Οι Έλληνες των περασμένων μεγαλείων

Σάββατο πρωί στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Του Αγίου Νικολάου και
μόνον ένας πιστός παρακολουθεί τη Θεία Λειτουργία. Οι ελάχιστοι Έλληνες που
έχουν απομείνει δεν γεμίζουν μία εκκλησία. Οι γέροι δύσκολα κινούνται και οι
πιο νέοι πρέπει να περιφέρονται στις ενορίες. Να συμμετέχουν σε επιτροπές
κοινοτήτων, ιδρυμάτων, ναών. Να φροντίζουν τα συσσίτια των απόρων. Να
εργάζονται κάτω από δύσκολες συνθήκες, πότε γιατί το τουρκικό κράτος τούς
πιέζει γιατί δεν τα πάει καλά με την Ελλάδα και πότε γιατί είναι στόχοι των
φανατικών ισλαμιστών.

Η παλιά αίγλη τούς πονάει σε κάθε βήμα. Οι γειτονιές, όπου μεγάλωσαν,
ερειπωμένες. Τα σχολεία χωρίς μαθητές. Τα παλιά αρχοντικά εγκαταλελειμμένα και
στέκια άστεγων Κούρδων ή Τσιγγάνων. Οι εκκλησίες κλειστές, χωρίς ιερείς. Και
εκεί που είχαν τα καταστήματά τους, σήμερα δεν βλέπουν παρά συντρίμμια. Οι
περισσότεροι διάλεξαν τον δρόμο της φυγής. Όσοι απέμειναν και ζουν εκτός
ιδρυμάτων και ναών, προσπαθούν να κρατηθούν όρθιοι δουλεύοντας χωρίς να
προκαλούν. Και σαν πνίγονται, πάνε στη μοναδική ταβέρνα με ελληνική μουσική,
χορεύουν, πίνουν, διασκεδάζουν, κάπου κάπου. «Δεν μείναμε να κλαίμε στα
ερείπια. Είμαστε ακόμη ζωντανοί», λέει ο κ. Δήμος, ένας από τους ελάχιστους
Έλληνες επιχειρηματίες της Πόλης, εκφράζοντας τους πλέον αισιόδοξους.

Γιατί, στις ελληνικές γειτονιές της Κωνσταντινούπολης, οι λιγοστοί
ηλικιωμένοι δεν έχουν το κουράγιο να βγουν από τα μισογκρεμισμένα σπίτια τους.
Γι’ αυτούς η ζωή έχει τελειώσει προ πολλού. Τωρα προσπαθούν να ζήσουν με κάτι
πενιχρές συντάξεις και τη δόξα των «περασμένων μεγαλείων», που τα κρατούν στην
καρδιά τους, έτσι για να εκδικούνται την Ιστορία…

Απόλυτη μοναξιά. Η κυρία Ανδρονίκη Αγιάννη και ο Γρηγόρης Καλός δεν περιμένουν πια τίποτα. Μένουν κοντά κοντά και τα λένε κάπου κάπου. Δεν ελπίζουν όμως σε τίποτα

ΛΙΓΟ μετά τα μεσάνυχτα και στην ταβέρνα «Μάντρα» στην Κωνσταντινούπολη τρεις
ομογενείς σηκώθηκαν και χόρεψαν χασάπικο.

