«Η εγχείρηση είναι όπως μια πτήση»

«Τη στιγμή που αποφασίζεις, σε δευτερόλεπτα, για τον ασθενή σου, είσαι τραγικά μόνος. Κι είναι τόσο το βάρος που δεν αισθάνεσαι τίποτα εκείνη τη στιγμή, ούτε καν κούραση», λέει ο καθηγητής Γ. Παπαδημητρίου

Πιλότος και χειρουργός. Δύο επαγγέλματα που μοιάζουν ανόμοια. Ο ένας να
σχίζει τους αιθέρες μεταφέροντας δεκάδες ανθρώπους με ασφάλεια. Ο άλλος,
κλεισμένος μέσα σε μια αίθουσα, να «οδηγεί» έναν άνθρωπο στην ασφάλεια, σε μια
«προσωπική» σχέση ζωής και θανάτου, σε μια «τετ-α-τετ» αναμέτρηση με τον
θάνατο. Σ’ ένα ραντεβού που επαναλαμβάνεται καθημερινά, για χρόνια, με άλλον
παρτενέρ, αλλά πάντα με αθέατο αντίπαλο τον θάνατο. Κι όμως έχουν ένα κοινό
σημείο: Το στρες. Τόσο μεγάλο, που δεν υπάρχει σε κανένα άλλο επάγγελμα. Τόσο
δυσβάσταχτο, που να παρουσιάζουν αυτοί οι δύο επαγγελματίες το μεγαλύτερο
ποσοστό αιφνίδιων θανάτων και εμφραγμάτων. «Μία εγχείρηση», λένε ο Γιάννης και
η Λίλα Παπαδημητρίου (χειρουργός εκείνος, αναισθησιολόγος εκείνη), «είναι όπως
μια πτήση. Η εισαγωγή στη νάρκωση είναι η απογείωση. Η φάση της εγχείρησης και
της συντήρησης στην αναισθησία είναι η διάρκεια της πτήσης, και η φάση της
ανάνηψης μοιάζει με την προσγείωση». Περνάει όλη την ημέρα στο «Αρεταίειο» ­
στο χειρουργείο, στο ιατρείο, στην εκπαίδευση των φοιτητών, στη μελέτη
ιατρικών άρθρων, στην έρευνα. Κι όταν τελειώσει, στο σπίτι του «ασχολείται και
με άλλα πράγματα». Τον βρήκαμε να ακούει κλασική μουσική διαβάζοντας το
τελευταίο βιβλίο του Χρόνη Μίσσιου. «Ο γιατρός πρέπει να διαβάζει και να
ασχολείται και με άλλα πράγματα εκτός από τα ιατρικά ­ λέει ­ να πλαταίνει
τους ορίζοντές του. Διαφορετικά, γλιστράμε σε μονοπάτια μονόπλευρα και τότε
γίνεται δυσκολότερη η επαφή με τον κόσμο».ΔΕΝ ΤΟ ‘χε κατά νου να γίνει
γιατρός. Διπλωμάτης ήθελε να γίνει. Είχε όμως έναν πατέρα, γιατρό παθολόγο,
από εκείνο το είδος που δεν υπάρχει πια. Εκείνον τον παλιό καλό γιατρό που με
τη γνώση και την πείρα του αντικαθιστούσε (όσο ήταν δυνατό βέβαια) τα
μηχανήματα, που γνώριζε τους ασθενείς του (και την οικογένειά τους) με τα
μικρά ονόματα και μαζί όλα τα προβλήματά τους.

Κι έτσι αποφάσισε τελικά να γίνει κι αυτός γιατρός. Αυτό που κυρίως βάρυνε στη
ζυγαριά ­ λέει σήμερα ο καθηγητής Γιάννης Παπαδημητρίου, πρόεδρος του
Χειρουργικού Τομέα του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο πρώτος που με την ομάδα του
έκανε μεταμόσχευση ήπατος στην Ελλαδα το 1990 ­ ήταν «η συμπεριφορά των
γιατρών της εποχής εκείνης που δεν είχε τίποτε κοινό με των σημερινών».

