Εκπαιδευτικό… απαρτχάιντ;

Σύμφωνα με στοιχεία πρόσφατης έρευνας του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, ένας στους
δέκα μαθητές δεν ολοκληρώνει τη βασική 9χρονη εκπαίδευση. Μάλιστα, σύμφωνα με
την ίδια έρευνα, υπάρχουν σχολεία υποβαθμισμένων περιοχών του Λεκανοπεδίου και
της υπαίθρου χώρας στα οποία η τροχιά της «αποπεμπτικής» λειτουργίας του
σχολείου έχει τέτοια έκταση που θρυμματίζει τη συνταγματικά κατοχυρωμένη
έννοια της υποχρεωτικότητας του 9χρονου σχολείου.

«Ένα αίμα ρέει στις φλέβες όλων μας:

το αίμα των ανθρώπων»

(Δ. Ντούσας, Rom και φυλετικές διακρίσεις)

ΠΑΡ’ ΟΛ’ αυτά, για μια κοινωνική κατηγορία Ελληνόπουλων, τα στοιχεία της
έρευνας του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου δεν κατορθώνουν παρά να εξαφανίσουν στη
«σκιά» τους τον ολοκληρωτικό αποκλεισμό τους από τους σχολικούς χώρους.

Πρόκειται προφανώς για το τελευταίο στάδιο του αποκλεισμού: το να εξαφανίζεται
κάποιος από το εκπαιδευτικό τοπίο σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μη γίνεται αισθητή
η ίδια του η εξαφάνιση!

Κι αν ο «εκτοπισμός» ενός παιδιού από τη σχολική τάξη, στη διάρκεια της
εκπαιδευτικής του πορείας, πιστώνεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης του
κοινωνικού αποκλεισμού του, μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε ποια μορφή παίρνει
η περιθωριοποίηση όταν ο αποκλεισμός από το σχολείο ξεκινάει πριν από τη
συμμετοχή του σ’ αυτό.

Ο ΚΑΙΡΟΣ ΤΩΝ ΤΣΙΓΓΑΝΩΝ

«Γιατί να πάμε δηλαδή στο σχολείο;

ούτε λεφτά έχουμε για βιβλία,

ούτε δουλειά θα βρούμε ποτέ σε γραφείο.

Βάζει κανείς στα γραφεία του Γύφτους;»

(Μαρία, 14 ετών, από τσιγγάνικο μαχαλά στα Άνω Λιόσια)

Ζώντας μόνιμα στο περιθώριο της κοινωνίας, κατατρεγμένοι, στιγματισμένοι πριν
καλά καλά γεννηθούν, οι Τσιγγάνοι προσπαθούν να επιβιώσουν σε μια κοινωνία που
μοιάζει περισσότερο με κυνήγι εξοστρακισμού. Χωρίς δικαίωμα στη μόνιμη
εγκατάσταση, στη δουλειά, στην εκπαίδευση…

«Στο σχολείο μας φοβούνταν.

Άλλος έκλεβε, εμάς έπιαναν.

Μας ξεχώριζε ο δάσκαλος…

δεν μας σήκωνε στον πίνακα, δεν μας έβαζε ποιήματα…

τα μπαλαμέ δεν μας κάνανε παρέα»

(Αλέκος, 17χρονος Τσιγγάνος από τη Φλώρινα). Σύμφωνα με στοιχεία του Τμήματος
Σπουδών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του ΥΠΕΠΘ, το σύνολο των μαθητών τσιγγάνικης
καταγωγής που φοιτούν στο Δημοτικό Σχολείο σε όλη την Ελλάδα δεν ξεπερνούν τις 3.000!

Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τον Δημήτρη Ντούσα, που έζησε από κοντά τη ζωή των
Ελλήνων Τσιγγάνων σε όλους τους καταυλισμούς τους, πάνω από 30.000 μικρά
Τσιγγανόπουλα δεν φοιτούν σε σχολείο! (Πίνακας 1).

Στις παρυφές της ελληνικής κοινωνίας, η μειονότητα των Τσιγγάνων ζει και
κινείται ουσιαστικά στερούμενη το θεμελιώδες δικαίωμα για μόρφωση. Το ποσοστό
των αναλφάβητων Τσιγγάνων επί του συνόλου του τσιγγάνικου πληθυσμού ανέρχεται
στο περίπου 90%.

ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ

«κάθισε φρόνιμα γιατί θα σε δώσω στο Γύφτο»

Σε έρευνα δασκάλων σχετικά με τη στάση των μαθητών του Δημοτικού Σχολείου
απέναντι σε συμμαθητές τους, τα Τσιγγανόπουλα συγκεντρώνουν τα μεγαλύτερα
ποσοστά απόρριψης. (Γράφημα).