Οι Τούρκοι θαμώνες ξέσπασαν σε χειροκροτήματα. Άλλοι έσπασαν πιάτα (κατάλοιπο
των κέντρων διασκέδασης στην Ελλάδα) και άλλοι μπαλόνια. Η συνέχεια ανάλογη,
με Γενί ρακί και ουίσκι. Και κάπου κοντά στα ξημερώματα, όλοι ευχαριστημένοι,
έφυγαν για τα σπίτια τους με μόνη έγνοια το μπλόκο για αλκοτέστ. Την ίδια ώρα,
λίγα χιλιόμετρα πιο κάτω, στο παλαιό Πατριαρχείο η 77χρονη Ανδρονίκη Αγιαννη
ξάγρυπνη περιμένει να βγει ο ήλιος μήπως και χτυπήσει κανένας τη σάπια ξύλινη
πόρτα του μικρού δωματίου της, που μπάζει από παντού. Κρυώνει και τα ξύλα
σχεδόν τής έχουν τελειώσει. Φαγητό δεν υπάρχει και είναι η πείνα που την
κρατάει ώρες στο κρεβάτι, μήνες τώρα. Και να βγει, πού να πάει. Μόνη σε μια
πόλη που κρατάει με υποστηλώσεις την παλιά αίγλη «της βασιλεύουσας», με
ελάχιστους «Ρωμιούς» που μετρούν τη ζωή στον ρυθμό των θανάτων.

Ήταν Κυριακή, έβρεχε και η κυρία Ανδρονίκη, σκυφτά σκυφτά, περπατώντας με κόπο
έφθασε έως την πόρτα. «Αχ, πού να σας βάλω εδώ μέσα. Δεν έχω τίποτε να σας
φιλέψω. Εγώ δεν έχω κανέναν. Κανέναν…». Γεννήθηκε το 1929 στο Πέρα, στο
Ιορτανί Σοκάκ. Αυτό το θυμάται καλά. Όπως θυμάται και τρία σπίτια που είχαν
στο Σκούταρι και κάηκαν. Την Αθήνα, που ήρθε μαζί με τους δικούς της. Τη
γειτονιά στο Παγκράτι, την επιστροφή της στην Κωνσταντινούπολη, τον θάνατο του
συζύγου της που την άφησε μόνη χωρίς κανένα περιουσιακό στοιχείο. Πριν έμενε
όπου εύρισκε. Πριν από λίγο καιρό, ένας άλλος μοναχικός Ρωμιός που έμενε εκεί
πέθανε και ο μητροπολίτης της περιοχής τής έδωσε το δωμάτιο. Ένα κρεβάτι, ένα
τραπέζι, μια καρέκλα που τρίζει μόλις την ακουμπήσεις και μια παλιά σόμπα.
Ψυγείο δεν έχει, αλλά και να είχε άχρηστο θα της ήταν αφού δεν έχει τίποτε να
βάλει μέσα. Παίρνει ένα μικρό βοήθημα, κάπου 15.000 δραχμές και με αυτά κάτι
ψωνίζει, για να φάει, για να ζήσει ανάμεσα στα ερείπια της Παναγίας της Μπαλινούς.

Καθώς μιλάει για το χάος που πρέπει να υπομένει, η ξύλινη πόρτα ανοίγει και ο
κ. Γρηγόρης Καλός, ένας ψηλός γέρος που βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη από την
Αλβανία το 1929, μπαίνει να δει τι κάνει η γριούλα. Και αυτός κοντά μένει.
Αντέχει ακόμη. Το δωμάτιό του είναι πιο καλό. Τι τα θες, όμως. Η μοναξιά
πονάει. Και οι δύο τους κάθονται και τα λένε. Χάνονται στις δόξες τις παλιές.
«Τα περασμένα μεγαλεία», όπως λέει και δακρύζει. Α, κάπου κάπου έχουν και νέα,
δυσάρεστα μεν, αλλά είναι καλή αφορμή για να θυμηθούν ζώντες και νεκρούς.
«Πέθανε κι αυτός το ξέρεις; Καλός άνθρωπος. Είχε μαγαζί στο Ταξίμ. Με τα
Σεπτεμβριανά τού τα είχαν κάψει όλα. Ο Θεός ας αναπαύσει την ψυχή του». Και
‘κεί αρχίζει ο χορός των αναμνήσεων. Πέρασαν τόσα και τώρα λίγο πριν από το
τέλος, ζουν με το χθες στην απόλυτη μοναξιά τού σήμερα.

