Ο προφήτης Μαρξ

Καρλ Μαρξ: Όσο κι αν αμφισβητήθηκε, παραμένει πάντα επίκαιρος

Ποιός είναι ο διανοητής του 21ου αιώνα; Ποιος φιλόσοφος παραμένει επίκαιρος,
όσο κι αν συκοφαντήθηκε, όσο κι αν αμφισβητήθηκε, όσο κι αν κατηγορήθηκε για
όλα τα δεινά της ανθρωπότητας; Ποιος είναι με άλλα λόγια ο προφήτης της εποχής
μας; Το (μάλλον συντηρητικό) αμερικανικό περιοδικό «Νιου Γιόρκερ» δεν διστάζει
να απαντήσει: ο Κάρολος Μαρξ.

Ο κομμουνισμός πέθανε, η Ιστορία (για ορισμένους) τελείωσε, η ταξική πάλη
(λένε αυτοί οι ορισμένοι) ξεχάστηκε. Τι καλύτερη εποχή λοιπόν θα υπήρχε για να
ξεσκονίσουμε τα παλιά μας βιβλία, να (ξανα)διαβάσουμε το «Κεφάλαιο» και το
«Κομμουνιστικό Μανιφέστο» και να διαπιστώσουμε κατά πόσον ο συγγραφέας τους
δικαιώθηκε ή διαψεύστηκε από την πραγματικότητα;

Ο Αμερικανός συγγραφέας Τζον Κάσιντι, αιφνιδιασμένος από μια φράση ενός φίλου
του χρηματιστή («Όσο περισσότερο καιρό περνάω στην Ουώλ Στρητ τόσο περισσότερο
πείθομαι ότι ο Μαρξ είχε δίκιο»), ρίχτηκε έτσι σ’ αυτό το δύσκολο και επίπονο
έργο. Η δυσκαμψία που χαρακτηρίζει συχνά τη μαρξιστική ανάλυση τον κούρασε.
Αλλά το αποτέλεσμα της έρευνάς του δεν σηκώνει αμφισβήτηση. Ο Μαρξ μπορεί να
έκανε λάθος στις προβλέψεις του για τον κομμουνισμό. Η πρόβλεψή του ότι το
σύστημα αυτό αργά ή γρήγορα θα θριαμβεύσει, μπορεί να διαψεύστηκε. Πάνω απ’
όλα, όμως, ήταν ένας μελετητής του καπιταλισμού. Ως τέτοιος πρέπει να κριθεί.
Και η αλήθεια είναι ότι οι αναλύσεις του για την παγκοσμιοποίηση, την
ανισότητα, την πολιτική διαφθορά, τα μονοπώλια, την τεχνολογική πρόοδο ή την
παρακμή της κουλτούρας έρχονται ξανά στο προσκήνιο. Όσο κι αν αυτοί που τις
υπογράφουν αγνοούν πολλές φορές ότι τα χνάρια του Μαρξ ακολουθούν.

Η βασική αρχή του Μαρξ, όπως την αναλύει στη «Γερμανική Ιδεολογία» (1846),
είναι ότι η οικονομία αποτελεί την κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης του
ανθρώπου. Την άποψη αυτή υιοθετούν σήμερα ανεπιφύλακτα όλοι οι πολιτικοί και
οικονομολόγοι. «Το χρήμα είναι μια οικουμενική αξία και έχει στερήσει ολόκληρο
τον κόσμο, ανθρώπινο και φυσικό, από τις δικές του αξίες», έγραφε το 1843 σε
ηλικία 25 ετών. Τίποτα δεν μοιάζει να έχει αλλάξει από τότε. Τα ράφια των
περιοδικών είναι γεμάτα με τίτλους όπως «Χρήμα», «Έξυπνο Χρήμα» και
«Περιουσία», ενώ είναι δύσκολο να ανοίξεις την τηλεόραση χωρίς να ακούσεις
κάποια οικονομική συμβουλή.

