Νίκος Μουζέλης Οι νέοι είναι θύματα της καταναλωτικής νοοτροπίας

«Με ενδιαφέρει να κοιτάζω πάντοτε τα πράγματα συγκριτικά. Κοινωνιολογία
σημαίνει σύγκριση. Προσπάθησα πάντοτε να συγκρίνω την εμπειρική δουλειά με τις
θεωρίες». Ο κ. Νίκος Μουζέλης. Από τα πλέον σημαντικά ονόματα της χώρας μας
στο χώρο των κοινωνικών επιστημών. Καθηγητής στο London School of Economics
από τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Πρόεδρος της κίνησης πολιτών «Παρέμβαση».

«Προσπαθούμε με τα λίγα μέσα που διαθέτουμε να πιέσουμε το κράτος να δώσει εξουσίες σε έναν τρίτο χώρο, εκτός αγοράς και εκτός κράτους. Εάν αυτός ο χώρος ενδυναμωθεί, τότε πολλά από τα προβλήματα θα λυθούν»…

ΠΕΡΑΣΕ στην Αθήνα τις γιορτές. Άλλωστε, μετά τριάντα χρόνια πανεπιστημιακής
καριέρας στην Αγγλία, έχει πλέον την πολυτέλεια της μερικής απασχόλησης. Τρεις
πλέον μήνες το χρόνο στο London School of Economics «σε μια χώρα όπου η
κοινωνία παραμένει πιο κλειστή και η ζωή πιο μονότονη», και τους υπόλοιπους
εδώ, εκεί, ή όπου αλλού θέλει, συντροφιά με τον εαυτό του, τα γραπτά του, τα
αγαπημένα του πρόσωπα.

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς είχε σπουδαιότερα πράγματα να κάνει από το να
ανοίξει την τηλεόραση, αλλά «είδε» κι άκουσε για τις χιλιάδες κόσμου που
κατέβηκαν στο Σύνταγμα να προϋπαντήσουν τον καινούργιο χρόνο. Ως κοινωνιολόγος
μπορεί να ρίξει μια διαφορετική ματιά στο φαινόμενο: «Είναι πολύ ενδιαφέρον
γιατί κατά κάποιον τρόπο δείχνει το αδυνάτισμα της οικογενειακής δομής,
μοναξιά και απομόνωση. Το γεγονός ότι τόσοι πολλοί άνθρωποι αποφάσισαν να
γιορτάσουν κατ’ αυτόν τον τρόπο, δείχνει την ανάγκη που έχει ο κόσμος, ιδίως
στα αστικά κέντρα, να αποκτήσει καινούργιου είδους ρίζες, να αισθανθεί ξανά
ότι ανήκει κάπου».

ΑΛΛΑΓΕΣ

Είναι βεβαίως μια από τις αλλαγές που συνέβησαν στην ελληνική κοινωνία τα
τελευταία χρόνια, αλλά… «η βασικότερη αφορά την πολιτική μαζικοποίηση από τη
μεταπολίτευση και πέρα. Το γεγονός ότι τα κόμματα απέκτησαν μαζικές οργανώσεις
­ τις βλέπεις μέχρι το τελευταίο χωριό ­ ήταν μια πολύ μεγάλη αλλαγή από την
άποψη ότι οι πολιτικές ηγεσίες απέκτησαν μεγαλύτερη δύναμη σε σχέση με την
υπόλοιπη κοινωνία. Αυτή η δύναμη πολλές φορές δεν χρησιμοποιήθηκε σωστά
ακριβώς επειδή η μαζικοποίηση δεν συνδέθηκε με τον εκδημοκρατισμό των
κομμάτων. Στο μέτρο λοιπόν που η καινούργια δύναμη που στηρίζεται στην
οργάνωση δεν συνδέθηκε με δημοκρατικούς ελέγχους, όλα τα νοσηρά και αρνητικά
στοιχεία που είχαν τα κόμματα παλιά πήραν, ποσοτικά, ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις».

Από την άλλη βεβαίως μεριά, κατά τον κ. Μουζέλη, έχουμε το θετικό της
σταθεροποίησης του κοινοβουλευτισμού στην Ελλάδα «που είναι πολύ μεγάλη
υπόθεση. Το δημοκρατικό μας σύστημα είναι δεδομένο, άλλο θέμα αν δυσλειτουργεί».

