Γράφουμε λιγότερο

Η γραφή. Μια τέχνη που χάνεται, καθώς όλο και λιγότερο γράφουμε, αντιγράφουμε, καλλιγράφουμε…

Στην αρχή κάνεις ένα κουλουράκι κι ύστερα κολλάς σ’ αυτό ένα μπαστουνάκι.
Αυτό είναι το άλφα. Το «πι» μοιάζει με σπιτάκι ενώ το κεφαλαίο «ύψιλον» με
ποτήρι. Κι ένα φιδάκι σχηματίζει το τελικό σίγμα. Κι όταν μεγαλώσουν τα
γράμματα κι ενηλικιωθούν γίνονται γραφικός χαρακτήρας. Ή μήπως όχι;

Η ΑΠΩΛΕΙΑ του γραφικού χαρακτήρα συνδέεται άμεσα με την έλλειψη εξάσκησης της
γραφής κι όπως λένε οι ειδικοί σήμερα γράφουμε λιγότερο. «Σε λίγο όλοι θα
είμαστε μια υπογραφή ή, ακόμη χειρότερα, μια μονογραφή. Το χειρόγραφο θ’
αποτελεί συλλεκτικό κομμάτι» προβλέπει σιβυλλικά η Χριστίνα Τούση, ειδική
δικαστική γραφολόγος, επιστημονική βοηθός Εγκληματολογίας του Πάντειου
Πανεπιστημίου. Για την ίδια ένα καμπανάκι που έχει ήδη χτυπήσει είναι αυτό της
προειδοποίησης μείωσης των χειρογράφων. Για την εργασία της είναι ιδιαίτερα
σημαντική η ύπαρξη χειρογράφων του προσώπου του οποίου την εγκυρότητα της
γραφής και της υπογραφής καλείται να αποκαλύψει. Χρειάζονται για να γίνει η
απαραίτητη σύγκριση. «Όμως τα τελευταία χρόνια αρχίζουν να μειώνονται σε
ποσότητα και ποιότητα τα συγκριτικά στοιχεία κι αυτό σίγουρα θα δημιουργήσει
πρόβλημα στο μέλλον για την αποκάλυψη των πλαστογραφιών».

Η διαπίστωση είναι κοινή: γράφουμε λιγότερο σε σύγκριση με το παρελθόν. Το
πιστοποιεί ο διευθυντής Διοίκησης και Επικοινωνίας των Ελληνικών Ταχυδρομείων
Βασίλης Μητροσύλης, όταν λέει πως η προσωπική αλληλογραφία έχει μειωθεί από τα
78 εκατομμύρια επιστολές και κάρτες το 1987, στα 72 εκατ. το 1991 και στα 44
εκατομμύρια το ’96. Το επισημαίνει ο συντονιστής της Διεύθυνσης Πειραματικών
Σχολείων Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης όταν λέει ότι «τα παιδιά σήμερα όταν τους
ζητείται να γράψουν έκθεση δύσκολα επεκτείνονται πάνω από πέντε – έξι αράδες.
Γι’ αυτό έχουν πρόβλημα στις εξετάσεις». Ιχνηλατεί την ύπαρξη του προβλήματος
ο σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, πάλι της Πρωτοβάθμιας, όταν λέει πως
«το μειονέκτημα με τα βιβλία – τετράδια σήμερα στα σχολεία είναι πως δεν
υπάρχει αρκετός χώρος για τη γραφή κι αυτό μας απασχολεί», όπως επίσης η
φροντίδα για την επιλογή των γραμματοσειρών «ώστε να υπάρχει ποικιλία και να
μη μάθουν τα παιδιά ένα τυποποιημένο στυλ γραφής».

Η ύπαρξη του ηλεκτρονικού υπολογιστή αποτελεί για τους ειδικούς τον κυριότερο
λόγο μείωσης των χειρογράφων. Αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα υπολογιστής υπάρχει
στο 5% των νοικοκυριών, δηλαδή σε περισσότερα από 100.000 σπίτια, αλλά όπως
επισημαίνει ο Θόδωρος Σπίνουλας, διευθυντής του περιοδικού «Ram», η τάση είναι
αλματωδώς αυξητική. Στην Αμερική το αντίστοιχο ποσοστό είναι 50% ενώ στην
Ευρώπη 30%.

Ίσως λοιπόν στο μέλλον τα παιδιά αντί να μαθαίνουν γραφή στο σχολείο θα
διδάσκονται πληκτρολόγηση; «Τίποτε δεν θεωρείται απίθανο» τονίζει ο Παναγιώτης
Σπάρος, συντονιστής των πειραματικών σχολείων, με 30ετή πείρα στην εκπαίδευση.
«Ήδη εκλείπει από το ωρολόγιο πρόγραμμα των μαθητών η αντιγραφή και η
γραμματική. Κι όμως. Προσωπικά θεωρώ ότι ο γραπτός λόγος ενισχύει τη δεξιότητα
του μαθητή στην ευχέρεια αποτύπωσης της σκέψης του και γενικά βελτιώνει την έκφραση».

