Ανοιχτά σε όλους τα Πανεπιστήμια

Κάτι κινείται συνεχώς στην Ιταλία ­ και δεν είναι μόνο το έδαφος από τους
σεισμούς. Οι Ιταλοί δείχνουν να μην προλαβαίνουν πια την επικαιρότητα, στο να
σου πουν για τις πολιτικές εξελίξεις, να σου εξηγήσουν τις τελευταίες
περιπέτειες της κυβέρνησης και των συνδικάτων, να σου αναλύσουν τα μεγάλα
σχέδια και τις μεταρρυθμίσεις.

Ίσως, τώρα, περισσότερο από ποτέ ­ παρατηρούν οι Ιταλοί ­ βγήκαν στο γυαλί οι
εκπαιδευτικοί. Να μιλήσουν για την προτεινόμενη μεταρρύθμιση, να προλάβουν να
πουν τις αντιρρήσεις τους, να ζητήσουν διευκρινίσεις. Τα σχολεία φαίνεται να
βράζουν. «Μην ξεχνάτε ­ μας λένε ­ δεν έγινε η μεταρρύθμιση. Προτάθηκε». Και
όμως, το αίτημα ακούγεται από παντού το ίδιο. Όλοι ζητούν περισσότερη ποιότητα
στην παιδεία. Περισσότερη αποκέντρωση. Περισσότερο χώρο να οργανώσει κάθε
σχολείο τη δική του ζωή.

Οι αλλαγές προτείνουν βασικά δύο εκπαιδευτικούς κύκλους, τον πρώτο από 6 έως
12 χρόνων και τον δεύτερο από 13 έως 18, πράγμα που κάνει από τώρα κιόλας τους
μαθητές που πλησιάζουν τις «απολυτήριες» εξετάσεις, να πανικοβάλλονται και να
αναρωτιόνται ­ τι πραγματικά θα ισχύσει. Το πιάνεις στον αέρα, από την πρώτη
στιγμή που θα περάσεις το κατώφλι του σχολείου.

Βέβαια, τα Πανεπιστήμια στην Ιταλία είναι ανοικτά σε όλους, αλλά και αυτό δεν
φαίνεται πως ανακουφίζει τους σπουδαστές. «Οποιοσδήποτε έχει παρακολουθήσει
πέντε χρόνια το “Σκουόλα Μέντια Σουπεριόρε” (το Λύκειο θα λέγαμε εμείς),
μπορεί να γραφτεί στο Πανεπιστήμιο, σε οποιαδήποτε σχολή του Πανεπιστημίου,
χωρίς κανενός είδους εξετάσεις», διευκρινίζει ο καθηγητής Ουμπέρτο Ντιότι,
εκτός βέβαια από σχολές όπως η Ιατρική, το Πολυτεχνείο.

Ανεξάρτητα όμως από το αν ο νεαρός Ιταλός ή η συμπαθέστατη μικρή Ιταλίδα
συνεχίσουν τις σπουδές τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, από τις εξετάσεις της
«Maturita» ­ της… ωριμότητας θα λέγαμε ­ θα περάσουν. Στο τέλος του Λυκείου
­ «Σκουόλα Μέντια Σουπεριόρε» που το λένε στη διπλανή μας χώρα ­ υποχρεωτικά.

Αυτές πάλι, οι… τελικές εξετάσεις, δεν είναι οι πρώτες που οι Ιταλοί μαθητές
θα συναντήσουν στη ζωή τους. Στο τέλος του Γυμνασίου με αρχές Λυκείου
δοκιμάζουν τις εξετάσεις «Ντι Λιτσένζα Μέντια», που είναι κοινές για όλη την
Ιταλία. Γιατί αυτές οι εξετάσεις; «Γιατί στο τέλος κάθε εκπαιδευτικού κύκλου
το κράτος θέλει να ελέγχει το επίπεδο της προετοιμασίας των μαθητών»,
παίρνουμε την απάντηση. Στο Πανεπιστήμιο, στα γιγάντια Πανεπιστήμια της
Ιταλίας (μόνο αυτό της Ρώμης συγκεντρώνει γύρω στους 170.000 σπουδαστές), οι
σπουδές στις διάφορες σχολές διαρκούν τέσσερα, πέντε και έξι χρόνια, ανάλογα
πάντα με τη σχολή.

