30 χρόνια Μπέλα Ιτάλια για τους φοιτητές μας

Μέσα σε τρεις δεκαετίες, διακόσιες χιλιάδες Έλληνες έφυγαν για σπουδές στην
Ιταλία. Χιλιάδες εξακολουθούν να φεύγουν κάθε χρόνο.

Πρώτη μαρτυρία. Την πρώτη συνέντευξη στον Κώστα Παπούτση (αριστερά) την έδωσε ο Πάνος Κρίκης, σ’ ένα παγκάκι στην Μπολόνια

Αποτελούν πάντα την απόλυτη πλειοψηφία ανάμεσα στους Ευρωπαίους που σπουδάζουν
στη γείτονα χώρα. Δημιουργούν φοιτητικές κοινότητες, είναι το «νέο αίμα» στους
«γαλαξίες» που θελεμιώθηκαν τη δεκαετία του ’70 και του ’80, τότε που το
νόμισμα ήταν ακόμη «μαλακό». «Είκοσι τέσσερις χιλιάδες λιρέτες για ένα
χιλιάρικο». Σήμερα έχει φτάσει στις έξι.

Τότε το σκηνικό ήταν αλλιώτικο. Το χαρακτήριζαν οι προσωπικές και πολιτικές
επαναστάσεις, η συμμετοχή σε κόμματα και φοιτητικές οργανώσεις, το… πολιτικό
καμάκι. Στην Παβία δεν υπάρχουν πια τα «πράσινα», «κόκκινα» και «μπλε» μπαρ,
το Broletto της Πανσπουδαστικής ή το Lux του Δημοκρατικού Αγώνα. Παραμένουν
όμως χιλιάδες Έλληνες που γεμίζουν τα καφέ, κρατούν τα δικά τους στέκια. Δεν
έχει σημασία που είναι διαφορετικοί, που αντιμετωπίζουν στωικά τις παρατάξεις.
Τα συναισθήματά τους δεν τα αλλάζει το πολύ περισσότερο διάβασμα ούτε οι
ατέλειωτες ώρες στη βιβλιοθήκη. Στοχεύουν να τελειώσουν γρήγορα, να γυρίσουν
πίσω με το πτυχίο τους και ν’ αρχίσουν αμέσως δουλειά. Η καριέρα δεν μπορεί να περιμένει.

Έφυγαν κι αυτοί απ’ την Ελλάδα, κουβαλώντας στις αποσκευές τους τη ρετσινιά
του «αποτυχημένου». Φορτωμένοι με τον ίδιο φόβο και την ίδια αγωνία για το
άγνωστο, για να αντιμετωπίσουν προβλήματα και καταστάσεις που δεν τις άλλαξαν
τα χρόνια που πέρασαν. Τις σκέψεις και τα όνειρά τους, τη διαδρομή τους από
σχολή σε σχολή για την απόκτηση του πολυπόθητου πτυχίου, μεταφέρει, μέσα από
αληθινές διηγήσεις Ελλήνων φοιτητών της Ιταλίας, ο Κώστας Παπούτσης, στο
βιβλίο του «Ο Ματρίκολας».

«Ματρίκολας» σημαίνει αριθμός μητρώου, για τους Έλληνες της Ιταλίας όμως ο
τίτλος ανήκει στον πρωτοετή, τον «ψάρακλα», το στραβάδι. Οι «καινούργιοι»
περιγράφουν τους έρωτες, την άγνοια των πρώτων ημερών, τις γκάφες, τις σχέσεις
τους με τους γονείς, των αγώνα για το μηνιαίο έμβασμα. Οι «παλιότεροι»
νοσταλγούν αλλά και εύχονται να σταματήσει κάποτε η συνεχιζόμενη φοιτητική μετανάστευση.

