζει με τον παραλληλισμό της βιντεοκάμερας σαν
φονικού οργάνου, που ο Χόφμαν το οπλίζει. «Τραβάω», σημαίνει «πυροδοτώ».

Όπως σε όλες τις ταινίες του Γαβρά, εκείνο που μετρά είναι η λεπτομέρεια.
Μαθαίνουμε λοιπόν σε αυτό το φιλμ τις σχέσεις περιφερειακών και εθνικών
δικτύων. Το πώς μια συνέντευξη οποιουδήποτε ­ πολύ περισσότερο ενός εν δυνάμει
δολοφόνου ­ μπορεί να «μονταριστεί» ανάλογα με τη «βούληση» του δημοσιογράφου.
Το πόσο εύκολο είναι, με έναν καλό σύμβουλο των ΜΜΕ, να φτιάξεις μια «θετική»
ή «αρνητική» εικόνα του ίδιου προσώπου. Τέλος, πόσο αυτό που ονομάζεται κατ’
ευφημισμόν (και είναι η ουσία του προβλήματος) κοινή γνώμη, δηλαδή
καταναλωτικό της είδησης κοινό, μετράει στις επιλογές της διοίκησης ενός
τηλεοπτικού καναλιού. Τέλος, μαθαίνουμε, αυτό που είναι κοινός τόπος στον τόπο
μας, πόσο ο πόνος του άλλου μπορεί να γίνει και γίνεται τροφή για την τσέπη τη
δική μας.

Κι ενώ στην Ελλάδα μπορεί κανείς να ασκήσει, μπροστά σε ένα Ανώτατο
Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο, το δικαίωμα της έφεσης λόγω αγνοίας των κανόνων του
παιγνιδιού, στις ΗΠΑ, που πρώτες αυτές εφηύραν το δίκτυο και τη δεοντολογία
του, οι κανόνες αυτοί είναι άγραφοι όπως και στη μαφία. Ή θα υποταχτείς ή θα
σβήσεις. Ο Ντάστιν Χόφμαν, ο δημοσιογράφος, δεν υποτάσσεται και γι’ αυτό σβήνει.

Είναι μία ταινία-σταθμός. Και ως Έλληνες πρέπει να νιώθουμε περήφανοι που πάλι
ένας δικός μας τόλμησε εκείνο που κανένας άλλος δεν θα τολμούσε να διανοηθεί:
να μιλήσει με ταλέντο, με περισσή γνώση του μέσου και με παρρησία όχι πια για
την «εικονική πραγματικότητα», αλλά για την «πραγματική εικονικότητα», δηλαδή
για τους εικονολάτρες και τους εικονοκλάστες του Βυζαντίου.