ΑΝΑΜΕΣΑ στα σχέδια για μεταρρυθμίσεις, στις καινούργιες ιδέες που ρίχνει ο
υπουργός κ. Μπερλίνγκουερ και τα πλάνα για μια αναβαθμισμένη παιδεία στην
υποδοχή του 2000, η βασική δομή που διέπει τα σχολεία στην Ιταλία δείχνει
καθαρά πως όλα εξαρτώνται από το κέντρο. Ο «κεντρικός» χαρακτήρας της
εκπαίδευσης θεωρείται από τους περισσότερους καθηγητές, με τους οποίους
μιλήσαμε, το βασικό τους πρόβλημα. Όλα τα σχολεία εξαρτώνται από τον υπουργό,
όλοι ­ είτε πρόκειται για τους Λομβαρδούς είτε για τους Σικελούς οφείλουν να
εναρμονιστούν στους ίδιους νόμους. Έτσι, σε όλη την Ιταλία, τα παιδιά ηλικίας
3 έως 6 χρόνων πηγαίνουν σε Νηπιαγωγεία στα οποία ακολουθούνται οι οδηγίες του
υπουργείου Παιδείας, μερικές φορές και κάποια προγράμματα προετοιμασίας για το
Δημοτικό. Η Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση ­ πέντε χρόνια ­ χωρίζεται σε δύο κύκλους
(δύο και τριών χρόνων). Ιδιωτικά σχολεία δεν υπάρχουν πολλά στην Ιταλία, και
όσα υπάρχουν είναι αναγνωρισμένα και σε επικοινωνία με το κράτος.

Ο πρώτος κύκλος της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, Scuola Media τον λένε οι
Ιταλοί ­ υποχρεωτική εκπαίδευση ­ απασχολεί τα παιδιά στις ηλικίες 11 έως 14.
Οι στατιστικές αναφέρουν μάλιστα πως περίπου ένα ποσοστό 5% εγκαταλείπει πριν
φθάσουν στις εξετάσεις για το Γυμνάσιο και την απόκτηση της Licenza Media. Οι
ηλικίες 14 με 19 παρακολουθούν τον δεύτερο κύκλο της Δευτεροβάθμιας
Εκπαίδευσης, που πολύ απλά θα πει πως μπορούν να ακολουθήσουν κύκλους σπουδών.
Τι κύκλοι είναι αυτοί; Πρώτος, η Κλασική Εκπαίδευση. Δεύτερος, η Τεχνική
Εκπαίδευση. Τρίτος, η Καλλιτεχνική Εκπαίδευση. Τέταρτος, η Επαγγελματική
Εκπαίδευση, αυτή που σε βοηθάει να βρεις μια δουλειά. Ένα ποσοστό πάνω από 30%
παρακολουθεί μαθήματα στα Κλασικά και Επιστημονικά Λύκεια. Ένα απ’ αυτά τα
Κλασικά Λύκεια είναι το «Λιτσέο Καρντούτσι», στην οδό Μπερόλο, όχι μακριά από
το κέντρο του Μιλάνου.

Τα γκράφιτι στους τοίχους δείχνουν ένα σχολείο με καλλιτεχνική φύση. Δίπλα στο
πάρκινγκ ποδηλάτων και βεσπών, τα παιδιά έχουν ζωγραφίσει τον… Παρθενώνα, το
ουράνιο τόξο και κόμικς σαν αυτά που βλέπουμε στα περιοδικά.

ΤΟ ΠΤΥΧΙΟ από κάποια σχολή του Πανεπιστημίου, οι εξετάσεις «καταλληλότητας»
και… το επόμενο βήμα οδηγεί στην έδρα.

Ο τίτλος του καθηγητή είναι ένας τίτλος τιμής ­ λένε οι Ιταλοί καθηγητές ­
μόνο που οι μισθοί είναι χαμηλοί, το προφίλ των καθηγητών στην κοινωνία δεν
είναι ανάλογο της προσφοράς τους, «αφού το χρήμα πια είναι κριτήριο για όλα», σχολιάζουν.

