Φωτεινή Τσαλίκογλου Η γραφή είναι στοίχημα…

Φωτεινή Τσαλίκογλου. Ευτυχώς υπάρχει ακόμη η φαντασία, που μπορεί να επιτρέψει τα πάντα

Ο «Έρως Φαρμακοποιός», το δεύτερο μυθιστόρημα της Φωτεινής Τσαλίκογλου
κυκλοφορεί ήδη από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, και μέσα σε μία βδομάδα εξάντλησε
την πρώτη του έκδοση. Και η συγγραφέας, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο
Πανεπιστήμιο, έπειτα από μια σειρά επιστημονικών συγγραμμάτων, μπλέκεται πια
για τα καλά με τη λογοτεχνία. Άλλωστε αυτά τα δύο, κατ’ αρχήν ασύνδετα
πράγματα, μπορούν πολύ ωραία να συνδεθούν. Αφού και με τα δύο μπορείς να
μιλήσεις για τα ίδια πράγματα, χρησιμοποιώντας διαφορετικούς τρόπους
προσέγγισης. Η Φωτεινή Τσαλίκογλου δεν γράφει μόνο. Προσπαθεί να μεταφέρει τη
λογοτεχνία και μέσα στην πανεπιστημιακή αίθουσα. Γιατί έτσι το μάθημα
ζωντανεύει και χάνεται η θλιβερή εικόνα των άδειων και βαριεστημένων
φοιτητικών βλεμμάτων.

ΜΠΟΡΕΙ Η ενασχόληση με την εγκληματολογική ψυχολογία να συνδεθεί με τη
λογοτεχνία; Ασφαλώς, λέει η Φωτεινή Τσαλίκογλου. Γιατί «η λογοτεχνία είναι
ένας άλλος τρόπος να μιλήσεις για τα ίδια πράγματα, για τα οποία μπορείς να
μιλήσεις και μέσα σε μία πανεπιστημιακή αίθουσα. Αν για παράδειγμα η βία είναι
ένα θέμα της εγκληματολογικής ψυχολογίας, μπορείς αυτή τη βία να την
προσεγγίσεις με έναν τρόπο ίσως πιο καθοριστικό, πιο τελεσίδικο, μέσα από τη
λογοτεχνική γραφή». Έτσι, η καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
παρουσιάζει, για δεύτερη φορά, ένα λογοτεχνικό βιβλίο. Ο «Έρως Φαρμακοποιός»
της ­ «γιατί το φάρμακο μπορεί και να γιατρεύει και να φαρμακώνει» ­ βρίσκεται
ήδη στα βιβλιοπωλεία, ακολουθώντας το προηγούμενο βιβλίο της, την «Κόρη της
Ανθής Αλκαίου», τέλειωσε κιόλας τη δέκατη έκδοση.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου κινείται σε πολλούς και εκ πρώτης όψεως διαφορετικούς
χώρους. Από το Πανεπιστήμιο στη λογοτεχνία, από τις εκπομπές στην τηλεόραση
στα σχόλια της εφημερίδας. Με τίμημα, βέβαια, να μην «κατατάσσεται» εύκολα
κάπου. Όπως και λίγοι συνάδελφοί της που προσπάθησαν να μιλήσουν μέσα από τη
λογοτεχνία. «Βρισκόμαστε σ’ έναν ιδιαίτερο χώρο. Οι πανεπιστημιακοί
αισθάνονται ότι δεν είσαι ένας από αυτούς, το ίδιο και οι λογοτέχνες. Είσαι
μετέωρος σε δύο τόπους. Κινδυνεύεις να αισθανθείς ένα αίσθημα εξορίας. Κι αυτό
στην αρχή με τρόμαζε. Σκέφθηκα όμως μετά ότι μπορεί να έχει και τα θετικά του.
Μπορεί να σε εμπλουτίσει, καθώς έχεις μια δύσκολη κατάσταση να αντιμετωπίσεις».

ΑΚΡΑΙΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

Γράφει, αναζητώντας μια προσωπική έκφραση. Γνωρίζοντας ότι «δοκιμάζεται σε
έναν καινούργιο τομέα, ο οποίος αντιστέκεται συνεχώς» και πως η υπόθεση της
γραφής «είναι ένα στοίχημα που ποτέ δεν κερδίζεται». Και φαίνεται ότι αυτό
είναι που τη γοητεύει και την προκαλεί. Ακριβώς όπως και οι ακραίες
καταστάσεις. «Που σου κεντρίζουν το ενδιαφέρον πολύ περισσότερο εξαιτίας του
ρίσκου που έχουν». Γι’ αυτό και στη δουλειά της εμφανίζονται ακραίες
καταστάσεις. Ο «Έρως Φαρμακοποιός» για παράδειγμα αφηγείται μία περίεργη σχέση
πατέρα και κόρης που στηρίζεται στην απουσία της μάνας. Σ’ αυτή τη σχέση ο
ένας βρίσκεται στο έλεος του άλλου, πράγμα που γεννά μία πολύ μεγάλη βία. «Δεν
είναι τυχαίο ότι τα λογοτεχνικά μου βιβλία πραγματεύονται το φαινόμενο της
αρρώστιας και της βίας. Είναι γιατί πιστεύω πράγματι ότι η αρρώστια είναι το
μαγικό βουνό του ανθρώπου και ένας τρόπος να προσεγγίσουμε την υγεία. Ένας
τρόπος αντίληψης της υγείας και γι’ αυτό έχει κάτι διαταρακτικό όλη αυτή η
ενασχόληση με το λάθος, την αρρώστια, το σφάλμα». Το βιβλίο της αφήνει μία
αίσθηση μελαγχολίας. Η ίδια όμως δεν είναι έτσι. Χαίρεται και αγωνιά για όλα
τα καθημερινά που αντιμετωπίζει. Γελάει εύκολα, αλλά πέφτει σε αμηχανία όταν
μιλάει για τον εαυτό της. Ζει «όμορφα και καθόλου πληκτικά» με τον Κωνσταντίνο
Τσουκαλά και είναι η μητέρα της Μυρσίνης, η οποία δεν είναι πια πέντε χρόνων
για να λέει ότι όταν μεγαλώσει θα γίνει «ψυχολογικός μηχανικός» από τον
πολιτικό μηχανικό πατέρα και την ψυχολόγο μητέρα. Ήδη τελείωσε τις σπουδές
Ψυχολογίας στο Λονδίνο κι αυτό το μεγάλωμα για τη Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι
κάτι περίεργο, της «διαταράσσει κάπως τη σχέση της με τον χρόνο». Ζει
περιτριγυρισμένη από βιβλία, χαρτιά και σημειώσεις, αλλά δεν την πειράζει
καθόλου που ο Κάτης, το γατάκι το οποίο υιοθέτησε το καλοκαίρι στη Σύρο,
παίζει συνεχώς με αυτά.

ΧΩΡΙΣ ΠΕΡΙΤΤΑ

Ζει τη διαδικασία της γέννησης του βιβλίου με πάθος, σε όλες τις φάσεις. Τόσο
ώστε να λέει ότι «τα πρόσωπα που προσπαθείς να σκιαγραφήσεις, οι ήρωές σου, σε
βασανίζουν μέχρι να τους ολοκληρώσεις. Σαν να σου πίνουν λίγο το αίμα. Σαν να
πρέπει να πεθάνει ο συγγραφέας για να μπορέσει να ζήσει ο ήρωάς του». Και
ανατρέχει στην εξομολόγηση του Φλωμπέρ που έγραψε «η Έμμα Μποβαρύ θα με
σκοτώσει». Έπειτα έρχονται οι επόμενες αναγνώσεις και οι διορθώσεις. Μέσα από
τις οποίες ο «Έρως Φαρμακοποιός» απαλλάχθηκε από τα περιττά. «Ειδικά αυτό το
βιβλίο το έγραψα παρά πολλές φορές. Η προσπάθειά μου ήταν να το απογυμνώσω,
πετούσα συνέχεια πράγματα. Είχα μια ροπή στο στολίδι, που ήθελα συνειδητά να
το αποβάλλω. Να φθάσω σε μία ουσία, χωρίς να περάσω από πολλές περιττές
διαδρομές. Με αυτήν την έννοια αισθάνομαι ότι προχώρησα σε σχέση με τον τρόπο
με τον οποίο έγραψα το πρώτο μου βιβλίο. Που ήταν πιο ανυποψίαστο, υπήρχε μια
πιο άμεση καταγραφή του συναισθήματός μου, πράγμα που τώρα ήθελα να
τιθασεύσω». Η έκδοση του βιβλίου αλλάζει και τα συναισθήματα. «Νιώθεις πλέον
ότι δεν σου ανήκει και έχεις μια παράξενη σχέση μαζί του. Άλλοτε νιώθεις
τρυφερότητα, άλλοτε θες να το αποκηρύξεις και άλλοτε πάλι λες με έκπληξη και
απορία “μα, εγώ τα έγραψα αυτά;”. Αναπόφευκτα ακολουθούν οι κριτικές. Όπου
μπορεί κάποιος να στο διαγράψει με μία του λέξη.