Δυο-τρεις λέξεις το πολύ ήξεραν οι περισσότεροι στα ιταλικά, όταν
πρωτοπατούσαν το πόδι τους στη χώρα που επρόκειτο να τους φιλοξενήσει για τα
επόμενα αρκετά χρόνια των σπουδών τους. Αυτές τις πρώτες ώρες, η καρδιά
χτυπάει δυνατά. Ιδιαίτερα αν είσαι μόνος. Κι αν οι Έλληνες με τους οποίους
συνταξιδεύεις είναι «παλιοί» κι έχουν ήδη την παρέα τους. «Dogana» (τελωνείο).
Ήταν η πρώτη λέξη που άκουσα στο Μπρίντιζι. Λίγο αργότερα, βλέπω δυο τρεις
καραμπινιέρους, μ’ ένα σκύλαρο μέχρι εκεί πάνω να έρχονται προς το μέρος μου.

Ο σκύλος μυρίζεται και ξαναμυρίζεται σαν λυσσασμένος και μου τραβάει το σακ
βουαγιάζ με τις δοντάρες του.

«Αμέσως, χωρίς να καταλάβω γιατί, γίνεται ένας κλοιός από αστυνομικούς γύρω
μου. Τα χρειάστηκα. “Δεν έχω τίποτα σινιόρι”, αλλά ο σκύλος εκεί. Απομακρύνουν
τον σκύλο κι αρχίζουν να ψάχνουν το σάκο μου. Βγάζουν το ένα, βγάζουν το άλλο
και στο τέλος βγάζουν μια σακούλα με κάτι κεφτεδάκια και λίγο κοτόπουλο
τηγανητό που μου’ χε βάλει η μάνα μου για το ταξίδι».

ΤΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ ΤΗΣ ΣΤΕΓΗΣ

Επόμενη μεγάλη περιπέτεια, η αναζήτηση σπιτιού. Και καλά να υπάρχει ένας φίλος
κάπου, στην Περούτζια, στην Αγκόνα ή οπουδήποτε, να ξέρει τα κόλπα και να
μπορεί να σε βοηθήσει. Ακόμη καλύτερα ο φίλος να μην έχει μπλεχτεί με
«δύσκολες» παρέες. «Στην αρχή στην Περούτζια ήταν εύκολα, γιατί ήρθα με το
φιλαράκι. Έμεινα σπίτι του καμιά δεκαριά μέρες, ώσπου να εξοικειωθώ με το
καινούργιο περιβάλλον. Όταν άρχισα τη γλώσσα άρχισα και να οργιάζω. Γνώρισα τα
τσακάλια εκεί πέρα, κάτι Λαρισαίους και κάτι Καρδιτσιώτες, άσ’ τα… Από τη
στιγμή που τους γνώρισα δεν πάταγα σπίτι. Ο φιλαράκος μου είχε μουρλαθεί με τα
καμώματά μου».

«ΓΚΕΤΟ»

Στα μέσα της δεκαετίας του ’80, τα πράγματα έχουν αρχίσει να αλλάζουν. Η
Ιταλία έχει πια ακριβύνει πολύ και τα πράγματα «ζορίζουν». Όσοι πηγαίνουν
μιλούν σχεδόν άπταιστα την ιταλική και δεν δυσκολεύονται να πάνε στο μάθημα,
ούτε «μπλοκάρουν» ψυχολογικά. Οι Έλληνες όμως εξακολουθούν να σχηματίζουν το
δικό τους «γκέτο» και αποφεύγουν τις παρέες των Ιταλών ή των όποιων άλλων, των
«ξένων». «Να’ χεις κοπελιά Ιταλίδα; Θα πρέπει οπωσδήποτε να μάθει και ελληνικά
για να είναι στην παρέα. Διαφορετικά δεν θα την άφηναν οι άλλοι να επιβιώσει.
Την Ιταλίδα που την ανεχόταν μια παρέα, από ένα σημείο κι έπειτα έπρεπε να τη λυπάσαι».

Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο Έλληνας φοιτητής είναι πολλά και δεν
σταματούν σχεδόν ποτέ. «Πρώτα απ’ όλα πρέπει να μάθεις να επιβιώνεις μόνος
σου, να μαγειρεύεις μόνος σου, να πλένεις μόνος σου, να διαχειρίζεσαι τα
οικονομικά μόνος σου. Πρέπει να μάθεις να κάνεις παρέα ακόμα και με άτομα που
στην Ελλάδα δεν θα τους μίλαγες ποτέ. Γιατί αν ψάχνεις να βρεις άτομο που σου
ταιριάζει, τότε θα την περνάς μόνος σου. Πρέπει να συγκατοικείς με τον καθένα.
Ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια, δεν διαλέγεις τον συγκάτοικο, απλά πιάνεις όποιο
άδειο κρεβάτι παρουσιαστεί. Γίνονται πάντα ομηρικοί καβγάδες μεταξύ συγκατοίκων».