Γιαννούλα Νούση. Μόνη και με προβλήματα υγείας ζει τα τελευταία χρόνια κοντά στην Παναγία των Ουρανών. Ευτυχώς έχει φίλη, μια τουρκάλα, που τα λένε κάπου κάπου

Αν εξαιρέσει κανείς τους ηλικιωμένους που ζουν στο γηροκομείο του Μπαλουκλή,
οι υπόλοιποι βιώνουν το δράμα της εγκατάλειψης. Άλλοι χωρίς χαρτιά, που τους
δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο τη ζωή. Άλλοι χωρίς δυνάμεις να βγουν από τα
χαλάσματα και να φωνάξουν «παρών». Και πού να το πουν. Στην Κωνσταντινούπολη
δεν ακούει κανείς.

Στην Παναγία των Ουρανών, τέσσερις γυναίκες ζουν μόνες. Μένουν όμως κοντά.
Σχεδόν σε ένα σπίτι. Τουλάχιστον έχουν κάτι να πουν. Είναι πιο νέες. Πάνε στο
νεκροταφείο. Ανάβουν ένα κερί. Πάνε στην εκκλησίες. Ακούνε τον Πατριάρχη,
διαβάζουν τις ελληνόφωνες εφημερίδες. Μόνο η κυρία Ελένη Τζιμοπούλου περνάει
δύσκολα. Οι άλλες την προσέχουν. Και αυτή κάθεται σε μια καρέκλα, χωρίς να
μιλάει. Η κυρία Βάσω Τσίτσου τρέχει παντού. Ως πιο νέα, έχει αναλάβει πολλά
καθημερινά μικροπράγματα. Δίπλα της η Μαντάμ Χορόπ, Αρμένισσα αριστερή,
βρίσκει κοντά τους λίγη κατανόηση. Έχει και αυτή να πει πολλά. Ειδικά όταν
μιλάνε για το χθες, έχει και αυτή να πει για την αρμενική κοινότητα. Όλοι οι
ηλικιωμένοι εδώ, και είναι περισσότεροι από 1.200, από τις 2.500 που έχουν
απομείνει, για τις κοινότητές τους λένε, για τους ναούς, για τους νεκρούς που
θα μείνουν χωρίς να μείνει πίσω κάποιος να τους ανάβει ένα κερί. Ίσως το
φοβούνται και για τον εαυτό τους. «Ο Θεός είναι μεγάλος», λένε και αρχίζουν να σταυροκοπιούνται.

Μερικά στενά πιο πάνω και αφού περπατήσεις ανάμεσα σε κατεστραμμένα ξύλινα
σπίτια Ελλήνων, πλανόδιους μανάβηδες και αυτοκίνητα που συνωστίζονται στη
βροχή, είναι το σπίτι της κυρίας Γιαννούλας Νούση. Έχει κτυπήσει στο πόδι.
Κινείται με πατερίτσα. Έξω δεν βγαίνει. Τα νέα τα μαθαίνει από τον μητροπολίτη
της περιοχής και τον πρόεδρο της εκκλησιαστικής περιοχής, που κάθε τόσο
περνάει σαν να παίρνει παρουσίες.

Έχει μια καλή φίλη Τουρκάλα, που τα λένε κάθε μέρα. «Όχι καλέ, τι να μας
χωρίζει εμάς. Εδώ μεγαλώσαμε, μια γειτονιά, μια πόρτα. Άνθρωποι είναι και
αυτοί. Δεν μπορώ να σκεφτώ τι θα έκανα χωρίς αυτήν. Εδώ μόνη μου είμαι. Γύρω
γύρω δεν υπάρχει κανένας Έλληνας. Και εγώ δεν μπορώ να περπατήσω. Αλλά και να
μπορούσα πού θα πήγαινα. Στο νεκροταφείο, την εκκλησία και μετά…».