Ο καθηγητής Νίκος Μουζέλης παρατηρεί και άλλες αλλαγές στην ελληνική κοινωνία
τα τελευταία χρόνια. «Στο επίπεδο της κουλτούρας να σημειώσω τον ολοένα
αυξανόμενο καταναλωτισμό ­ με ό,τι αυτό συνεπάγεται ­ αλλά συγχρόνως, και
ιδίως στους νέους, μια προσπάθεια για μια καινούργια πνευματικότητα». Όχι πως
την αναζητούν στο πολιτικό επίπεδο, «τα κόμματα δεν τους ενδιαφέρουν πια»,
αλλά η εκκλησία για παράδειγμα είναι ένας χώρος που ελκύει αρκετούς νέους, μ’
ένα διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι παλιά. «Δεν τους ενδιαφέρει τόσο πολύ το δόγμα
και ο φορμαλισμός, αλλά ένα είδος πνευματικότητας που έχει περισσότερη ουσία
και λιγότερη φόρμα, εξ ου και το νεοορθόδοξο κίνημα που υπάρχει και το βλέπει
κανείς στους φοιτητές ή τους νέους ανθρώπους που πάνε στο Άγιον Όρος είτε για
να μονάσουν είτε για να αναζητήσουν τη χαμένη πνευματικότητα, έστω κι αν αυτοί
αποτελούν ακόμη τη μειοψηφία».

ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ

Δεν είναι μόνον ελληνικό το φαινόμενο, συμβαίνει και στην υπόλοιπη Ευρώπη: «Οι
περισσότεροι νέοι είναι θύματα μιας μεταμοντέρνας καταλωτικής νοοτροπίας, που
τους επιβάλλει να αναζητούν μια δουλειά, να κάνουν οικογένεια, να περνούν καλά
και γενικώς να μην τους ενδιαφέρει τίποτε άλλο». Σ’ αυτήν την κατάσταση
υπάρχει αντίδραση που μπορεί είτε να έχει θετική μορφή (αναζήτηση
πνευματικότητας) είτε αρνητική. «Πολλοί γίνονται σοβινιστές. Το οποίο καλό
είναι να διαχωρίζουμε σε κάθε ευκαιρία από τον πατριωτισμό. Είναι πολύ καλό να
είσαι πατριώτης και να αγαπάς τον τόπο σου, αλλά είναι τρομερά αυταρχικό και
σε κάθε περίπτωση λανθασμένο να είσαι εθνικιστής. Γιατί αυτό σημαίνει ότι δεν
μπορείς να δεις τα πράγματα απ’ έξω, αντικειμενικά. Εγκλωβίζεσαι σε έναν τρόπο
σκέψης που σε εμποδίζει να δεις την πραγματικότητα, κι αυτό, αν κάνουμε
αναγωγή σε επίπεδο χώρας, μπορεί να είναι καταστροφικό».

Μια χαρακτηριστική περίπτωση σοβινισμού, κατά τον κ. Μουζέλη, είναι ο τρόπος
που αντιδράσαμε στο Σκοπιανό. «Σταθήκαμε ανήμποροι να κοιτάξουμε το πρόβλημα
αντικειμενικά και να αποφασίσουμε το σωστό για τη χώρα μας. Ο κόσμος, επειδή
δεν υπήρξε διαφώτιση, παρασύρθηκε από μια ορισμένη γραμμή, επειδή δεν μπορούσε
να ξέρει ότι οι πολιτικές ηγεσίες ακολούθησαν λάθος δρόμο γιατί δεν είχαν το
θάρρος να πουν στον κόσμο την αλήθεια. Να πουν δηλαδή προς τα έξω αυτό που
πολλοί πολιτικοί και στη Νέα Δημοκρατία και στο ΠΑΣΟΚ έλεγαν στα σαλόνια. Και
για να είμαι πιο συγκεκριμένος, αναφέρομαι στη στιγμή που υπήρχε μια λύση ­ το
πακέτο Πινέιρο ­ που δεν είχε κανείς το θάρρος να την αποδεχτεί εγκλωβισμένος
στη γραμμή του σοβινισμού που είχε οδηγηθεί ο κόσμος».