ΓΚΑΦΕΣ

Οι «παλιοί» ξέρουν πάντα καλά τα κατατόπια. Ορισμένοι μάλιστα παραείναι
«παλιοί» και ξέρουν υπερβολικά πολλά. Η πιο συνηθισμένη γκάφα είναι να
ρωτήσεις τον σαραντάρη συμφοιτητή φίλου αν ήρθε για να φέρει τον γιο του…
Στις περισσότερες περιπτώσεις, το μέλλον σου ως φοιτητή και ως… ατόμου
εξαρτάται από το… πού θα πέσεις. «Υπήρχε στην Παβία ένας Κώστας, θυμάμαι,
πρωταθλητής στο μπιλιάρδο, κακό παράδειγμα, αλλά πολύ ωραίος, το καμάρι μας.
Χτύπαγε όλους τους Ιταλούς. Στη Σιένα, όπου μάθαινα τη γλώσσα, ήταν ένας
παντρεμένος με παιδί. Το παιδί ήταν κάτω από το τραπέζι όπου ο τύπος έπαιζε
χαρτιά κι η γυναίκα του στη βόλτα. Αυτός μου είχε φάει λεφτά. Δάνεισέ μου,
γιατί πεινάει το παιδί. Τον είδα εγώ σοβαρό άνθρωπο, η γυναίκα του εκεί, το
παιδί, κύριος λέω φαίνεται αυτός. Έχασα 150 χιλιάδες λιρέτες».

ΤΗΝ ΑΡΧΗ του τέλους στην κακόβουλη κριτική για τους μετανάστες φοιτητές
επιχειρεί να θέσει με το βιβλίο του, το οποίο παρουσιάζεται σε λίγες μέρες,
και τις μαρτυρίες των ίδιων των φοιτητών, ο Κώστας Παπούτσης. «Γιατί πρέπει να
το σκέφτεται δύο φορές κάποιος πριν αποκαλέσει τον φοιτητή του εξωτερικού
χαραμοφάη, εισαγόμενο ή Ευρωπαίο», λέει ο ίδιος. «Βέβαια υπάρχουν και τέτοιοι,
όμως καλύτερα να αθωώσεις χίλιους ενόχους, λένε, παρά να καταδικάσεις έναν
αθώο». Η πραγματικότητα που αντιμετωπίζει ένας φοιτητής, τόσο στα πρώτα χρόνια
του στο εξωτερικό όσο και αργότερα, είναι δύσκολη. «Σε μερικές περιπτώσεις
μάλιστα είναι τραγική», επισημαίνει ο κ. Παπούτσης και το γνωρίζει εκ πείρας.
«Τις δύσκολες καταστάσεις, ο Έλληνας φοιτητής, μέσα από τη μιζέρια και την
κακοδαιμονία του, βρίσκει το κουράγιο να τις αντιμετωπίσει και να τις διηγηθεί
με χιούμορ.

Είναι ένας κλαυσίγελος, πολλές φορές πικρός, άλλες φορές σαρκαστικός, συχνά
χυδαίος, τραγικός, μοναδικός, πέρα ως πέρα αληθινός».

Την εικόνα που έχουν οι Ιταλοί για τους Έλληνες αναλαμβάνει να περιγράψει η
Laura Bonin, καθηγήτρια της Ανθρωπολογίας της Κουλτούρας στο Πανεπιστήμιο
Κοινωνιολογίας του Τρέντο και στην Domus Academy του Μιλάνου: «Οι νέοι Έλληνες
που έρχονται εδώ, δεν έχουν ιδέα για μας πριν έρθουν.

Γνωρίζουν μόνο τον αποκλεισμό και την ήττα, που είναι το πεπρωμένο τους αν
μείνουν στην πατρίδα. Αλλά δεν θα είναι ποτέ πια ίδιοι με τότε που έφυγαν. Δεν
μοιάζουν με τους μετανάστες του Νότου. Παίρνουν μια μόρφωση.

