Το «Κατηγορώ» που διαρκεί 100 χρόνια

«Τρίτη και δεκατρείς» ξανά. Τρίζουν τα θεμέλια του καινούργιου χρόνου, για την
πρώτη επικοινωνία μας, αφού την περασμένη Τρίτη ήταν τα Φώτα και η εφημερίδα
μας, όπως όλες οι εφημερίδες, είχε την ημέρα εκείνη διακοπή του ρεύματος.

ΟΜΩΣ σαν σήμερα ακριβώς, στις 13 του Γενάρη, μια Τρίτη ξανά, που τότε λεγόταν
Πέμπτη, ο Εμίλ Ζολά δημοσίευε στην παρισινή εφημερίδα «Ωρόρ» (Αυγή), το
«Κατηγορώ» του, για την υπόθεση Ντρέυφους, που στάθηκε αφορμή να θεσπιστούν τα
ανθρώπινα δικαιώματα, που φέτος γιορτάζονται τα πενήντα πρώτα χρόνια τους από
την, και νομικά, κατοχυρωμένη ύπαρξή τους, πράγμα βέβαια που δεν εμποδίζει
κάποιους γείτονες να τα παραβιάζουν ασύστολα και εξακολουθητικά.

Ωστόσο, το «Κατηγορώ» του Ζολά δεν αφορά την καταπάτηση των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων, συλλήβδην κι ανακατωτά, όπως διαβάζουμε π.χ. στην προχθεσινή
«Ρεπούμπλικα» το άρθρο του Furio Colombo για τη μαζική εξολόθρευση των Κούρδων
στην Τουρκία ή για το δραματικό ριμέηκ του φονικού στην Αλγερία, μπροστά στα
αδιάφορα έως συνένοχα μάτια των Δυτικοευρωπαίων. Το «Κατηγορώ» του Ζολά αφορά
μιαν εξατομικευμένη περίπτωση που γίνεται όμως καθολική γιατί η τέχνη του
συγγραφέα είναι να αναγάγει το ατομικό σε παγκόσμιο. Και αυτή την τέχνη την
κατείχε άριστα ο συγγραφέας της «Νανάς» και της «Κοιλιάς του Παρισιού».

Ο αξιωματικός του γαλλικού στρατού Ντρέυφους, γόνος της γαλλικής
μπουρζουαζίας, είχε κατηγορηθεί για εσχάτη προδοσία, με βάση χαλκευμένα, όπως
αποδείχτηκε αργότερα, ενοχοποιητικά στοιχεία, που ήθελαν να βρουν στον
«μειονοτικό Εβραίο» (le sale juif) το εξιλαστήριο θύμα της γαλλικής ήττας από
τους Γερμανούς.

Η ιστορία ξεκίνησε το 1894. Και όταν το 1897, αθωώθηκε ο λοχαγός Εστερχάζυ,
του οποίου η καταδίκη θα σήμαινε την αθώωση του Ντρέυφους, η συνείδηση του
πολίτη Ζολά, του συγγραφέα-φωτογράφου και ιδρυτή συν τοις άλλοις της
πεζογραφικής σχολής του νατουραλισμού, εξεγέρθηκε και με ένα θαρραλέο γράμμα
προς τον πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας, τον Φελίξ Φορ, κατονόμαζε τους
υπουργούς που συναίνεσαν στην αθώωση του Εστερχάζυ (δηλαδή στη νομιμοποίηση
της καταδίκης του Ντρέυφους) και τον αντισυνταγματάρχη Πατύ ντε Κλαμ σαν τον
«εγκέφαλο» της πλεκτάνης.

Έκτοτε δεν βρήκε ησυχία ο άνθρωπος. Έγινε κάρφος εν οφθαλμώ για τους
«εθνικιστές». Τιμωρήθηκε με ένα χρόνο φυλακή και για να γλιτώσει τις απειλές
για τη ζωή του αναγκάστηκε να εξοριστεί στην Αγγλία. Όμως στις 30 Αυγούστου
του ιδίου χρόνου, ένα μέλος της στρατιωτικής σκληροπυρηνικής ομάδας (της
«Ασπίδας» θα λέγαμε, ή του ΙΔΕΑ του σαμποτάζ του Έβρου) ο συνταγματάρχης Ένρι
ομολόγησε την ενοχή του, ότι αυτός υπήρξε ο χαλκευτής του ενοχοποιητικού
εγγράφου και αυτοκτόνησε την επομένη, στις 31 Αυγούστου 1898.

Οκτώ χρόνια μετά, η τιμή του αξιωματικού Ντρέυφους, με συνεχείς αναθεωρήσεις
της δίκης, αποκαταστάθηκε. Μα η Γαλλία παρέμεινε έκτοτε διχασμένη: από τη μια
οι υποστηρικτές της αθωότητας του Ντρέυφους και από την άλλη οι οπαδοί της
ενοχής του, οι «αντισημίτες» δηλαδή, που κατέληξαν στους σημερινούς
«ξενόφοβους» ψηφοφόρους του ακροδεξιού Λε Πεν.

Περιτρέχοντας βιαστικά την Ιστορία της Γαλλίας των τελευταίων εκατό χρόνων,
βρίσκεσαι συνεχώς αντιμέτωπος με το «σύνδρομο Ντρέυφους»: από τον Α’ Παγκόσμιο
Πόλεμο μέχρι τον Β’, μέχρι ακόμη και τις ημέρες μας όπου η δίκη στη Λυών του
νομάρχη επί χιτλερικής κατοχής Παπόν, κατηγορουμένου για την εκτόπιση στα
στρατόπεδα του τέλους εκατοντάδων Εβραίων αναμοχλεύει το μάγμα της ενοχής που
άφησε στις συνειδήσεις των ανθρώπων η υπόθεση Ντρέυφους.

Και επειδή η Ιστορία γράφεται τελικά από τους συγγραφείς και όχι από τους
ιστορικούς, παίρνοντας τη σκυτάλη από τον Ζολά, ένας άλλος μεγάλος συγγραφέας,
ο Μαρσέλ Προυστ (που ευτύχησε στη χώρα μας να μεταφραστεί από τον Παύλο Ζάννα,
όταν ο Παύλος ήταν φυλακισμένος των δικών μας συνταγματαρχών), τοποθέτησε το
μνημειώδες ενδεκάτομο έργο του «Στην αναζήτηση του χαμένου χρόνου», κάτω από
τον αστερισμό της υπόθεσης Ντρέυφους. Οι ήρωές του διακρίνονται σε
«βενιζελικούς» και «βασιλικούς», ανάλογα με το τι πιστεύουν για την αθωότητα ή
για την ενοχή του Ντρέυφους.

Έτσι το «Κατηγορώ» του συγγραφέα που έφερε την πεζογραφία στο ύψος της
φωτογραφικής της απεικόνισης, γέννησε τον επόμενο μεγάλο συγγραφέα, που
καταργώντας τη φωτογραφία έφερε στη θέση της τη μνήμη.