ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Βίος ανεόρταστος

Ο Περικλής στον «Επιτάφιό» του αφιερώνει μια ολόκληρη παράγραφο, για να
φωτίσει μία από τις ουσιαστικότερες προσφορές της Δημοκρατίας στους πολίτες
της, τη θέσπιση αναπαυλών, εορτών, πανηγύρεων.

ΚΑΙ είχε, βέβαια, δίκαιο να εξαίρει πώς η συμμετοχική δημοκρατία, το σύστημα
που προσπαθεί να εξασφαλίσει στους πολίτες του την πιο απρόσκοπτη, την πιο
μεθοδική και τη λιγότερο καταπιεστική πορεία προς την ευτυχία (γιατί στον νου
τουλάχιστον του Κλεισθένη που θεμελίωσε την Αθηναϊκή Δημοκρατία και του
Περικλή που την υλοποίησε η Δημοκρατία δεν είναι σκοπός, είναι μέσον, σκοπός
κάθε συστήματος διακυβέρνησης είναι η ευτυχία, δίδαξε ο Αριστοτέλης) μεριμνά
να θεσμοθετεί εορτές, ανάπαυλες από την κοπιώδη καθημερινή ρουτίνα, στάσεις,
σταθμούς κατά την παλαιά ρήση του Δημόκριτου (που νομίζω την επανέλαβε, και
είναι ενδεικτικό να συμπίπτουν ένας υλιστής προσωκρατικός και ένας χριστιανός
άγιος, ο Μέγας Βασίλειος): «Βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος» ­ ζωή
χωρίς εορτή είναι μακρύς δρόμος χωρίς πανδοχεία, χωρίς σταθμούς.

Στα πανδοχεία του βίου δεν ξεκουράζονται μόνο τα «άλογα» ή δεν αλλάζει κανείς
μόνο άμαξα. Ο ευσυνείδητος, ο ειδοποιημένος και ο «ξύπνιος» ταξιδιώτης κρίνει
την έως τώρα πορεία, αναλογίζεται τα εμπόδια που προσπέρασε, εκτιμά τις
μεθόδους που επιστράτευσε, για να αντιμετωπίσει τα δυσχερή σημεία της οδού.
Στον σταθμό επιστρατεύεται η μνήμη, ανακαλούνται εικόνες της προηγηθείσης
πορείας, καταγράφονται τα λάθη, μετρώνται οι φίλοι, εντοπίζονται οι
επικίνδυνες στροφές, απαριθμούνται οι εχθροί, οι ελλοχεύοντες ληστές.

Στα πανδοχεία, πάλι, κατά τη στάθμευση σχεδιάζεται η μέλλουσα πορεία,
συλλέγονται πληροφορίες για τη διαδρομή και εξετάζεται ακόμη και το ενδεχόμενο
διακοπής του ταξιδιού, αλλαγής κατευθύνσεως ή ελαττώσεως ή αυξήσεως του
ρυθμού, της ταχύτητας ή των μέσων. Επιλέγονται συχνά οι συνοδοί ή συνάπτονται
συμμαχίες, εμπλουτίζεται η επιμελητεία και βελτιώνεται ο τεχνικός εξοπλισμός.

Έτσι και με τις γιορτές, θρησκευτικές, εθνικές, πολιτιστικές αλλά και
ατομικές, τακτικές ή έκτακτες· είναι στάσεις, για να τιμηθεί μια στάση ζωής,
μια αλλαγή πνεύματος, μια ανακάλυψη, μια ατομική επιτυχία. Τιμά κανείς έναν
μόχθο, μια θυσία, μια αποκάλυψη, αλλά και μια ντροπή. Συνήθως δεν τολμάμε να
εορτάσουμε μια ήττα, αλλά μιλάμε για επέτειο. Κι όμως, αν επιβιώσει κανείς,
λαός ή άτομο, ύστερα από μια ήττα, μια ταπείνωση, η ανάμνησή της, το μάθημα
οφείλει να είναι εορτάσιμο, γιατί δεν ευφραίνεται κανείς μόνο με τις μνήμες
της ηδονής αλλά με τις τυραννικές μνήμες της οδύνης. Η απόσταση από την
τραυματική εμπειρία του βιώματος ή η ανάμνηση της εμπειρίας άλλων, όσων
υπέστησαν την ταπείνωση, μας προσφέρει μια άλλου ποιού χαρά, που προβάλλεται
ως θετικό γεγονός ή προσδοκώμενο κέρδος στο μέλλον. Αυτό είναι το χαροποιό
πένθος της Ορθοδοξίας, μια έξοχη σύλληψη της διαλεκτικής στην περιοχή της
θρησκευτικής εμπειρίας. Αν συνειδητοποιήσει κανείς πως μέσα στη γέννηση
ενυπάρχει η Σταύρωση και πως κάθε Σταύρωση υπόσχεται μιαν Ανάσταση, τότε το
πένθος ενέχει τη χαρά και κάθε χαρά μπορεί δυνάμει να περιέχει το πένθος.

Από αύριο προσερχόμαστε σε εορτάσιμη περίοδο και φοβάμαι πως έχουμε νοθεύσει
και την εορτή και την οδό προς αυτή και τις στάσεις και τα πανδοχεία. Γενική
σύγχυση. Η εορτή έγινε αργία, το εορτάσιμο γεγονός έχει απωθηθεί και
περιεχόμενο του ταξιδιού είναι ένας καταναλωτικός οίστρος, που εξασφαλίζει μια
προσωπική αμνησία, μια ραστώνη και μια αναισθησία και φθάνει συχνά στην
κατάθλιψη. Άλλοτε, όταν ο συλλογικός βίος και η συλλογική μνήμη κυριαρχούσαν
στη συνείδηση των ανθρώπων, η εορτή είχε νόημα, γιατί ήταν κοινή εμπειρία,
αναφερόταν σε κοινές μνήμες και ήταν γεγονός δημόσιας επικοινωνίας.

Τώρα, η εορτή έχει καταντήσει πρόσχημα, για να κρυφτεί κανείς στο ιδιωτικό του
κέλυφος και να αφεθεί στην ηδονή του έχειν, στην αμνησία και στη λήθη. Ο
Δημόσιος, συλλογικός βίος είναι αφόρητος και οι αποτετανωμένες από την κενή
συνήθεια γιορτές προσφέρουν μόνο πλήξη. Δεν εορτάζουμε και το θεωρούμε
απελευθέρωση από συμβατικότητες. Όπως δεν μοιράζουμε το πένθος μας. Γνωρίζετε
εσείς κανέναν που κηδεύει δικό του και δέχεται συλλυπητηρίους επισκέψεις; Βίος
ανεόρταστος, μακρά οδός απαρηγόρητος.