Για να ‘μαι ειλικρινής, εκείνη τη στιγμή νιώθω έναν θυμό, μια αίσθηση αδικίας
ή μια αίσθηση υπονόμευσης του εαυτού μου. Το ένιωσα με κάποιες αντιδράσεις στο
πρώτο μου βιβλίο. Από εκεί και πέρα μπαίνεις σε μια διαδικασία μεγαλώματος και
ωρίμανσης και μαθαίνεις να τραυματίζεσαι πολύ λιγότερο απ’ ό,τι στην αρχή. Κι
αυτό δεν έχει να κάνει με την κριτική, η οποία μπορεί να είναι πολύ αυστηρή,
πολλές φορές και εξοντωτική. Να έχεις όμως την αίσθηση ότι πίσω από αυτή την
εξοντωτική κριτική υπάρχει μια γενναιοδωρία και όχι μιζέρια, για να μην πω κακία».

ΔΙΚΑΙΩΜΑ

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου επέλεξε να μπει στον χώρο της λογοτεχνίας σε μια εποχή
που χαρακτηρίζεται από υπερπαραγωγή. Ε και; Θα μπορούσε να μεταφραστεί η
αντίδρασή της σ’ αυτό. Γιατί «τι σημαίνει υπερπαραγωγή; Σημαίνει ότι όλο και
περισσότεροι άνθρωποι επιθυμούν να εκφραστούν μέσα από αυτό τον δρόμο. Από
μόνο του αυτό θα έλεγα ότι είναι θετικό. Από εκεί και πέρα είναι άλλο θέμα
ποια είναι η λογοτεχνική αξία αυτών των προϊόντων. Αλλά εκεί μπαίνεις σε
άλλους χώρους, ποια είναι τα κριτήρια, ποιος κρίνει τι και μέσα σε τι πλαίσιο.
Μ’ αυτήν την έννοια θα ήμουν πιο επιφυλακτική στις απαξιωτικές κριτικές γι’
αυτήν την υπερπαραγωγή». Επιπλέον το γράψιμο «είναι μία μεγάλη απόλαυση.
Καθόλου απαλλαγμένη βέβαια από την αγωνία και την αίσθηση του μάταιου και του
ατελούς.

Ο Σάμπατο έλεγε ότι οι άνθρωποι γράφουν μυθιστορήματα επειδή είναι άνθρωποι με
σάρκα και οστά, επειδή είναι ατελείς. Ένας Θεός δεν θα ‘γραφε ποτέ». Και στο
κάτω κάτω «η λογοτεχνία δεν είναι ένα περιφραγμένο οικόπεδο, το οποίο μόνο
ορισμένοι δικαιούνται να νέμονται. Εγώ δεν πιστεύω ότι υπάρχουν κλειδιά για να
τα χρησιμοποιήσουν ορισμένοι μόνο. Είναι ένα ανοικτό πράγμα, στο οποίο μπορεί
ο καθένας να μπει και να βγει, να κάτσει όσο θέλει, να δημιουργήσει ή να μη
δημιουργήσει τίποτα. Ο καθένας έχει δικαίωμα να έλθει σε επαφή».

ΜΙΛΑΕΙ για τα ταξίδια όταν την κεντρίσεις και τα περιγράφει έτσι όπως ο
καθένας θα ήθελε να τα νιώσει. Με χρώματα και μυρωδιές, με εικόνες που
παραπέμπουν σε άλλες εποχές και ανθρώπους. Γοητεύεται από τα ξενοδοχεία, που
υπήρξαν σύμβολα ­ «οι τόποι είναι και τα ξενοδοχεία τους». Κι ας έχουν αλλάξει
σήμερα. «Στο “Σεσίλ”, στην Αλεξάνδρεια, το μπαρ, όπου η Μελίσα και η Ζιστίν
του Νταρελ έπιναν το απεριτίφ τους, έχει γίνει καζίνο. Στο “Οριεντάλ” του
Μπανγκόκ ο Κόνραντ και ο Σώμερσετ Μωμ έχουν γίνει ονόματα αιθουσών, όπως και η
Άγκαθα Κρίστι στο “Πέρα Παλάς”. Κι όμως, ακόμη κι αν είναι γεμάτα από
Γιαπωνέζους τουρίστες, εκείνο που με γοητεύει είναι η δυνατότητα να αφήνεις
ελεύθερη τη φαντασία σου, έστω και σαν τουρίστας, να μπορείς να νιώσεις λιγάκι
σαν ταξιδευτής». Δύο έννοιες αυστηρά διαχωρισμένες.

