ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Έκλειψη διανοουμένων

Καθώς η Γαλλία, και μαζί της ο κόσμος ολόκληρος, θυμόταν αυτές τις ημέρες,
εκατό χρόνια από τη δημοσίευσή του στην «Ορόρ», στις 13 Ιανουαρίου 1898, τον
περίφημο λίβελο του Εμίλ Ζολά για την υπόθεση Ντρέιφους, το «Κατηγορώ», ένα
ερώτημα ερχόταν και ξαναερχόταν στα άρθρα των εφημερίδων και τις δηλώσεις των
ιστορικών: τι απέγιναν οι διανοούμενοι;

Τα εκατοντάχρονα της περίφημης εκείνης δημόσιας παρέμβασης ενός μεγάλου
συγγραφέα για την αποκάλυψη μιας δικαστικής σκευωρίας εις βάρος ενός Εβραίου
αξιωματικού, του Άλφρεντ Ντρέιφους, που αναστάτωσε τη Γαλλία του τέλους του
περασμένου αιώνα, θα μπορούσαν να γίνουν αφορμή για πολλούς επίκαιρους
συσχετισμούς.

Για τον ρατσισμό, φερ’ ειπείν, του οποίου η υπόθεση Ντρέιφους ήταν μια
προφητική εκδήλωση, με χαρακτηριστικά αντισημιτισμού. Για τη λειτουργία της
Δικαιοσύνης και τις διαπλοκές της με πολιτικά και άλλα συμφέροντα. Είτε για
τον λαϊκισμό ως εκφυλιστικό της πολιτικής και υπονομευτικό της δημοκρατίας
σύνδρομο, με τους αποδιοπομπαίους τράγους που κατά καιρούς κατασκευάζει και τα
σωβινιστικά και ρατσιστικά στερεότυπά του, που επαναλαμβάνονται σήμερα,
ελάχιστα αλλαγμένα.

Καθεμία από τις πτυχές αυτές μιας πιθανής συζήτησης με αφορμή τα εκατοντάχρονα
του «Κατηγορώ» θα είχε, προφανώς και για διαφορετικούς λόγους, την
επικαιρότητά της. Κι όμως. Οι περισσότεροι έκριναν ότι το πιο ενδιαφέρον
ερώτημα που η επέτειος μπορούσε να θέσει αφορούσε τον ρόλο και τη θέση των
διανοουμένων στην κοινωνική ζωή και την πολιτική δράση.

Το «Κατηγορώ» του Ζολά δεν ήταν βέβαια η πρώτη παρέμβαση διανοουμένου στα
δημόσια πράγματα, ούτε καν η πρώτη για μια δικαστική υπόθεση. Μα θεωρήθηκε η
αρχή μιας εποχής ­ της εποχής της στράτευσης των διανοουμένων, της εποχής που
βρήκε τους ανθρώπους του πνεύματος στο πεζοδρόμιο.

Μια εποχή που, αν συμβολικά ξεκίνησε πριν από εκατό χρόνια, με τον Ζολά,
έφθασε στην κορύφωσή της (και μάλλον στο τέλος της) σε μια άλλη, γαλλική και
πάλι, μεγάλη στιγμή, την τριακοστή επέτειο της οποίας σε λίγο θα γιορτάσουμε ­
το Μάη του ’68. Η επέτειος του «Κατηγορώ» τυλίχθηκε, λοιπόν, σε μια αχλή
μελαγχολίας: Ποιος διανοούμενος θα έγραφε σήμερα ένα κείμενο τόσο μαχητικό και
τολμηρό, περιφρονώντας τους περί Τύπου νόμους, όπως ο Ζολά στον καιρό του, σε
μετωπική σύγκρουση με όλες τις εξουσίες και, κυρίως, κόντρα στο ρεύμα της
κοινής γνώμης; Κι αν κάποιος, ας υποθέσουμε, το τολμούσε, πού θα δημοσιευόταν
εξάστηλο και ολοσέλιδο στην πρώτη σελίδα το κείμενό του; Κι αν δημοσιευόταν,
ποιον θα συντάραζε, όπως συντάραξε την Ευρώπη της εποχής του ο Ζολά,
αλλάζοντας τη μοίρα ενός ανθρώπου ­ του ίδιου του Ντρέιφους ­ αλλά και την
πολιτική ατμόσφαιρα της εποχής του, συμπαρασύροντας στη στράτευσή του
ομοτέχνους, πολιτικούς και πολίτες;

Ο αιώνας μας σημαδεύτηκε από την ­ αμφιλεγόμενη βέβαια ­ μορφή του
ανυπότακτου, κριτικού διανοούμενου, που όρθωνε τον λόγο του απέναντι στην
εξουσία, που έσπαγε την απομόνωση του χρυσού πνευματικού του κλουβιού για να
κατέβει στο πεζοδρόμιο, που θεωρούσε την παρέμβαση στο Δημόσιο Πράγμα όχι ως
πάρεργη υποχρέωση αλλά ως ουσία και επίκεντρο του ρόλου του, που δεν δίσταζε
να ρίξει το βάρος του κύρους και της φήμης του υπέρ μιας υπόθεσης, μιας ιδέας,
ενός οράματος. Τι ειρωνεία! Το τέλος αυτού του αιώνα, που ονομάστηκε από
κάποιους «αιώνας των διανοουμένων», σημαδεύεται, σε ολόκληρο τον κόσμο και
παρ’ ημίν, από τη σιωπή των διανοουμένων. Από την έκλειψή τους. Κάποιοι θα
πουν, καλύτερα έτσι. Καλύτερα που απαλλαγήκαμε από τον υπερφίαλο αυτό
σταυροφόρο και σωτήρα, τον πρόθυμο να γίνει ο ίδιος και να μας κάνει όλους
υπηρέτες «μεγάλων ολοκληρωτικών ουτοπιών». Κάποιοι θα πουν πως αν οι
διανοούμενοι σιωπούν, είναι γιατί κανείς δεν έχει ανάγκη τη φωνή τους, τώρα
πια. Μα κάποιοι, οι περισσότεροι, νοσταλγούν, σ’ αυτήν την έρημο των
διανοουμένων-απολογητών της εξουσίας που μας τριγυρίζουν, τον θαρραλέο
διανοούμενο των αρχών του αιώνα, που αναζητούσε με πάθος την αλήθεια και
αψηφούσε τις εξουσίες.