Σύμφωνα με την έρευνα, οι άμεσοι λόγοι για τους οποίους οι μαθητές Δημοτικού
απορρίπτουν τα Τσιγγανόπουλα συμπυκνώνονται στην εικόνα που έχουν γι’ αυτά η
οποία κανοναρχεί και τη στάση τους.

Τα παιδιά, βέβαια, δεν είναι καθόλου δύσκολο να παγιδευτούν στις σειρήνες των
στερεοτύπων, των προκαταλήψεων.

Σύμφωνα με τον Θανάση Γκότοβο (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) η κοινωνική κατηγορία
«γύφτος» στη χώρα μας ούτε προβλέπεται θεσμικά ούτε επιβάλλεται. Η επίσημη
ανυπαρξία της, όμως, καθόλου δεν συνεπάγεται και ουσιαστική ανυπαρξία,
δεδομένου ότι η κατηγορία αυτή χρησιμοποιείται στην ελληνική γλώσσα για να
δηλώσει μια σειρά από ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά: ταπεινή καταγωγή, μελαψό
χρώμα επιδερμίδας, ιδιάζουσα εκφορά λόγου κ.λπ.

Ότι υπάρχουν γύφτοι «ψεύτες, κλέφτες, απάτριδες, βρωμιάρηδες, μάγοι» το
μαθαίνει το νήπιο με τον ίδιο τρόπο που μαθαίνει ότι υπάρχουν π.χ.
αστροναύτες: όχι τόσο ως απάντηση στο ερώτημα «τι είναι αυτό που βλέπω;» όσο
ως στοιχείο των περιγραφών που κάνουν οι ενήλικοι και των οποίων το παιδί
είναι ακροατής. Κοντολογίς, η εικόνα του γύφτου υπάρχει συνήθως στη συνείδηση
του παιδιού πολύ νωρίτερα από την πρώτη του εμπειρία με κάποιο άτομο που
ανήκει σ’ αυτή την κατηγορία.

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Σε παλιότερη εμπειρική έρευνα σχετικά με την ταυτότητα των «παιδιών του
δρόμου», των ανηλίκων που καθάριζαν τζάμια αυτοκινήτων ή πωλούσαν
μικροαντικείμενα ή ζητιάνευαν σε κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας,
διαπιστώσαμε ότι έξι ώς επτά στα δέκα παιδιά ήταν Τσιγγανάκια.

Ανήλικοι 5 – 10 ετών, τα περισσότερα, «παιδιά της θύελλας», αποικιοποιούν τα
χρόνια της αθωότητάς τους, με το έσχατο στάδιο του αποκλεισμού τους από την παιδικότητα.

Παράλληλα είναι γνωστό ότι οι μικροί Τσιγγάνοι ακολουθούν τους γονείς τους
στις αγροτικές κυρίως εργασίες. Εκτεθειμένα στον ήλιο, στις λάσπες, στο κρύο,
η εργασία των Τσιγγανόπουλων στα πιο αποκτηνωτικά για την ηλικία τους πόστα
είναι και θα παραμείνει ένα από τα μεγαλύτερα στίγματα του «ηλεκτρονικού» μας πολιτισμού.

Αλλά γιατί τα Τσιγγανόπουλα «βγαίνουν» στην εργασία, ενώ θα έπρεπε να είναι
στο σχολείο;

Η ζητιανιά και η παιδική εργασία δεν είναι φυλετικό χαρακτηριστικό μόνο των
Τσιγγάνων, είναι και κάθε κοινωνικής ομάδας σε κάθε χώρα του κόσμου που
στερείται τα απαραίτητα, την τροφή και τη στέγη, που ζει την κρατική και
κοινωνική αδιαφορία.

Σύμφωνα με τον Δημήτρη Ντούσα, στις πιο πολλές περιπτώσεις των Τσιγγανόπουλων
που επαιτούν ή εργάζονται, οι γονείς τους βρίσκονται είτε στη φυλακή είτε
διώκονται με ερήμην καταδικαστικές αποφάσεις για διάφορα αδικήματα. Σύμφωνα με
στατιστικές των υπουργείου Δικαιοσύνης και Δημόσιας Τάξης, ένας στους τρεις
Τσιγγάνους βαρύνεται με καταδικαστικές αποφάσεις ή διώκεται ερήμην, ενώ στις
φυλακές ανηλίκων, ο αριθμός των Τσιγγανοπαίδων είναι επταπλάσιος σε σχέση με
τον γενικό αριθμό των ανήλικων φυλακισμένων.

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Τα στοιχεία που χρησιμοποιούνται στο παραπάνω άρθρο προέρχονται από πολύχρονη
έρευνα του Δημήτρη Ντούσα σε δεκάδες τσιγγάνικους καταυλισμούς σε όλη την
Ελλάδα και περιέχονται στο βιβλίο του «Rom και φυλετικές διακρίσεις», που
εκδόθηκε πριν από λίγες ημέρες από τις εκδόσεις «Gutenberg».