ΑΠΡΟΣΔΟΚΗΤΟΣ ΧΡΟΝΟΣ

«Για τους ταξιδιώτες το ταξίδι έχει τον δικό του απροσδόκητο χρόνο, που είναι
άγνωστος εκ των προτέρων, όπως άγνωστα είναι όχι μόνο τα μέρη, αλλά και η
έκβαση του ταξιδιού. Μπορεί να μην τελειώσει ποτέ ή ο τόπος να γίνει ο τόπος
σου. Αυτοί οι ταξιδιώτες βέβαια δεν υπάρχουν πια, ανήκουν σε μια άλλη εποχή.
Και όλοι μας είμαστε καταδικασμένοι να ταξιδεύουμε σαν τουρίστες».

Αναφέρει ταξιδιώτες του παρελθόντος και είναι βέβαιο ότι «ζηλεύει» τη μαγεία
των ταξιδιών τους. «Η εποχή που ο Ρεμπώ εξαφανιζόταν στην Αφρική ρισκάροντας
την υγεία του, ακόμη και τη ζωή του, η εποχή που ο Μπιλ Τρέιβεν έφευγε στο
Μεξικό χωρίς ούτε ο εκδότης του να ξέρει ποιο είναι το πραγματικό του όνομα
και πού βρίσκεται, ακόμη και η εποχή που ο «απατεώνας» Μαλρώ υποκρινόταν ότι
έπαιζε τη ζωή του κορώνα γράμματα στην Ινδοκίνα και την Κίνα ή ο Σώμερσετ Μωμ
μπορούσε να κανονίζει την πορεία του ανάλογα με τα ωράρια των ατμόπλοιων, η
εποχή που τα ξενοδοχεία ήταν σύμβολα και τόποι εκκίνησης ή απόληξης ενός
ατμοσφαιρικού παιχνιδιού με το άγνωστο, όλα αυτά δεν υπάρχουν πια». Ευτυχώς,
όμως, υπάρχει ακόμη η φαντασία, που μπορεί να επιτρέψει τα πάντα.

ΤΑ ΝΕΡΑ ΤΟΥ ΝΕΙΛΟΥ

Στο ξενοδοχείο «Ολντ Καταρακτ» για παράδειγμα, στο Ασσουάν. «Καταλαβαίνω
απόλυτα γιατί ο Μιτεράν είχε την επιθυμία να πεθάνει εκεί. Για την αίσθηση που
έχεις βλέποντας τα ακίνητα σχεδόν νερά του Νείλου, πάνω στα οποία κινούνται οι
προαιώνιες και αρχετυπικές φελούκες, ακούγοντας μαγικές μουσικές και βλέποντας
τον ήλιο να κοκκινίζει απέναντι στη νήσο της Ελεφαντίνης. Εκεί νομίζω ότι και
ο πιο υποταγμένος τουρίστας μπορεί να μετατραπεί σε έναν κατά φαντασία ταξιδευτή».

Ξεδιπλώνει εικόνες από τα δικά της ταξίδια και περιγράφει τις πόλεις όπως
εκείνη τις αισθάνθηκε. Μιλάει για τη «γενναιοδωρία της Νέα Υόρκης, της πόλης
που δεν ενδιαφέρεται να μάθει ποιος είσαι και γιατί είσαι».

Κρατάει μέσα της την εικόνα της Κωνσταντινούπολης «την ώρα που φθάνει το πλοίο
στο λιμάνι, το σούρουπο, και ακούς ή νομίζεις ότι ακούς του μουεζίνηδες,
μυρίζεις ή νομίζεις ότι μυρίζεις τις τηγανητές σαρδέλες στη Γέφυρα του Γαλατά,
που δεν υπάρχει πια». Βρίσκει τους τρόπους να ξεφύγει από τον ρόλο του
τουρίστα: «Τους τόπους τους νιώθεις περπατώντας και αφήνοντας τη φαντασία σου
να αναπλάσει το πώς ήταν παλιά και το πώς το τότε διεισδύει στο τώρα.

Οι τόποι είναι αυτό που είναι, αλλά καμία φορά κι αυτό που ήτανε».

Ταξιδεύει, είτε πραγματικά είτε μέσα από τα βιβλία. Και όμως αποφεύγει την
πόλη που τη λέει «δική της». Στην Καππαδοκία, τον τόπο όπου γεννήθηκαν οι
δικοί της, δεν έχει πάει ποτέ.