«Η ιατρική την εποχή εκείνη ­ λέει ο κ. Παπαδημητρίου ­ ήταν περισσότερο
ανθρωπιστική, περισσότερο ανθρώπινη. Βεβαίως, ήταν πολύ λιγότερο
αποτελεσματική. Και είναι αυτή η αντινομία που χαρακτηρίζει τη σημερινή άσκηση
της ιατρικής. Ενώ δηλαδή η ιατρική σήμερα βρίσκεται στο ζενίθ της
επιστημονικής της απόδοσης, η άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος βρίσκεται σε
μιαν από τις χειρότερες εποχές της. Την εποχή όπου οι γιατροί μπορούσαν
λιγότερο να προσφέρουν, διότι τα μέσα, οι δυνατότητες, τα φάρμακα, η
τεχνολογική υποστήριξη ήταν λιγότερο αποτελεσματικά, εντούτοις απολάμβαναν την
εκτίμηση και τον σεβασμού του κόσμου όσο ­ νομίζω ­ κανένα άλλο επάγγελμα.
Σήμερα έχουμε φοβερά μέσα στη διάθεσή μας, είμαστε πολύ πιο αποτελεσματικοί
αλλά η εμπιστοσύνη του κόσμου στους γιατρούς έχει κλονιστεί ­ όχι πάντα με
ευθύνη του ιατρικού σώματος».

ΟΙ… ΖΩΓΡΑΦΟΙ

Καθηγητής Γιάννης Παπαδημητρίου. Ακούει κλασική μουσική και διαβάζει λογοτεχνία. «Αν δεν ασχολείται και με άλλα πράγματα, πέρα από την ιατρική ­ λέει ­ ο γιατρός κινδυνεύει να γλιστρήσει σε μονοπάτια μονόπλευρα και τότε χάνεται η επαφή με τον κόσμο»

Κάνει μια πραγματικά εντυπωσιακή παρατήρηση, που κι αυτή δείχνει αυτήν την
αντινομία: «η τέχνη μάς έχει δώσει πολλά δείγματα, κυρίως στη ζωγραφική, της
εικόνας του γιατρού που πάντα είναι κοντά στον άρρωστό του, τον φροντίζει και
τον ανακουφίζει. Ο τίτλος ήταν “ο γιατρός”. Σήμερα ­ λέει ­ δεν θα βρείτε
τέτοιες εικόνες ζωγράφων που να έχουν εμπνευστεί από τη φυσική επαφή και το
πόσο συνέπασχε ο γιατρός με τον άρρωστό του».

Ήταν λοιπόν η ανθρωπιστική εικόνα του γιατρού που τον έκανε να προτιμήσει
αυτόν τον κλάδο. Χειρουργός όμως επέλεξε να γίνει για πιο πρακτικούς λόγους.
Εκεί, στα τέλη της δεκαετίας του ’50, όταν ακόμη ήταν φοιτητής, είχαν αρχίσει
να ανατέλλουν η καρδιοχειρουργική, η αγγειοχειρουργική και δειλά δειλά είχαν
αρχίσει (μεταξύ 1954-64) οι πρώτες επιτυχείς μεταμοσχεύσεις οργάνων. «Τα
αποτελέσματα ­ θυμάται σήμερα ο κ. Παπαδημητρίου ­ ήταν τόσο εντυπωσιακά ώστε
ήταν φυσικό να επηρεάσει αυτό την απόφασή μου».

Και δεν το μετάνιωσε. «Γιατί ­ όπως λέει ­ η ιατρική δίνει πολλές απολαύσεις,
όχι απαραίτητα οικονομικές. Ειδικά η χειρουργική σε ανταμείβει άμεσα. Όταν
βλέπεις έναν άνθρωπο να έχει καταρρεύσει και μέσα σε 20 μέρες να είναι πάλι
στα πόδια του, αποδοτικός και υγιής στο σπίτι και τη δουλειά του ή όταν
έρχεται να σου σφίξει το χέρι με ευγνωμοσύνη, αυτά είναι μεγάλη ανταμοιβή».

«Αισθάνεστε λίγο Θεός όταν συμβαίνει αυτό, σαν να ‘χετε νικήσει τον θάνατο;»
τον ρωτώ.

«Όχι, γιατί υπάρχουν φορές που ο άρρωστος πεθαίνει. Γι’ αυτό πρέπει να είσαι
προσγειωμένος. Απλώς νιώθεις ότι μπόρεσες κι εσύ να προσφέρεις αυτά που η
σύγχρονη ιατρική επιστήμη μπορεί να προσφέρει. Και είναι από τις λίγες
επιστήμες, ίσως η ηλεκτρονική είναι παρόμοια, όπου υπάρχει τόσο μεγάλη και
γρήγορη εξέλιξη ώστε και λίγο να μείνεις πίσω σε ενημέρωση χάνεις το τρένο.