Άδεια στασίδια. Ο ιερέας μόνος του, ο μεγάλος ναός άδειος, οι λιγοστοί Έλληνες αδυνατούν να παρακολουθήσουν τη θεία λειτουργία. Είναι τόσοι πολλοί οι ναοί και αυτοί τόσο λίγοι

ΠΕΡΙΠΟΥ 2.500 Έλληνες έχουν απομείνει σήμερα στην Κωνσταντινούπολη από τους
120.000 που συνέχιζαν να ζουν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι περισσότεροι
έφυγαν μετά το 1964, αφού προηγουμένως έζησαν εφιαλτικές στιγμές για μεγάλο
χρονικό διάστημα..

Το 1942 το τουρκικό κράτος, και ενώ η Ελλάδα είχε εμπλακεί στον Β’ Παγκόσμιο
Πόλεμο, επιβάλλει τον φόρο περιουσίας. Η αρχή για τον εξαναγκασμό των Ελλήνων
σε φυγή έχει γίνει. Τα ποσά που καλούνται να πληρώσουν είναι πενταπλάσια της
αξίας. Όσοι δεν μπορούν, εκτοπίζονται στα τάγματα εργασίας. Χίλιοι διακόσιοι
είκοσι οδηγούνται στο Ερζερούμ. Είκοσι ένας πεθαίνουν από τις κακουχίες.

Το 1945, από τους 105.000 που ζουν, φεύγουν για την Ελλάδα 7.000. Το 1955, 6
προς 7 Σεπτεμβρίου, ο Ελληνισμός ζει τη «νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου», όπως
λένε όσοι απόμειναν σήμερα. Παρ’ όλα αυτά, φεύγουν ελάχιστοι. Το 1964, η
τουρκική κυβέρνηση επιδιώκει την εθνικοποίηση του κεφαλαίου. Περίπου 12.000
απελαύνονται και μαζί τους φεύγουν άλλοι 25.000, που έχουν τουρκική υπηκοότητα.

Τη δεκαετία 1964-1974, άλλοι 20.000 εγκαταλείπουν σταδιακά την
Κωνσταντινούπολη. Την επομένη άλλοι 25.000 περνούν στην Ελλάδα. Από το 1989,
οι περισσότεροι πουλούν τα υπάρχοντά τους και φεύγουν.

Σήμερα, ζουν περίπου 2.500 στην πλειονότητά τους γέροι και ανήμποροι. Από τα
16 Δημοτικά και τα τέσσερα Γυμνάσια δεν έμειναν παρά ελάχιστα. Οι Έλληνες
επιχειρηματίες δεν ξεπερνούν τους δέκα και από τα περιβόητα ελληνικά μαγαζιά
έμειναν «κάτι τρύπες», που παραμένουν ανοικτά γιατί δεν γίνεται αλλιώς.

Στην Μπαλινού. Σπασμένα τζάμια, κατεστραμμένος τοίχος. Στην Παναγία του Μπαλινού ελάχιστοι είναι αυτοί που περνούν τη βαριά σιδερένια πόρτα

Ο ΜΕΤΙΝ, ένας νεαρός Τούρκος σερβιτόρος στην αγορά της Ρωμυλίας, στην
Κωνσταντινούπολη, δεν βλέπει να υπάρχουν διαφορές μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Εκεί που δουλεύει, κάποτε υπήρχαν μόνο Έλληνες. Είναι πολύ νέος για να
γνωρίζει τι έγινε από το 1942 και μετά. Τ’ αφεντικό του, όπως και οι υπόλοιποι
καταστηματάρχες, που χαμογελούν εγκάρδια κάτω από το πορτρέτο του Κεμάλ
Ατατούρκ, θυμούνται και αυτοί τους Ρωμιούς. Τώρα στο Ταξίμ και το Πέρα ανάμεσα
στον χριστουγεννιάτικο διάκοσμο (!), εκεί που κάποτε μόνον Έλληνες υπήρχαν,
κυκλοφορούν χιλιάδες άνθρωποι, άλλοι με έντονα μουσουλμανικά χαρακτηριστικά,
άλλοι αδιάφοροι (κυρίως οι νέοι), αγνοώντας οι περισσότεροι την ιστορία της
περιοχής. Άλλωστε, τα τελευταία χρόνια, σπάνια περνούν από εκεί Έλληνες, εκτός
αν πρόκειται για τουρίστες. Έχουν μείνει πια τόσοι λίγοι και γέροι, που ζουν
στη σκιά της αίγλης του παρελθόντος…