«Ίσως γιατί δεν τόλμησα ποτέ να περιφέρομαι σαν τουρίστας στον γενέθλιο τόπο».
Αν όμως η κουζίνα είναι ένα δείγμα του πολιτισμού των τόπων, η Φωτεινή
Τσαλίκογλου πνίγει την «ενοχή» της στο «μαντί», το πολύπλοκο καππαδοκικό
φαγητό. Και έτσι, όταν το μαγειρεύει, φέρνει ένα κομμάτι της Καππαδοκίας στο
σπίτι της.

ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ μπορεί να χρειαστεί να μιλήσει για το άγχος του θανάτου ή για την
ψυχοπαθολογία του γήρατος. Υπάρχει η θεωρία για να το αναπτύξει, αλλά «το ίδιο
ακριβώς θέμα μπορείς να το πραγματευτείς με έναν πολύ πιο καταλυτικό τρόπο
μέσα από τη λογοτεχνία». Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Τόμας Μαν και ο «Θάνατος στη
Βενετία» ή ο εκπληκτικός, όπως λέει, «Αινείας» του Γιώργου Χειμωνά, μπαίνουν
μέσα στις αίθουσες του Παντείου για να ζωντανέψουν την εκπαιδευτική
διαδικασία. Και μ’ αυτούς τους όρους η Φωτεινή Τσαλίκογλου αγαπάει να κάνει τη
δουλειά της. «Νιώθω ότι το βασικό πρόβλημα που έχουμε οι πανεπιστημιακοί είναι
να μπορέσουμε με κάθε τρόπο και πρόσχημα να προκαλέσουμε στον νεαρό φοιτητή
ερεθίσματα που θα τον κάνουν να ξεφύγει έστω και λίγο από μια καθαρά
εργαλειακή αντιμετώπιση της γνώσης του Πανεπιστημίου. Από την άποψη αυτή,
λογοτεχνία και τέχνη μπορούν να λειτουργήσουν υποδειγματικά ενάντια στο ολοένα
και πιο ασφυκτικό κλείσιμο των σημασιών».

ΠΡΟΚΛΗΣΗ

Η μεγαλύτερη πρόκληση στον τρόπο που κάνει το μάθημά της είναι να συνδυάσει
δύο αντίθετα πράγματα. «Να ενσταλλάξεις στους φοιτητές μια βεβαιότητα σε σχέση
με τη γνώση και μαζί μ’ αυτήν τη βεβαιότητα να του ενσταλλάξεις και τον έρωτα
της απορίας και της αμφιβολίας. Να υποβάλλεις συνεχώς στον φοιτητή αλλά και
στον ίδιο σου τον εαυτό το θανάσιμο ερώτημα “μήπως και δεν είναι έτσι τα
πράγματα;”. Ή ακόμη το πιο υποβολιμιαίο «μήπως είναι και εντελώς διαφορετικά
απ’ ό,τι φαίνεται ότι είναι; «Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο προσπαθώ
να προσδιορίζω τη διδασκαλία μου στην ψυχολογία από αυτό το ερώτημα».

Αρνείται ότι έχει να κάνει με μια γενιά αδιάφορη. «Εμείς είμαστε που κάνουμε
τα παιδιά αδιάφορα. Αν τους κεντρίσεις το ενδιαφέρον, τα παιδιά
μεταμορφώνονται». Όπως οι φοιτητές της που για να απαντήσουν στο ερώτημα τι
είναι ψυχολογία», έφτιαξαν ένα φιλμάκι με τις απόψεις του κόσμου γι’ αυτό το
θέμα, πάνω στο οποίο στηρίχτηκε το μάθημα. «Είναι τελείως διαφορετικό να
αρχίσεις να κάνεις παράθεση θεωριών και τελείως διαφορετικό αυτή η θεωρία να
μπει στο βίωμα του παιδιού, να αισθάνεται ότι συμμετέχει στη διαμόρφωση αυτού
που γίνεται εκείνη τη στιγμή. Έτσι το μαθημα γίνεται με περισσότερο κέφι».

ΑΔΕΙΑ ΒΛΕΜΜΑΤΑ

Διαφορετικά συμβαίνει αυτό που οι περισσότεροι ξέρουμε. «Δεν υπάρχει χειρότερη
εικόνα από μια πανεπιστημιακή αίθουσα, όπου υπάρχει κάποιος απέναντι που
μιλάει και από κάτω άδεια βλέμματα που κοιτάνε και είναι υποχρεωμένα ανά τακτά
χρονικά διαστήματα να κρατάνε σημειώσεις. Ίσως και να κάνω λάθος και να
υπάρχει κάτι χειρότερο, μια άδεια αίθουσα».