πως είναι πολύ δυνατοί σε σχέση με τους φίλους τους. Βρίσκονται επανειλημμένα
και έντονα συνδεδεμένοι με σύντομους ή μακρινούς, αλλά πάντοτε πολύπλοκους
έρωτες. Όμως δεν κερδίζουν τίποτα. Όταν θα γυρίσουν πίσω, θα πρέπει να
ξαναρχίσουν από την αρχή».

ΧΩΡΙΣ έρωτες και φλερτ η ιστορία των Ελλήνων φοιτητών της Ιταλίας θα ήταν
μάλλον λειψή. Τις αισθηματικές ιστορίες, που διαδέχονται η μία την άλλη και
μπλέκονται σε αστείες διηγήσεις, αναλαμβάνει να «αρχειοθετήσει» η Τίνα
Ζωγοπούλου, φοιτήτρια κι αυτή κάποτε στην Ιταλία και σήμερα καθηγήτρια
Ιταλικής και εκδότρια του «Ματρίκολα».

«Στο πρώτο σενάριο, κάποιος ή κάποια μένει πίσω ­ δεν εννοώ τη μαμά ή τη θεία.
Αλλού ο παπάς κι αλλού τα ράσα του. Αλλού το κορμί και το μέλλον κι αλλού το
μυαλό. Αγωνία για το γράμμα και το τηλέφωνο, βάσανο οι υποψίες και η
αμφιβολία. «Παιδιά, μήνες ζωής σας δίνω», λέει η γυναίκα που αφήνοντας πίσω
την Ιταλία αποφάσισε να… καλλιεργήσει «πρωτάρηδες», μαθαίνοντάς τους τη
γλώσσα και ξεπροβοδίζοντάς τους σ’ αυτό το ταξίδι της φοιτητικής ζωής. Όταν το
ζευγάρι φεύγει μαζί από την Ελλάδα, όλα συνηγορούν στο να ζήσουν μια ήσυχη
φοιτητική – οικογενειακή ζωή. «Ρωμιός αγάπησε Ρωμιά. Έχω δει, λέει η κ.
Ζωγοπούλου, τις σπουδές και των δύο να τις αναλαμβάνει ο πατέρας της κοπέλας,
ο μέλλων πεθερός. Ο τύπος σπούδαζε γιατρός. Λένε πως τον γιατρό μέχρι τα
τριάντα τον ζει ο πατέρας του και μετά ο πεθερός. Ο δικός μας έκανε οικονομία
στον πατέρα του, πήρε τον πεθερό αγκαζέ από τα δεκαοκτώ του».

Αυτοί έχουν μέλλον. Μπλέκουν τα… κατσαρολικά τους από νωρίς και επιστρέφουν
στην Ελλάδα «πακέτο» ­ μέχρι ίσως να ανακαλύψουν πως τόσα χρόνια τούς κράτησε
μαζί η ανάγκη. Μέλλον έχει επίσης ο συνδυασμός Έλληνα με Ιταλίδα. Πολλοί
«έφεραν ταραχή στο γυναικείο πληθυσμό», παντρεύτηκαν Ιταλίδες και τις έφεραν
στην Ελλάδα. Η Ελληνίδα, από την άλλη, είναι ευτυχισμένη δίπλα σ’ έναν αληθινό
«Λατίνο εραστή». «Παραμύθι. Όνειρο. Ανακαλύπτεις πως ο Ιταλός αγαπά πολύ τη
γυναίκα, δηλαδή εσένα, αλλά ρίχνει κλεφτές ματιές στη φίλη σου ή στη μαμά σου,
αν είναι νέα».

Τα μεγάλα μπερδέματα αρχίζουν όταν Έλληνες και Ελληνίδες μπλέκουν με άλλες
εθνικότητες. Οι περισσότεροι άντρες συμπατριώτες μας είναι της άποψης «καλή η
Σουηδέζα, αλλά εγώ χρειάζομαι μια Ελληνίδα να με στρώσει». Όσο για τις
γυναίκες, δύσκολα συνηθίζουν. Τις περισσότερες φορές φεύγουν τρέχοντας.