Έχει υπολογιστεί ότι στις βιοϊατρικές γενικά επιστήμες κυκλοφορεί ένα άρθρο
ανά λεπτό. Καταλαβαίνετε ότι η προσφορά γνώσεων είναι τεράστια και με την
παραγωγή που εμείς οι ίδιοι κάνουμε κινδυνεύουμε να πνιγούμε καμιά φορά.
Χρειάζεται διαρκής αγώνας ενημέρωσης, παράλληλα με τις άλλες υποχρεώσεις σου».

Του ζητώ να μου μιλήσει για τη στιγμή που πρέπει να αποφασίσει αυτός για τον
ασθενή του.

«Μερικές φορές είναι δυσβάσταχτο το βάρος της ευθύνης να έχεις τη ζωή ενός
ανθρώπου στα χέρια σου. Ακόμη και σήμερα που βρίσκεσαι μέσα σε ένα χειρουργείο
οργανωμένο και έχεις δίπλα τους συνεργάτες σου. Τα γεγονότα τρέχουν τόσο
γρήγορα που συχνά πρέπει να πάρεις μια κρίσιμη απόφαση μέσα σε δευτερόλεπτα.
Μια απόφαση που ίσως σημαίνει ζωή ή θάνατο για τον ασθενή σου. Κι εκείνη τη
στιγμή είσαι τραγικά μόνος σου.

Κι αν μεν όλα πάνε καλά, εντάξει. Αν όμως δεν πάνε καλά, τότε για σένα η
κρίσιμη στιγμή συνεχίζεται. Γιατί πρέπει να κάνεις την αυτοκριτική σου για να
δεις αν πράγματι αυτό που έκανες ήταν το σωστό, αν αποδείχτηκες αντάξιος και
των απαιτήσεων και της εμπιστοσύνης του ασθενούς σου».

ΤΟ ΣΤΡΕΣ

Βέβαια, αυτό το μεγάλο βάρος συνήθως δεν το συνειδητοποιεί ο γιατρός (ο
χειρουργός, ο αναισθησιολόγος αλλά και όποιας άλλης ειδικότητας γιατρός) την
ώρα της κρίσης. Την ώρα δηλαδή που σκυμμένος πάνω από το σώμα του ασθενούς του
πρέπει να πάρει τις κρίσιμες για τον άρρωστο αποφάσεις.

«Εκείνη τη στιγμή ­ λέει ο κ. Παπαδημητρίου ­ είναι τόσο το στρες, σε έχουν
περιλούσει τόσο οι κατεχολαμίνες, που δεν μπορείς να αισθανθείς ούτε κόπωση
ψυχική ή σωματική. Υπάρχουν μερικές επεμβάσεις, βαριές, όπως η μεταμόσχευση
ήπατος λόγου χάρη, που μπορεί να κρατήσουν και πάνω από 15 ώρες. Είσαι
υποχρεωμένος να είσαι εκεί, εκτός ίσως από κανένα δεκάλεπτο. Κι ούτε μπορείς
να φύγεις μετά την επέμβαση. Γιατί έχεις έναν άρρωστο που έχει περάσει μια
τρικυμιώδη διεγχειρητική πορεία· δεν μπορείς να τον αφήσεις και να πεις
τελείωσα. Θα πρέπει να τον παρακολουθήσεις και τις άμεσες μετεγχειρητικές
ώρες. Εμείς έχουμε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας που τη λειτουργούμε μόνοι μας.
Επομένως ο αγώνας συνεχίζεται και δεν έχεις το δικαίωμα να αισθανθείς ούτε καν κόπωση».

Ρωτάμε τον καθηγητή Γιάννη Παπαδημητρίου:

ΕΡ.: Μπορεί, νομίζετε, ένας ασθενής να μπει σε ένα
νοσοκομείο χωρίς να γνωρίζει κανέναν, έτσι απλά να μπει
μέσα, και να αφήσει τον εαυτό του με εμπιστοσύνη στα χέρια των γιατρών;

ΑΠ.: Η απάντηση είναι ναι.

ΕΡ.: Δεν αμφισβητεί κανείς την ύπαρξη καλών γιατρών στη χώρα μας.
Αλλά αυτό που νιώθει ο κόσμος είναι ότι δεν μπορείς να αφεθείς με
εμπιστοσύνη. Ότι αν δεν γνωρίζεις κάποιον είσαι χαμένος.