Οι περισσότεροι στα γηροκομεία και μερικοί, σε σπίτια ερείπια, μόνοι και
έρημοι πίσω από τις βαριές σιδερένιες πόρτες που διπλοκλειδώνουν για να μην
πέσουν θύματα ληστών. Μακριά ο ένας από τον άλλον επιβιώνουν γύρω από παλιές
εκκλησίες, κοιτώντας με θλίψη το χθες και τρόμο το αύριο. Αυτό το άγνωστο
αύριο, που κανείς δεν γνωρίζει τι τους επιφυλάσσει ακόμη. Μόνο μία ηλικιωμένη
ήταν το περασμένο Σάββατο στο Πατριαρχείο στον Εσπερινό. Και όμως οι ψαλμωδίες
ακούγονταν έως τον Τούρκο αστυνομικό, που ήταν σκοπός έξω από την πύλη. Όπως
ακούγονταν και την επομένη το πρωί στον ναό του Αγίου Νικολάου στο Νεοχώρι,
όπου χοροστάτησε ο κ. Βαρθολομαίος. Ήταν λιγότεροι από πενήντα. Και πάλι καλά.
Καθώς δεκάδες οι εκκλησίες, περίπου εβδομήντα, και οι ομογενείς πρέπει να
είναι παντού. Έστω και ένας. Να λειτουργούν οι εκκλησίες και ας τις πνίγει η
φωνή του μουεζίνη.

«Για μας το να μη μένουν αλειτούργητες οι εκκλησίες είναι καθήκον. Όσοι
μείναμε, όσο αντέχουμε. Εδώ είναι η θέση μας», λέει η κυρία Γεωργία που
ανεβαίνει με δυσκολία τα σκαλιά του Αγίου Νικολάου, για να φθάσει έως το
κτίριο όπου θα μείνει για λίγο να πιει καφέ, να τα πει με τους άλλους και να
ευχηθεί «υγείαν ακλόνητον» σε όσους απέμειναν να κρατούν άσβεστη τη φλόγα του
Βυζαντίου. «Θέλεις δεν θέλεις, αφού ζεις, δεν μπορείς να ξεφύγεις από το
Βυζάντιο. Πού να πας. Στον Βόσπορο, το Φανάρι, τα Ταταύλα, τον Γαλατά, το
Νιοχώρι, στα Θεραπειά, το Πέρα, όπου και να γυρίσεις, συναντάς εκείνη την
αίγλη. Για μας που ζούμε στην Κωνσταντινούπολη είναι διαφορετικά. Εμείς τα
περασμένα μεγαλεία τα ζήσαμε και τα διηγούμαστε. Δεν τα διαβάσαμε. Δεν είναι
ιστορία μακρινή για μας. Είναι αυτά που είδαμε». Ο κύριος Βασίλης, με χέρια
που τρέμουν, σβήνει τα κεριά και μετά ανοίγει το ξύλινο κουτί που έχει η
επιτροπή για τον «οβολό των πιστών». Το μικρό τραπέζι γεμίζει τουρκικές λίρες.
Όχι πολλά πράγματα. Κάπου 50 εκατομμύρια, αλλά με τον πληθωρισμό που υπάρχει
(95,8 είναι) αυτά δεν φθάνουν ούτε για να πληρωθεί το ηλεκτρικό.