ΔΥΣΗ

Ένα θέμα που ενδιαφέρει πάρα πολύ τον κ. Μουζέλη είναι η διαμάχη που
αναπτύσσεται μεταξύ όσων διακατέχονται από έναν πολιτισμικό σκεπτικισμό, που
δεν παραδέχονται ότι μερικές από τις δυτικές αξίες έχουν έναν καθολικό
χαρακτήρα, και εκείνων που κινούνται ευρωκεντρικά βλέποντας τα πάντα από τη
μεριά της Δύσης και καταδικάζοντας ό,τι δεν συμπλέει με αυτήν. Ο ίδιος
προσπαθεί να βρει τη μέση λύση (θέλει να γράψει κι ένα βιβλίο για το θέμα
αυτό) ξεχωρίζοντας κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της Δύσης που δεν τα
βρίσκεις αλλού (π.χ. τον ατομικισμό) και άλλα που παρ’ όλο που αναπτύχθηκαν
πιο πολύ στη Δύση είναι αυτή τη στιγμή καθολικά, όπως κατά τη γνώμη του η δημοκρατία.

Ένα δεύτερο θέμα είναι η πνευματικότητα. Δηλαδή ποιου είδους πνευματικότητα
είναι πιο χαρακτηριστική στην ύστερη νεωτερικότητα. «Δεν συμφωνώ με αυτούς που
λένε ότι ο Θεός πέθανε και η θρησκεία σιγά σιγά θα σβήσει. Νομίζω ότι απλώς
άλλαξε η σχέση. Δηλαδή σήμερα αναζητούμε την πνευματικότητα όχι από τον Θεό
προς τον άνθρωπο, αλλά το αντίστροφο.

… Όπως δεν θα τον δουν ποτέ οι φοιτητές του στο London School of Economics. Παρέα με την αδελφή του Αφροδίτη

ΣΤΗ ΛΑΜΙΑ, όπου γεννήθηκε και πέρασε τα πρώτα σχολικά του χρόνια (μέχρις ότου
έρθει οικότροφος στο Κολλέγιο Αθηνών), πίστευε ότι οποιαδήποτε άλλη
δραστηριότητα εκτός από το παιχνίδι ήταν απλώς… χάσιμο χρόνου.

Έπαιζε με τις ώρες στις αλάνες της γειτονιάς του ­ κάθε μήνας είχε και τα δικά
του παιχνίδια. Ζωηρό παιδί ήταν. Επαναστάτης δεν υπήρξε ποτέ. «Η μόνη μου
επαναστατική πράξη ήταν η άρνησή μου να ικανοποιήσω την επιθυμία του πατέρα
μου και να γίνω κι εγώ επιχειρηματίας».

Σπούδασε διοίκηση επιχειρήσεων και κοινωνιολογία στη Γενεύη και έκανε τη
διδακτορική του διατριβή στο London School of Economics, όπου διδάσκει εδώ και
25 χρόνια (είχαν προηγηθεί και πέντε χρόνια διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο του
Λέστερ). Ως καθηγητής παίρνει «άριστα». Έτσι τουλάχιστον τον βαθμολογούν οι
φοιτητές του για τη ζωντάνια της διδασκαλίας και τη μεταδοτικότητά του, στα
καθιερωμένα τεστ αξιολόγησης των καθηγητών. Παρ’ όλα αυτά… «προτιμώ να
γράφω, παρά να διδάσκω. Κάθε φορά πριν να μπω στην αίθουσα έχω το είδος του
τρακ που έχουν οι ηθοποιοί πριν από την πρεμιέρα στο θέατρο»…

ΟΙ ΝΕΟΙ

Η δουλειά του τού πρόσφερε μια βαθύτατη ικανοποίηση και μιαν εσωτερική
σταθερότητα που δεν θα είχε αν είχε ασχοληθεί με κάποιο άλλο αντικείμενο. Κι η
επαφή του με τους νέους ανθρώπους τού έχει χαρίσει την αίσθηση ότι κάτι έχει
προσφέρει, ότι η δουλειά του δεν πήγε χαμένη. Χώρια που οι καινούργιες ιδέες
με κρατούν και μένα πιο νέο. Από τους νέους όλο και κάτι μαθαίνεις».