Ο κ. Σπάρος θυμάται με νοσταλγία το μάθημα της καλλιγραφίας στο σχολείο. Η
επανεμφάνισή του όμως πρακτικά σχεδόν αποκλείεται. Και μπορεί να έχει ακόμη
τους θαυμαστές της όμως υπάρχουν και εκείνοι ­ ανάμεσά τους και η συγγραφέας
εκπαιδευτικών βιβλίων Μαρία Αμαριώτου ­ που χαρακτηρίζουν την καλλιγραφία
«αντιηθική και αντιαισθητική διάσταση της εκπαίδευσης» γιατί περιορίζει την
ελευθερία της έκφρασης.

Την ίδια στιγμή η τάση που φαίνεται να ανατέλλει στην Αγγλία ­ «εισαγόμενη»
από τη Γαλλία ­ είναι η διδαχή της γραφής μέσω ενός πρωτότυπου συστήματος όπου
τα γράμματα ενώνονται μεταξύ τους καλλιγραφικά.

Μοιάζει με μαθήματα πιάνου όπου στην αρχή τουλάχιστον ο μαθητής δεν πρέπει να
αφήνει τα δάκτυλα από τα πλήκτρα. Είναι δύσκολο αλλά απαραίτητο. Όσο δύσκολο
είναι για ένα τετράχρονο παιδί να διδαχτεί τη γραφή γράφοντας τα γράμματα
χωρίς να σηκώσει καθόλου τη μύτη του μολυβιού από το χαρτί. Η τέχνη της γραφής
που διδάσκεται πειραματικά σ’ ένα σχολείο του Κεντ στην Αγγλία έχει δείξει,
σύμφωνα με πρόσφατο δημοσίευμα των «Τάιμς», ότι έχει βελτιωθεί θεαματικά ο
δημιουργικός τρόπος σκέψης των τετράχρονων μαθητών, οι οποίοι χρησιμοποιούν με
ορθό τρόπο τα σημεία στίξης, και το συντακτικό τους είναι «πιο ώριμο».

Χριστίνα Τούση:«Δυστυχώς τα χειρόγραφα όλο και λιγοστεύουν. Και η δικαστική γραφολογία στο μέλλον θα έχει πρόβλημα».

Η ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Μακρή, μαθήτρια ετών 14, προσέχει ιδιαίτερα τον γραφικό της
χαρακτήρα. «Είναι όμως τελειομανής σε όλα της», όπως διευκρινίζει η μητέρα
της, κ. Νανά Μακρή. Αντίθετα, ο γιος της «θεωρεί πως η εμφάνιση των γραμμάτων
δεν έχει και τόσο ιδιαίτερη σημασία συγκριτικά με τα υπόλοιπα στοιχεία της έκφρασης».

Η κ. Μακρή είναι συντηρήτρια έργων τέχνης με ειδίκευση στο χαρτί. Η ίδια δεν
κρύβει την αγωνία που έχει όταν παλεύοντας με τη διαλυτότητα των μελανιών
πρέπει να κάνει παρεμβάσεις σε ένα χειρόγραφο. Έχει το φόβο της επίγνωσης ότι
ένα δικό της «λάθος» θα μπορούσε να καταστρέψει κάτι τόσο προσωπικό όσο ο
γραφικός χαρακτήρας κάποιου.

«Πρόσφατα μου έφεραν για συντήρηση ένα υπέροχο χειρόγραφο από τις Ουρσουλίνες
της Νάξου. Των αρχών του αιώνα. Το έφερε η εγγονή της κυρίας στην οποία ανήκε.
Πρέπει να σας πω ότι αισθάνεσαι απέραντο θαυμασμό βλέποντάς το, γιατί δεν
είναι απλώς χειρόγραφο. Η γραφή είναι τέχνη».

Προχωρώντας προς το μέλλον, οι ειδικοί που ασχολούνται με τη γραφή
επισημαίνουν δύο φαινόμενα. Όπως λέει η κ. Μακρή, «αναμφισβήτητα ανεβαίνει η
αξία των χειρογράφων και των εκδόσεων που είναι υπογεγραμμένες» και αναφέρει
ως παράδειγμα τις λιθογραφίες με το Μονόγραμμα του Ελύτη που «εκτός του ότι
έχουν γίνει δυσεύρετες» αποτιμήθηκαν 120.000 δραχμές (σε πρόσφατη δημοπρασία
για ένα αντίτυπο).

Από την άλλη πλευρά, όπως τονίζει η κ. Χριστίνα Τούση, «το χειρόγραφο δίνει
την εντύπωση στο ευρύ κοινό ότι έχει ανεπίσημο χαρακτήρα γι’ αυτό και
χρησιμοποιείται λιγότερο, ενώ προς χάριν ευκολίας ακόμα και οι τηλεφωνικές
ατζέντες άρχισαν πλέον να είναι ηλεκτρονικές. Νομίζω πως θα έπρεπε κάποια
στιγμή να εξεταστεί το ενδεχόμενο τα πλέον επίσημα έγγραφα, όπως για
παράδειγμα οι αιτήσεις, αξιόγραφα, συμβολαιογραφικές πράξεις να είναι
οπωσδήποτε χειρόγραφα οι δε υπογράφοντες να γράφουν υποχρεωτικά το
ονοματεπώνυμό τους. Γιατί τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη δικαστική γραφολογία
στο μέλλον θα υπάρξει πρόβλημα».

Την πιστοποίηση μείωσης των χειρογράφων επισημαίνει και ο κ. Αθανάσιος Παπάς,
καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος μάλιστα
αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο για το θέμα στο βιβλίο του «Διδακτική γλώσσας
και κειμένων».