ΑΠ.: Δέχομαι την προσωπική αγανάκτηση. Δεν αμφισβητώ ότι μπορεί να υπάρχουν ­
και υπάρχουν ­ περιπτώσεις γιατρών που δεν ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις
τους, αλλά αυτό θα συνέβαινε οπουδήποτε. Δέχομαι κάποια από αυτά που
περιγράφονται, μερικές φορές όμως είναι άδικα. Με παραδείγματα δεν βγαίνουν
στατιστικές. Εγώ μπορώ να σας βεβαιώσω, πάντως, ότι οι στατιστικές ως προς την
αποτελεσματικότητα μεγάλων επεμβάσεων στη χώρα μας είναι ισότιμες, αν όχι
καλύτερες, από ό,τι σε ολόκληρο τον κόσμο, όπου θεωρείται προηγμένη η ιατρική.

Για να αναφέρω δύο συγκεκριμένες κατηγόριες νόσων, οι δυο βαρύτερες επεμβάσεις
που μπορεί να υποστεί ένας άνθρωπος είναι η εγχείρηση για καρκίνο του
παγκρέατος και οι ηπατεκτομές, όπου αφαιρείται το μισό και πλέον ήπαρ. Από τα
στοιχεία που έχω σας λέω ότι και στις δύο η θνητότητα είναι κάτω από 2%, όταν
σ’ ολόκληρο τον κόσμο κυμαίνονται από 2-5%, δηλαδή η θνητότητα ­ που είναι
ένας δείκτης της αποτελεσματικότητας ­ είναι στα χαμηλότερα επίπεδα των
διεθνώς αποδεκτών ορίων.

ΕΡ.: Εντούτοις ο καθένας έχει να αναφέρει κάποια περίπτωση λάθους και
ακόμη συχνότερα αδιαφορίας ή κακής συμπεριφοράς.

ΑΠ.: Σ’ αυτό φταίνε πολλά πράγματα, είναι πολλές οι συνιστώσες αυτού του
προβλήματος για να φτάσουμε στο τελικό αποτέλεσμα που είναι ο κλονισμός της
εμπιστοσύνης του ασθενούς στον γιατρό. Και είναι παγκόσμιο φαινόμενο, δεν
είναι μόνο ελληνικό.

Είναι ένα φαινόμενο που ο Ζολώτας το έχει περιγράψει για την οικονομία, αλλά
ισχύει και στην ιατρική: η επανάσταση των προσδοκιών.

Έχει δημιουργηθεί η εντύπωση, κυρίως από τα Μέσα Ενημέρωσης, ότι η ιατρική και
ο γιατρός μπορούν να προσφέρουν τα πάντα. Και από τη στιγμή που δεν τα
προσφέρουν, δεν κάνουν καλά τη δουλειά τους. Δεν είναι έτσι. Ο γιατρός δεν
κάνει τίποτε άλλο από το να προσπαθεί να θεραπεύσει αυτό που η «μοίρα» έχει
φέρει στον άρρωστο. Αλλά δεν μπορεί να κάνει τα πάντα, να θεραπεύσει τα πάντα.
Στην Ελλάδα δεν είναι τόσο έντονο όσο σε άλλες χώρες. Εμείς βρίζουμε τον
γιατρό και φεύγουμε στο εξωτερικό. Είμαστε ταξιδιάρικος λαός, όταν δεν μας
αρέσει κάτι φεύγουμε. Στην Αμερική είναι τεράστιο το πρόβλημα με τις μηνύσεις
που γίνονται. Υπολογίζεται ότι κάθε δεύτερος άρρωστος που μπαίνει στο ιατρείο
σου θα σου υποβάλει μήνυση. Είναι τόσο μεγάλο το πρόβλημα, ώστε αφενός έχουν
κλείσει πολλές ασφαλιστικές εταιρείες και έχουν μείνει οι κολοσσοί μόνο και
αφέτερου οι γιατροί δεν κάνουν πια ελεύθερο επάγγελμα και φεύγουν πολύ νωρίς
μη αντέχοντας αυτό το άγχος.

ΕΡ.: Τι νομίζετε ότι χρειάζεται να γίνει ώστε να ελαχιστοποιηθούν
παράγοντες όπως το λάθος, η αδιαφορία, η κακή
συμπεριφορά, η χαμηλή γνώση, η «κακή ιατρική» γενικά;

ΑΠ.: Πολλά πράγματα που δεν έχουμε τώρα τον χρόνο να τα πούμε. Αλλά ένα είναι
το κυριότερο: η επάνοδος στην ανθρωπιστική ιατρική. Πρέπει να επιστρέψουμε
στις ακατάλυτες αρχές του ανθρωπισμού. Δηλαδή στην Ιπποκρατική ιατρική, που
είναι βαθιά ανθρωπιστική.