ΑΥΤΟΙ

… την αλήθεια, σκέψου το καλά προηγουμένως, έλεγε ο Αμερικανός φιλόσοφος
Κλάρενς Έρβινγκ Λιούις. «Γιατί όταν τη βρεις, μπορεί ν’ αποδειχτεί άβολη».
Ίσως και να μετανοιώσεις, μ’ άλλα λόγια, που τη βρήκες. Η ρήση αυτή του Λιούις
ήταν από τις αγαπημένες φράσεις του Μπερλίν, του Λεττονο-Βρεταννού φιλοσόφου
που υπήρξε επί 70 χρόνια το στοιχειό της Οξφόρδης. Η σκέψη του Μπ. ήταν και
αυτή μια σχοινοβασία πάνω στο αμφίβολο της κατάστασης του ανθρώπου. Πάνω στο
αμφίσημο της συμπεριφοράς του και των μηνυμάτων που εκπέμπει. Ή του πάθους του
να οικοδομεί μύθους και ουτοπίες που λίγο αργότερα ορμά να τα κατεδαφίσει.
Ανάμεσα σ’ όλα, λοιπόν, όσα ο άνθρωπος χρωστάει στον εαυτό του, λέει ο Μπ.,
είναι και να κερδίσει, αν μη τι άλλο, μια «αίσθηση της πραγματικότητας». Αυτός
είναι και ο τίτλος του τελευταίου του βιβλίου, με σειρά από ανέκδοτα κείμενά
του, που κυκλοφόρησε στη Νέα Υόρκη την περασμένη βδομάδα, λίγα 24ωρα πριν από
τον θάνατό του: Ι. Berlin: «The Sense of Reality», Errar Strauss & Giroud.

… επανέρχεται εδώ στην περίφημη διάκρισή του της ελευθερίας σε αρνητική και
θετική. Και μας καλεί σε επαγρύπνηση για την αναχαίτιση κάθε απόπειρας ­
φανερής ή μεταμφιεσμένης ­ να υποταχθεί η ανθρώπινη δραστηριότητα και σκέψη σε
οιουσδήποτε νομοκανόνες «γενικής» ισχύος. Γνωρίζει καλά βέβαια ο Μπ. ότι αυτό
ακριβώς είναι ανέκαθεν το «όραμα» πολλών ανθρώπων: η ανακάλυψη μιας λυδίας
λίθου, μιας φόρμουλας μαγικής, που θα ορίζει μια για πάντα το δίκαιο και το
δέον. Μόνο που αυτές οι συνταγές, λέει, είναι συνήθως είτε νατουραλιστικές ­
αποδίδουν στον άνθρωπο ιδιότητες ανάλογες μ’ εκείνες που η επιστήμη βλέπει στη
φύση, λ.χ. στους νόμους για τις παλίρροιες ή για το φυτικό Βασίλειο ­ είτε
άκρως υποκειμενικές, παραληρήματα ενός ατόμου, έθνους ή λαού.

… λέει ο Μπ., έχει καταντήσει να στέκει πολλή ώρα στο ένα πόδι (επαναστατική
γυμναστική, ιακωβινισμός) κι έπειτα πολλή ώρα στο άλλο (εθνικισμός,
εθνοκάθαρση, ολοκαυτώματα), χωρίς να έχει την αίσθηση εκείνη της
πραγματικότητας που θα του επέτρεπε μια ανεκτή δίποδη ισορροπία. Περιπτώσεις
όπως του σταλινισμού, του χιτλερισμού και των σφαγών «για μια ιδέα» κάνουν την
πραγματικότητα να φαίνεται όλο και πιο ακατάληπτη. Δείχνουν, αλλοίμονο, ότι ο
άνθρωπος παραείναι ποδηγετήσιμος. Αρκεί μια δόση φανατισμού και άλλη μια
κυνισμού για ν’ ανατραπούν οποιαδήποτε «δεδομένα». Ο Χίτλερ υπήρξε και έδρασε
ενάντια σε κάθε «λογική». Αλλά και οι Σύμμαχοι, μετά τη νίκη τους, συνέχισαν
να ισοπεδώνουν τη Γερμανία, επίσης ενάντια στη λογική. Για τι νόμους, τι
κανόνες μιλάμε, όταν έχουμε δει ανθρώπους μορφωμένους, πνεύματα υψηλά, να
γίνονται συνήγοροι δημίων;

… όμως την έλλειψη κάθε κανόνα ­ το χάος εν τέλει ­ τότε μήπως αυτό είναι ο
κανόνας; Ίσως. Η λογική διέξοδος πάντως (αλλά όχι αναγκαία και η σωτηρία)
βρίσκονται κατά τον Μπ. στην αποκατάσταση της «αίσθησης της πραγματικότητας».
«Το ανθρώπινο πλάσμα ­ λέει ­ είναι τελείως μεταβλητό, ριζικά μεταλλάξιμο.
Μπορεί ν’ αναμορφωθεί, να διαπλασθεί, να κουρδισθεί ολόκληρο, από την κορφή ως
τα νύχια. Αυτό είναι το κύριο δίδαγμα των βίαιων καιρών μας». Και ο Μπ. δεν
είναι διόλου ο καθησυχαστικός ιδεολόγος της ελευθερίας, όπως θα ήθελε.
Ανιχνευτής σκοτεινών διαστρώσεων κάτω και από τις πιο φωτεινές, τις πιο
«λογικές» μας αρχές, καταλήγει ανησυχητικότατος κήρυκας ­ απλώς ­ της πραγματικότητας.