Η ανάλυση του Μαρξ για τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού είναι μοναδική.
Αντίθετα με πολλούς από τους οπαδούς του, δεν υποτίμησε ποτέ τη δύναμη της
ελεύθερης αγοράς. «Η αστική τάξη, στα 100 μόλις χρόνια που κυβερνά, έχει
δημιουργήσει περισσότερες και πιο κολοσσιαίες παραγωγικές δυνάμεις απ’ ό,τι
όλες οι γενιές που είχαν προηγηθεί», έγραφε. Η «παγκοσμιοποίηση» μπορεί να
είναι σήμερα στα χείλη όλων, από τον Ζιανγκ Ζεμίν μέχρι τον Τόνι Μπλερ, αλλά ο
Μαρξ είχε προβλέψει όλες τις παραμέτρους της εδώ και 150 χρόνια. «Κάθε τι
στερεό γίνεται αέρας, κάθε τι ιερό βεβηλώνεται και ο άνθρωπος αναγκάζεται να
αντιμετωπίσει με νηφαλιότητα τις πραγματικές συνθήκες της ζωής του και τις
σχέσεις του με το είδος του», έγραφε.

Ένα σημαντικό μάθημα που δίδαξε ο Μαρξ, και που στην εποχή του δεν ήταν
καθόλου προφανές, ήταν ότι ο καπιταλισμός τείνει μοιραία προς το μονοπώλιο,
καθιστώντας αναγκαίο τον κρατικό έλεγχο. Την τελευταία δεκαετία παρατηρείται
πράγματι ένα άνευ προηγουμένου κύμα συγχωνεύσεων σε τομείς όπως η ψυχαγωγία, η
ιατρική, η άμυνα και η οικονομία, ενώ μια σειρά περικοπών του προϋπολογισμού
έχει περιορίσει δραστικά τις εξουσίες των κυβερνήσεων.

Η επίθεση που έχει εξαπολύσει τις δύο τελευταίες δεκαετίες η νεοφιλελεύθερη
Δεξιά έχει προκαλέσει ραγδαία αύξηση των ανισοτήτων ­ όπως ακριβώς είχε
προβλέψει ο Μαρξ. Από το 1980 έως το 1996, το μερίδιο των εισοδημάτων που
αναλογούν στο πλουσιότερο 5% των αμερικανικών οικογενειών αυξήθηκε από 15,3%
σε 20,3%, ενώ το μερίδιο των εισοδημάτων του φτωχότερου 6% μειώθηκε από 34,2%
σε 30%.

Ο Μαρξ πίστευε ότι η βασική διάκριση σε μια κοινωνία είναι ανάμεσα στους
κατόχους των μηχανημάτων και τα εργοστάσια που παράγουν εμπορεύματα, από τη
μια πλευρά, και τους εργαζομένους από την άλλη. Η διάκριση αυτή μπορεί να
φαίνεται σήμερα κάπως απλουστευτική. Δεν υπάρχει αμφιβολία όμως ότι τα 20
τελευταία χρόνια τα μεγαλύτερα κέρδη τα αποκόμισαν εκείνοι που ελέγχουν τα
μέσα παραγωγής. Το 1978, ένα ανώτατο στέλεχος μιας επιχείρησης κέρδιζε 60
φορές περισσότερα από έναν απλό εργαζόμενο. Το 1995, ο αριθμός αυτός έφθανε το 170.

Η ανάλυση του Μαρξ που άντεξε περισσότερο στον χρόνο αφορά το πού βρίσκεται η
εξουσία σε μια καπιταλιστική κοινωνία. Πρόκειται για ένα ζήτημα που οι
οικονομολόγοι αμέλησαν για πολλά χρόνια ­ πολλοί απ’ αυτούς, όμως, έχουν
επιστρέψει πρόσφατα στην ιδέα του Μαρξ ότι οι συνθήκες στις οποίες οι άνθρωποι
αναγκάζονται να κάνουν τις επιλογές τους είναι εξίσου σημαντικές με τις ίδιες
τις επιλογές. Στο Χάρβαρντ, για παράδειγμα, ο Όλιβερ Χαρτ έχει αναπτύξει μια
νέα θεωρία για τον τρόπο που λειτουργούν οι εταιρείες, ο οποίος εξαρτάται από
τη διαμάχη εξουσίας ανάμεσα στους μετόχους, τους μάνατζερ και τους εργαζομένους.

Το συμπέρασμα είναι αβίαστο. Ο Καρλ Μαρξ μπορεί να είχε αδυναμίες, αλλά ήταν
ένας άνθρωπος για τον οποίο το οικονομικό μας σύστημα λίγες εκπλήξεις
επιφύλασσε. Τα βιβλία του θα είναι πολύτιμα για όσον καιρό διαρκεί ο καπιταλισμός.