ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τουρκία – Δύση: δύσκολη σχέση

Ούτε η Οθωμανική Αυτοκρατορία παλαιότερα ούτε η Τουρκία κατά τον εικοστό αιώνα
γίνονται δεκτές από την Δύση ως «δύση». Δεν ανήκουν σε αυτό που ο Βολταίρος
ονόμαζε η «Μεγάλη Δημοκρατία».

Η πρόσφατη επιφυλακτική και «υπό όρους» αντιμετώπιση της Τουρκίας από την
Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και η σπασμωδική και επιθετική αντίδραση της Τουρκίας,
επαναφέρουν στην επικαιρότητα ένα παλαιό πρόβλημα: τη δύσκολη σχέση Δύσης – Τουρκίας.

Για τους δυτικούς, η Τουρκία εξελίσσεται ιστορικά στο περιθώριο του δυτικού
κόσμου, στην καλύτερη περίπτωση στα ακραία και πιο μακρινά του σύνορα. Είναι
χώρος «αλλότριος» και ξένος, ένας «εξωτικός» ­ πολιτισμικά, κοινωνικά, θεσμικά
αλλά και γεωγραφικά ­ χώρος. Η σχέση της Δύσης με τους Οθωμανούς και τους
Τούρκους, όσο ισχυρή και αν υπήρξε πολιτικά ή στρατιωτικά, ποτέ δεν εξελίχθηκε
σε επί ίσοις όροις διαλεκτική σχέση: ποτέ δεν υπήρξε πολιτισμική νομιμοποίηση
του «δυτικού» χαρακτήρα της Τουρκίας.

Η «επιφυλακτική» και «αμφίσημη» στάση της Δύσης απέναντι στην Τουρκία
αντανακλάται ­ όπως η αντίστροφη εικόνα στον καθρέπτη ­ στην επιφυλακτική και
αμφίσημη στάση της Τουρκίας απέναντι στη Δύση. Η στάση αυτή χαρακτηρίζεται από
δυσπιστία και υποψία, από εναλλασσόμενες περιόδους φιλίας και εχθρότητας, από
αβεβαιότητα και αμφιβολία. Είναι μια κλασική σχέση έλξης και απώθησης. Η
Τουρκία επιθυμεί περισσότερο από οτιδήποτε την αναγνώριση της Δύσης.

Ταυτόχρονα, η έλξη προς και από την Δύση ­ όταν η αναγνώριση δεν έρχεται ­
μετατρέπεται στο αντίθετό της: γίνεται απόρριψη, απογοήτευση και επιθετικότητα
μαζί, αποστροφή προς τη Δύση, επιστροφή στο άλλο πρόσωπο της Τουρκίας, εκείνο
μιας ισλαμικής και ασιατικής δύναμης που δεν έχει ανάγκη τη Δύση, διότι δεν
είναι Δύση. Η Τουρκία, μια ευρασιατική δύναμη, πολιτικά και πολιτισμικά
δισυπόστατη, αιώνια διστάζει ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ανατολή.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα αποτελεί τον «κακό δαίμονα» της Τουρκίας. Υπάρχει
ένα «ανθελληνικό» σύνδρομο στη γείτονα χώρα, όπως ακριβώς υπάρχει ένα
«αντιτουρκικό» σύνδρομο στην Ελλάδα. Η Ελλάδα υπονομεύει τη «δυτικότητα» της
Τουρκίας διπλά. Υπονομεύει τις ιστορικές αποδείξεις της πολιτισμικής
δυτικότητας του τουρκικού έθνους, στο μέτρο που η ιστορική «ελληνικότητα» της
ευρύτερης περιοχής (της τουρκικής επικράτειας συμπεριλαμβανομένης)
απονομιμοποιεί τον κρατικό μύθο ενός τουρκικού έθνους πολιτισμικά «δυτικού».
Από την άλλη μεριά, η απόρριψη της Τουρκίας από την Ε.Ε. (απόρριψη που
χρεώνεται αποκλειστικά ­ και εσφαλμένα ­ στην Ελλάδα) υπονομεύει, όχι απλώς
ιστορικά αλλά στον παρόντα χρόνο, τον μη δυτικό χαρακτήρα της Τουρκίας. Η
Ευρώπη ευνοεί την Ελλάδα ­ αυτό είναι το κεντρικό μοτίβο της τουρκικής
αντίληψης των πραγμάτων.

Είναι, όμως, τελικά η Τουρκία «δυτική» χώρα; Η διατύπωση και μόνο ενός τέτοιου
ερωτήματος είναι ενδεικτική ενός αθεράπευτου «περιφερειακού εθνοκεντρισμού»
που αναδεικνύει τη Δύση σε πρότυπο και μέτρο των κοινωνιών και των πολιτισμών.
Όμως, ένα τέτοιο ερώτημα νομιμοποιείται από την ίδια την τουρκική ιστορία, από
τα τουρκικά ερωτήματα πάνω στην τουρκική ταυτότητα. Η κεμαλική παράδοση
επιμένει με έμφαση στη «δυτική» διάσταση του τουρκικού έθνους ­ δυτική
διάσταση στην οποία μόνο μη δυτικοί θα απέδιδαν τέτοια έμφαση ­ και η
«δυτικότητα» αναδεικνύεται σε αξία (εθνική, πολιτική και κοινωνική) πάνω στην
οποία οικοδομείται το νεοδημιούργητο, στις αρχές του εικοστού αιώνα, τουρκικό
κράτος – έθνος. Αν οι οικονομικές δομές, οι πολιτικοί θεσμοί και το Ισλάμ
απομακρύνουν την Τουρκία από τη Δύση, η έμφαση του Κεμάλ και των διαδόχων του
στην «δυτικότητα» νομιμοποιούν την ένταξη της Τουρκίας στον δυτικό κόσμο.
Κυρίως, όμως, νομιμοποιούν το μείζον γεγονός της δημιουργίας τουρκικού
κοσμικού κράτους (κοσμικό κράτος που στην Ελλάδα δεν έχει ακόμη κόψει τον
ομφάλιο λώρο που το συνδέει με την Εκκλησία, δηλαδή δεν είναι ακόμη κοσμικό)
σε μια κοινωνία της οποίας το συνεκτικό στοιχείο είναι η θρησκεία.

Ο δυτικός προσανατολισμός του τουρκικού κράτους έχει μια κρίσιμη συνέπεια. Η
πρόσφατη «απόρριψη» της Τουρκίας από τη Δύση σημαίνει αυτομάτως ότι το
τουρκικό κράτος αποτυγχάνει στην αποστολή του: τον εκδυτικισμό (με την έννοια
της ένταξης στον δυτικό κόσμο) της τουρκικής κοινωνίας. Η σπασμωδική αντίδραση
της Τουρκίας είναι η αντίδραση ενός κράτους του οποίου οι ιστορικοί στόχοι
αμφισβητούνται και από την κοινωνία των ευρωπαϊκών κρατών και από την τουρκική
κοινωνία, και από το εξωτερικό και από το εσωτερικό, και από την Δύση και από
την Ανατολή.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.