ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η κατάθεση του Μπερλίν

Αϊζάια Μπερλίν: «Το μόνο που ξέρω είναι ότι δεν είμαι προφήτης ­ παρά το όνομά μου»

Η τελευταία προσφορά του Αϊζάια Μπερλίν είναι ένας νέος χρονικός
προσδιορισμός του αιώνα. Άρχισε το 1909 και τελείωσε την περασμένη Τετάρτη,
χρονολογίες της γέννησης και του θανάτου του μεγάλου ιστορικού των ιδεών.

ΛΑΜΠΡΟΣ δάσκαλος, προικισμένος συγγραφέας, λάτρης της ρωσικής λογοτεχνίας και
της κλασικής μουσικής, ο Μπερλίν ήταν πάνω απ’ όλα ένας συναρπαστικός
συζητητής. Το βιβλίο «Συνομιλίες με τον Αϊζάια Μπερλίν» (Macmillan, 1991), που
καταγράφει το προϊόν μιας σειράς συναντήσεών του με τον ιρανό φιλόσοφο Ραμίν
Ζαχανμπεγκλού, δεν είναι από τα πιο γνωστά. Αποτελεί όμως μια διανοητική
Οδύσσεια και μια ολοκληρωμένη κατάθεση ενός διανοητή που σημάδεψε τον αιώνα.
Και πέθανε την παραμονή της 80ής επετείου μιας επανάστασης από την οποία οι
γονείς του δεν τον άφησαν να γνωρίσει παρά μόνο τους πρώτους μήνες.

Είναι αναπόφευκτη η βία; «Όχι. Επιπλέον, όποια και αν είναι η αναγκαιότητά
της, τη μισώ βαθύτατα. Από τότε που είδα να κτυπούν μέχρι θανάτου έναν
αστυνομικό κατά την πρώτη ρωσική επανάσταση, απέκτησα μια ενστικτώδη
αντιπάθεια της σωματικής βίας που με συνόδευσε σε όλη μου τη ζωή. Πολλοί
πόλεμοι, βέβαια, είναι απαραίτητοι. Δεν ήμουν εναντίον του πολέμου κατά του
Χίτλερ. Οι Ιταλοί ορθώς πολέμησαν τους Αυστριακούς».

Τι χαρακτηρίζει ένα μεγάλο άνδρα; «Είναι εκείνος που προκαλεί σκόπιμα κάτι
σημαντικό, το οποίο πιθανότατα δεν θα είχε γίνει αν ο ίδιος δεν αναλάμβανε την
αποστολή αυτή. Μεγάλος είναι ο άνδρας που οδηγεί την Ιστορία σε μια κατεύθυνση
την οποία δεν θα είχε λάβει χωρίς αυτόν. Οι μεγάλοι άνδρες μπορεί να είναι
πολύ κακοί άνδρες. Ο Στάλιν ήταν για μένα ένας μεγάλος άνδρας. Ήταν ένας από
τους χειρότερους ανθρώπους που έχουν ζήσει ποτέ, αλλά μετέτρεψε τη Ρωσία σε
κάτι που δεν θα είχε γίνει ποτέ χωρίς αυτόν, όσο κι αν το αποτέλεσμα είναι
αποκαρδιωτικό. Το ίδιο ισχύει με τον Χίτλερ, τον Μάο και άλλα τέρατα. Ο Ντε
Γκωλ ήταν μεγάλος, το ίδιο κι ο Νεχρού, ενώ ακόμη μεγαλύτερος ήταν ο Γκάντι».

Είναι αιώνιο ζήτημα η φιλοσοφία; «Ασφαλώς. Η φιλοσοφία προκύπτει από τη
σύγκρουση ιδεών που δημιουργούν προβλήματα. Οι ιδέες προκύπτουν από τη ζωή. Η
ζωή αλλάζει, το ίδιο κι οι ιδέες, το ίδιο κι οι συγκρούσεις. Οι συγκρούσεις
γεννούν αινίγματα, αλλά όταν αλλάζει η ζωή αυτά τα αινίγματα μάλλον πεθαίνουν
παρά βρίσκουν απάντηση. Οι ιδέες πεθαίνουν πολύ συχνότερα από ασιτία παρά ως
αποτέλεσμα ανασκευής τους μέσα από τη συζήτηση. Εξαιτίας αυτού, εξαιτίας των
κοινωνικών αλλαγών που γεννούν νέα προβλήματα, η ιδέα ότι μπορεί κανείς να
βρει λύσεις σε όλα τα προβλήματα είναι παράλογη».

Αποτελεί σήμερα κίνδυνο ο εθνικισμός; «Ο εθνικισμός απειλεί τα πάντα. Όταν
επικαλείσαι μια αλάθητη απρόσωπη αρχή όπως το έθνος, εύκολα κάνεις στη
συνέχεια το ίδιο με το Κόμμα, την τάξη ή την Εκκλησία ­ και τότε ανοίγει ο
δρόμος για την καταστολή».