Για να διδάξεις λοιπόν σ’ ένα ιταλικό σχολείο, είναι απαραίτητο το πτυχίο από
μία σχολή, όπως υποχρεωτικές είναι οι εξετάσεις ­ κεντρικές εξετάσεις ­ που
γίνονται για όλους στη Ρώμη.

Στους καταλόγους οι καθηγητές παίρνουν την ειδικότητά τους έπειτα από έναν
διαγωνισμό, ενώ όπου υπάρχουν ανάγκες καλούνται οι «έκτακτοι», οι οποίοι
αναλαμβάνουν δράση για έναν χρόνο.

ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ

Το σχολείο «Καρντούτσι», που επισκεφθήκαμε, λειτουργούσε αποκλειστικά με
καθηγητές με ειδικότητες.

Η αξιολόγηση των καθηγητών στην Ιταλία γίνεται με δύο τρόπους. Πρώτα, ο
καθηγητής ο ίδιος μπορεί να ζητήσει από μόνος του να αξιολογηθεί. Στο
εσωτερικό κάθε σχολείου υπάρχει μία επιτροπή που αποτελείται από τον πρόεδρο
και τέσσερις καθηγητές, οι οποίοι δίνουν την κρίση τους όποτε χρειαστεί.

Αν ο καθηγητής, κατά την κρίση του διευθυντή του σχολείου ή της επιτροπής, δεν
είναι επαρκής, τότε καλείται ο επιθεωρητής από το υπουργείο, ο οποίος πηγαίνει
στο σχολείο και αποφασίζει. Δεν υπάρχει ωστόσο αξιολόγηση των καθηγητών κατά
ορισμένα διαστήματα, κάθε τρία ή τέσσερα χρόνια για παράδειγμα. Είναι δηλαδή
πολύ πιθανόν κάποιος εκπαιδευτικός να μην αξιολογηθεί ποτέ μέσα στην πορεία
του στα σχολεία.

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ διάλειμμα κρατάει είκοσι λεπτά και όλο το Λύκειο Καρντούτσι είναι
έξω στους διαδρόμους, στις σκάλες – στην καντίνα, όπως μας είχε συμβουλέψει η
υποδιευθύντρια «θα τους βρείτε όλους». Δεν υπήρχε όμως περίπτωση να φθάσουμε
ως εκεί. Η Σίλβια και η Κιάρα έμειναν μέσα, στην τάξη, για να μας πουν όλα όσα
έχουν «μαζεμένα» για το εκπαιδευτικό σύστημα της Ιταλίας, το εξής «ένα»
βασικά, τις εξετάσεις «Ντι Ματουριτά», που περιμένουν στο τέλος της χρονιάς.
Θα μπορούσαν να μιλάνε για ώρες. Για το πώς θα έρθουν οι ξένοι καθηγητές να
τους εξετάσουν, για τα βιβλία που έχουν να διαβάσουν, για το τι μπελάς είναι
όλα αυτά τα πράγματα και το πόσο άχρηστο τους φαίνεται τελικά μια και ξέρουν
τι θα κάνουν. Και η Σίλβια και η Κιάρα θα πάνε στο Πανεπιστήμιο. Έχουν ακόμη
πολλά να πουν, πρόθυμες να απαριθμήσουν τα καλά και τα τρωτά των σχολείων της
πατρίδας τους, περίεργες να μάθουν πώς «δουλεύουν» όλα αυτά στην Ελλάδα, ώσπου
χτυπάει το κουδούνι, το «μεγάλο διάλειμμα» έγινε καπνός και ο «προφεσόρε»
Πάολο Μαριάνι παίρνει τη θέση του στην έδρα. Ευγενής και λάτρης ­ δηλώνει ­
της Ελλάδας, είναι, λέει, κι αυτός πρόθυμος να προσφέρει φιλοξενία στην ώρα
του. Φαίνεται πως είναι μια πολύ καλή ώρα για τα παιδιά. Το μάθημα των
Λατινικών, άλλωστε, σπανίως ταλαιπωρεί.

ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

Στην είσοδο του ορόφου, η επιστάτις αφήνει το γραφείο της για να μας οδηγήσει
στην αίθουσα του καθηγητή Τζιάνι, για την ώρα της Φιλοσοφίας. Μας ρωτάει τι
ακριβώς κάνουμε και μόλις ενημερώνεται μας λέει ότι «είναι καλά τα ιταλικά
σχολεία». «Έχουν και τα καλά τους και τα κακά τους», θα μας πει λίγο πιο μετά
ο διευθυντής σινιόρ Ντιότι. Έχει και εκείνος επιχειρήματα. Ο καθηγητής Τζιάνι
στο μεταξύ έχει ήδη ξεκινήσει το μάθημά του. Διακόπτουμε. Μας προσφέρει θέση,
προτιμάμε μία πίσω στο τελευταίο θρανίο, μπροστά στα παιδιά, αγόρια και
κορίτσια της τελευταίας τάξης του Λυκείου, παρακολουθούν τον καθηγητή που τους
μιλάει για την οικονομική ανάπτυξη στις διάφορες ιστορικές περιόδους, για την
παραγωγή, για το πώς πράγματα όπως το άροτρο και οι μηχανές άλλαξαν ουσιαστικά
την Ιστορία. Σποραδικά κάνει ερωτήσεις, το ίδιο σποραδικά δέχεται απαντήσεις
από τους μαθητές. Ο καθηγητής δρασκελίζει την ελληνική αρχαιότητα, τη ρωμαϊκή
αυτοκρατορία, φθάνει εντυπωσιακά στον 20ό αιώνα, μιλάει για τη φτώχεια και τις
εκάστοτε ανάγκες των πληθυσμών. Σε μερικά θρανία είναι ανοικτά βιβλία Χημείας.
Στο διάλειμμα η Φεντερίκα Ταλαρίνι, η Άννα Ματζίνι, η Ιλαρία Αρίζιε και η
Γιολάρι Μπιάνκι εξηγούν το… φαινόμενο. Η ώρα της Χημείας δεν είναι το
καλύτερό τους, μας δείχνουν ένα χοντρό βιβλίο για να μας πείσουν. Εκτός από
τις εξετάσεις της «ωριμότητας» στο τέλος της χρονιάς, λένε, αυτό που τις
απασχολεί περισσότερο είναι η επόμενη ώρα.

«Για να πούμε την αλήθεια εξετάσεις δεν υπάρχουν πολλές στο σχολείο, όπως
μαθαίνουμε ότι γίνονται αλλού. Ούτε αυτά τα τεστ ούτε τα προφορικά ­ βέβαια
συνέχεια γίνεται λόγος για την εκπαίδευση και τα προβλήματά της και γίνεται
όλος αυτός ο σαματάς με τη μεταρρύθμιση…».

Η Φιλοσοφία έχει τελειώσει, όμως, ο καθένας έχει τη φιλοσοφία του και ο
καθηγητής Τζιάνι, εκτός από αυτή έχει τα επιχειρήματά του. «Τα παιδιά έχουν
δίκιο. Έχουν όλο το δίκιο με το μέρος τους. Θα βρεθούν μπροστά σε άγνωστους,
να τους ρωτάνε διάφορα πράγματα για να εκτιμήσουν τι; Είναι τελείως αφύσικο.
Το ίδιο ισχύει και από τη δική μας πλευρά, των καθηγητών. Σκεφτείτε, θα με
φωνάξουν εμένα να εξετάσω παιδιά που δεν έχω ξαναδεί στη ζωή μου και που δεν
έχουν κι αυτά καμία εξοικείωση με εμένα. Μα, είναι λογικό αυτό;».

Στο «Λιτσέο Καρντούτσι» επικρατεί και πάλι ηρεμία. Τα παιδιά έχουν τα βιβλία
ανοικτά, ρίχνουν ματιές, ρωτάνε, απαντούν στο μάθημα της Γεωλογίας ­ στην
ορολογία του οποίου ανακαλύπτουν ρίζες ελληνικές και μας χαμογελούν,
δηλώνοντας αυτό τον «ανοικτό» χαρακτήρα των Ιταλών και τη διάθεσή τους για
επικοινωνία. Στο μεταξύ γράφουν, σημειώνουν στα τετράδιά τους αυτά που η
καθηγήτριά τους τούς λέει, προφανώς για να διευκολύνει αργότερα τη μελέτη
τους, δίνοντάς τους κάτι απλό και κατανοητό απέναντι στο δυσπρόσιτο βιβλίο.
Υπάρχει χώρος στην τάξη για τα παιδιά να κάνουν χιούμορ, να γελάσουν ­ γελάει
μαζί τους και η καθηγήτρια της Γεωλογίας.