Πριν από δέκα χρόνια βρέθηκε μπροστά στο δίλημμα να μείνει στην Αγγλία ή να
έρθει να διδάξει σε ελληνικό πανεπιστήμιο. «Παρ’ όλο που η ζωή στην Αγγλία
είναι λιγότερο ενδιαφέρουσα και περισσότερο μονότονη, παρέμεινα. Στην Ελλάδα
το ακαδημαϊκό παιχνίδι (που πρέπει να είναι ποιος θα δημοσιεύσει την πιο καλή
εργασία ή πόσα άρθρα θα γράψει κ.λπ.) είναι περισσότερο πολιτικό. Εδώ ο
ανταγωνισμός γίνεται περισσότερο στη βάση μιας κομματικοπολιτικής λογικής. Αν
θέλεις να προχωρήσεις στο ελληνικό πανεπιστήμιο είναι ίσως λιγότερο σημαντικό
τι έρευνα θα κάνεις, τι και πού θα δημοσιεύσεις τις εργασίες σου και
περισσότερο αν και με ποιους ανθρώπους της εξουσίας έχεις σχέσεις».

Παρ’ όλο που δεν βρέθηκε ποτέ μέσα στα ελληνικά πανεπιστήμια, ούτε ως φοιτητής
ούτε ως διδάσκων, έχει άποψη γι’ αυτά με το μάτι του ανθρώπου που κοιτάζει απ’
έξω, διευκρινίζει. «Ασφαλώς και τα πανεπιστήμιά μας δεν είναι τόσο χάλια όσο
θέλουν μερικοί να τα εμφανίσουν. Απλώς έχουν μερικά χαρακτηριστικά που δεν
είναι καλά για τους μέτριους φοιτητές. Γιατί οι καλοί, πάντα, και με τους
καθηγητές τους έχουν επαφή και τη δυνατότητα να βρουν και να διαβάσουν κι άλλα πράγματα».

ΜΕ ΤΟ ΧΕΡΙ

Γράφει πάντα με το χέρι. «Έχω ενός είδους μηχανοφοβία. Ούτε γραφομηχανή ούτε
κομπιούτερ». Όλα αυτά τα χρόνια της επαγγελματικής δραστηριότητας τον
εμπόδισαν να ασχοληθεί επισταμένως με ένα από τα μεγάλα του ενδιαφέροντα: τη
θρησκεία. «Από μικρός με ενδιέφερε η εκκλησία, όχι με την έννοια της
Ορθοδοξίας ειδικά. Πιστεύω, ιδίως στη σημερινή εποχή, ότι το θείο μπορείς να
το προσεγγίσεις κατά αποφατικό τρόπο. Όσο περισσότερο σκέπτεσαι, τόσο πιο πολύ
απομακρύνεσαι από το θείο. Δηλαδή όσο περισσότερο σκέπτεσαι, όσο προσπαθείς να
λύσεις υπαρξιακά προβλήματα με τη λογική και τη σκέψη, τόσο πιο άλυτα γίνονται
και τόσο πιο πολύ αδυνατίζει η ύπαρξή σου».

Ο αποφατικός αυτός τρόπος τον βοήθησε πολύ στη ζωή του. «Και λόγω της δουλειάς
που κάνω κι επειδή πάντα είχα διάφορα άγχη, προσπαθούσα να τα λύσω λογικά
γιατί αυτό ήταν το δυνατό μου σημείο. Κι ενώ η λογική βοηθάει πολύ όταν
διαβάζεις, διδάσκεις ή λύνεις προβλήματα φιλοσοφικά και λοιπά, έχει ακριβώς το
αντίθετο αποτέλεσμα όταν μ’ αυτόν τον τρόπο προσπαθείς να λύσεις προβλήματα
που έχουν να κάνουν με τις σχέσεις μας με τους τρίτους, με το να βρεις το
νόημα της ζωής»…

Με την πλάτη στις πυραμίδες και τον νου στην Ιστορία. Μοναχικός ταξιδιώτης στην Αίγυπτο, αμέσως μετά τον πόλεμο στο Ιράκ