Αλλά και όσοι έχουν απομείνει δεν είναι σε θέση να προσφέρουν παραπάνω. Οι
περισσότεροι από αυτούς ζουν ακόμη γιατί οι ενορίες προσφέρουν συσσίτια κάθε
μέρα. Οι ελάχιστοι εύποροι Έλληνες, οι μητροπολίτες φροντίζουν να
συγκεντρώνονται τρόφιμα και ό,τι άλλο χρειάζονται. «Ποιοι, εμείς που κάποτε
είμαστε άρχοντες. Είχαμε υπηρέτες στα σπίτια μας, περιουσίες, πολιτισμό. Τώρα
βγήκαμε στη ζητιανιά», λέει μια κυρία που αρνείται να πει το όνομά της. «Παλιά
αρχόντισσα», λέει ο διπλανός της. Και αυτός παλιός νοικοκύρης, ήταν. Όλοι εδώ
κάποτε ήταν…

Στο νεκροταφείο. Τα καντήλια δεν ανάβουν πια στα κοιμητήρια της Κωνσταντινούπολης. Κάποιοι αραβόφωνοι ορθόδοξοι φροντίζουν να τα περιποιούνται και να τα προστατεύουν από τους φανατικούς ισλαμιστές

ΚΑΘΕ ΦΟΡΑ που οι ελληνοτουρκικές σχέσεις οξύνονται, οι λίγοι ομογενείς
αποφεύγουν να κυκλοφορούν. Όχι, δεν κινδυνεύουν από την Αστυνομία, ούτε από τα
επίσημα όργανα. Η μεγάλη απειλή πλέον γι’ αυτούς είναι οι τρεις ομάδες των
φανατικών ισλαμιστών.

Το Ισλαμικό Μέτωπο Επιδρομέων «η Μεγάλη Ανατολή» είναι από τις ομάδες που
έχουν κάνει ιδιαίτερα αισθητή την παρουσία τους. Το 1996, όπως και το 1994,
ανέλαβαν την ευθύνη για τις επιθέσεις στο Πατριαρχείο. Το 1992, ήταν αυτοί που
το περικύκλωσαν. Έχουν ταχθεί υπέρ του ένοπλου αγώνα για την επικράτηση του Ισλάμ.

Οι ισλαμοεθνικιστές «Παγκόσμια Τάξη» είναι αυτοί που διαδηλώνουν συχνά, αλλά
και οι ίδιοι οι οποίοι συγκεντρώθηκαν έξω από το ελληνικό προξενείο, με αφορμή
τα επεισόδια στην πράσινη γραμμή στην Κύπρο με του μοτοσυκλετιστές.

Μια άλλη ομάδα, από τις πλέον φανατικές, είναι οι «Εστίες Ιδεολόγων». Τα μέλη
της ευθύνονται ακόμη και για δολοφονίες Τούρκων διανοουμένων. Από το 1994
κινούνται κατά των χριστιανών καταστρέφοντας κυρίως νεκροταφεία, όπως έγινε
στη Χάλκη, την Πρίγκιπο, το Νιοχώρι και τα Θεραπειά. «Και για τις τρεις
ομάδες, ο μεγάλος εχθρός είναι οι Έλληνες. Έτσι και τους δοθεί οδηγία, δεν θα
διστάσουν να κάνουν τα πάντα. Είναι από τους πλέον φανατικούς», υποστηρίζουν
Έλληνες αξιωματούχοι.

Και αυτό το γνωρίζουν ακόμη καλύτερα όσοι έχουν απομείνει στην Πόλη. Δεν
προκαλούν. Αποφεύγουν ακόμη και να κυκλοφορούν. Οι ομάδες αυτές με την ανοχή
του τουρκικού κράτους πολλές φορές καταλαμβάνουν σπίτια και κτήματα Ελλήνων,
χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανέναν. Απειλούν μικροεμπόρους ότι θα τους
κάψουν τα μαγαζιά. «Να φύγετε από ‘δώ γκιαούρηδες», είναι η φράση που
χρησιμοποιούν συχνά…