Η ΔΟΜΗ

Η λέξη «φροντιστήριο», ακόμη κι όταν τους την εξηγείς στα ιταλικά, δεν τους
λέει πολλά πράγματα. «Κάτι σαν δεύτερο σχολείο»; ρωτάνε. «Εγώ δεν ξέρω αν
αντέχω και το πρώτο καλά καλά…» ­ ακούγεται η φωνή από το βάθος. «Βασικά δεν
υπάρχει λόγος. Γιατί αν σε ενδιαφέρει να σπουδάσεις, δεν έχεις παρά να
συνεχίσεις τις σπουδές σου στο Πανεπιστήμιο, δεν έχεις να περάσεις εξετάσεις
πρώτα… Εκτός αν θέλεις να γίνεις γιατρός… Βέβαια, μην ξεχνάτε δεν είναι
λίγοι αυτοί που αφήνουν σπουδές, στη μέση», συνεχίζεται η κουβέντα κάτω από τα
βλέμματα του Τσε Γκεβάρα και του Κερτ Κομπέν των «Nirvana», φωτογραφίες στον
τοίχο δύο επαναστατών που έφυγαν νωρίς και που τους θυμούνται με την ίδια
ευλάβεια και στα δικά μας σχολεία ­ σε πόσα θρανία δεν έχουν χαράξει τα
ονόματά τους. Ήρωες λοιπόν και στη Λομβαρδία…

Δεν χρειάζεται μεγάλος ηρωισμός για να ζήσεις στη Λομβαρδία ­ με την
προϋπόθεση βέβαια ότι αντέχεις το κρύο. Το Μιλάνο είναι πλούσιο, έχει
κουλτούρα, έχει πολιτισμό, έχει τις δικές του ανάγκες. Σε πολλά πράγματα, όπως
και τα σχολεία του. Ο διευθυντής του σχολείου, ο καθηγητής Ουμπέρτο Ντιότι το
εξηγεί… «Το πρόβλημα με την εκπαίδευση στην Ιταλία, είναι η ίδια η δομή της.
Η παιδεία στην Ιταλία μοιάζει με μια πυραμίδα που έχει μια βάση τεράστια και
μια πολύ μικρή κορυφή. Στην κορυφή είναι το υπουργείο. Μετά είναι τα
διαφορετικά γραφεία του υπουργείου, τα τοπικά γραφεία σε κάθε περιοχή, τα
γραφεία κάθε πόλης και στο τέλος τα σχολεία», λέει παραστατικά ο καθηγητής
Ντιότι, που δεν διστάζει να δώσει αμέσως τη δική του άποψη… «Για να
λειτουργήσουν καλύτερα τα σχολεία χρειάζονται περισσότερη ελευθερία.
Χρειάζεται να αφεθεί κάθε σχολείο ελεύθερο, ώστε να οργανώσει τη ζωή του. Τώρα
για παράδειγμα, εδώ στο σχολείο δεν μπορούμε να οργανώσουμε προγράμματα
σπουδών και τη ζωή του σχολείου ανάλογα με τις ανάγκες, έτσι όπως τη θέλουμε.
Είμαστε απλώς στη διάθεση του υπουργείου…». Ο καθηγητής Ντιότι έχει
σπουδάσει Αρχαία Ελληνικά ­ αυτή ήταν η ειδικότητά του· διδάσκει Αρχαία
Ελληνικά, ταξιδεύει μάλιστα συχνά στην Ελλάδα, στην Κάλυμνο. Στο γραφείο του
διευθυντή, όση ώρα μιλάμε, παίζει διακριτικά μουσική, δυνατότερα πριν μπούμε
μέσα, μετά μία χαλαρωτική τζαζ. Απέναντι, αφίσες με τους «Blues Brothers», τον
Τζέις Ντιν, τον Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, ένας χώρος που δείχνει οικείος και άνετος
και για τους μαθητές.