ΠΑΡΑΔΕΧΕΤΑΙ ότι η οικονομική ενοποίηση της Ευρώπης γίνεται σήμερα με τέτοιο
τρόπο, ώστε τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα να παίζουν μεγαλύτερο ρόλο στη
διαμόρφωσή της απ’ ό,τι τα εργατικά ή τα συμφέροντα των πολιτών. Παρ’ όλα
αυτά, επιμένει ότι η ενοποίηση αποτελεί την προϋπόθεση για να μπορέσει το
παγκόσμιο σύστημα να γίνει πιο πολιτισμένο και πιο ανθρώπινο. «Μπορεί ο τρόπος
που γίνεται η ενοποίηση να μην είναι τόσο φιλολαϊκός, ωστόσο αν συγκρίνει
κανείς τον ευρωπαϊκό καπιταλισμό με τον αμερικανικό ή τον ιαπωνικό, θα
διαπιστώσει ότι υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι τα λαϊκά συμφέροντα δεν
είναι τόσο παραγκωνισμένα όσο από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού (βάρβαρος
καπιταλισμός) ή του Ειρηνικού (αυταρχικός καπιταλισμός). Επομένως, αν η Ευρώπη
που έχει μια σοσιαλδημοκρατική παράδοση ενωθεί, έστω όπως προσπαθεί τώρα,
νομίζω θα μπορέσει να διαμορφώσει το παγκόσμιο σύστημα προς το καλύτερο». Κατά
τον κ. Μουζέλη, η κοινωνία των δύο τρίτων και του ενός τρίτου είναι μια
πραγματικότητα σε όλες τις καπιταλιστικές χώρες, με τη διαφορά ότι στην Ευρώπη
το ένα τρίτο αντιμετωπίζεται με πολύ καλύτερο τρόπο απ’ ό,τι στην Αμερική.
«Δεν πιστεύω ότι το κοινωνικό κράτος, υπό την πίεση των περιστάσεων, θα
εξαφανιστεί. Μπορεί τα συνδικάτα να μην είναι τόσο ισχυρά, όσο στο παρελθόν,
αλλά το γεγονός ότι ο θατσερισμός έχει ξεπεραστεί στην Ευρώπη, σημαίνει ότι οι
κοινωνικές κατακτήσεις δεν πρόκειται να εξαφανιστούν και ότι τα πράγματα με
κυβερνήσεις του τύπου Αγγλίας, Γαλλίας και Ελλάδας μπορούν να γίνουν καλύτερα».

ΑΣΥΜΒΑΤΕΣ

Επιμένει ότι λιτότητα και άμβλυνση των διαφορών μεταξύ των δύο τρίτων και του
ενός τρίτου δεν είναι έννοιες ασύμβατες. «Αρκεί να γίνουν μερικές βασικές
μεταρρυθμίσεις. Για παράδειγμα, στο κοινωνικό κράτος. Αυτή τη στιγμή, σ’ όλες
τις δυτικές χώρες οι παροχές είναι καθολικές, προς όλον τον κόσμο, ανεξαρτήτως
της οικονομικής του κατάστασης. Το αποτέλεσμα; Οι περισσότερες παροχές πάνε
στα δύο τρίτα, δηλαδή επωφελούνται από το κοινωνικό κράτος πιο πολύ οι εύπορες
τάξεις. Αυτό μπορεί να αλλάξει ριζικά. Όχι να μειωθούν οι πόροι που πάνε στο
κοινωνικό κράτος, αλλά να αλλάξει η καθολικότητα των παροχών. Να δίδονται σε
αυτούς που τους έχουν ανάγκη». Επιμένει πως δεν μιλάει θεωρητικά, αλλά
πρακτικά. «Αυτού του είδους η ανακατάταξη έχει επιχειρηθεί επιτυχώς στην
Αυστραλία. Θα μου πείτε είναι δύσκολο, γιατί θα αντιδράσουν οι μεσαίες τάξεις.
Όμως δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Με το να καταργήσεις αυτή τη στιγμή τη
λιτότητα στην Ελλάδα δεν βοηθάς κανέναν. Αν ο Σημίτης αρχίσει πάλι την
παροχολογία, θα την πληρώσει και πάλι το ένα τρίτο. Όπως έγινε επί Ανδρέα
Παπανδρέου, οπότε αυξήθηκαν οι ανισότητες. Ο ουσιαστικός τρόπος για να τις
μειώσεις είναι να αλλάξεις το κοινωνικό κράτος και να υποχρεώσεις τους μισούς
Έλληνες που δεν πληρώνουν φόρους να πληρώσουν». Είναι κατηγορηματικός ότι όταν
το ένα τρίτο στην Ελλάδα μιλάει για τη μη λιτότητα του τύπου «Τσοβόλα δώσ’ τα
όλα» δεν είναι ενημερωμένο ότι με τέτοιες λύσεις η θέση του θα γίνει
χειρότερη. «Υπάρχουν λύσεις και μέσα στον καπιταλισμό, αρκεί να σπάσουν
διάφορα δόγματα. Το να πεις σήμερα στην Ελλάδα ότι η ανώτατη παιδεία δεν
πρέπει να παρέχεται δωρεάν, είναι σαν να διαπράττεις έγκλημα καθοσιώσεως.