Αρχαία ευρήματα, σύγχρο να… προβλήματα

Οδός Αμερικής. Στο οικόπεδο όπου επρόκειτο να χτιστεί το κτίριο του Ταμείου Παρακαταθηκών και Δανείων, η αρχαιολογική σκαπάνη σταμάτησε τις οικοδομικές εργασίες. Το πότε θα ξαναρχίσουν είναι άγνωστο…

Είναι να μη σου τύχει… Άπαξ και μια οικοδομή «σκοντάψει» σε αρχαία, το
μέλλον της διαγράφεται αβέβαιο. Μέχρι να ολοκληρωθούν οι ανασκαφές και να
αποφανθεί η Αρχαιολογική για την τύχη των ευρημάτων και του οικοπέδου, μέχρι
να συντονισθούν και να συνεννοηθούν όλοι οι αρμόδιοι φορείς (Πολεοδομία,
δήμος, υπουργείο Περιβάλλοντος, κ.λπ.), ενδέχεται να περάσουν μερικά χρόνια,
αρκετά για να ανεβάσουν το κόστος των εργασιών μέχρι και 20%. Οι καθυστερήσεις
είναι τόσο μεγάλες που οι ιδιοκτήτες προσφέρονται να πληρώσουν οι ίδιοι τους
εργάτες, οι οποίοι θα κάνουν την ανασκαφή, έτσι ώστε να γλιτώσουν χρόνο και χρήμα.

Οι «έχοντες» ­ όχι μόνο χρήματα, αλλά και ικανές… διασυνδέσεις ­ βρίσκουν
τον τρόπο να ελίσσονται, βρίσκουν την έξοδο στον λαβύρινθο της γραφειοκρατίας
και επισπεύδουν τελικά τις αργόσυρτες διαδικασίες. Οι υπόλοιποι… απλά περιμένουν.

Το… καλό ­ υπάρχει κι αυτό ­ στην όλη υπόθεση είναι πως αν είστε ιδιοκτήτες
οικοπέδου στο οποίο έχουν βρεθεί αρχαία, μπορείτε να διεκδικήσετε αποζημίωση.
Θα την πάρετε μόνο αν τα ευρήματα έχουν κάποια αξία. Αν πρόκειται για
αρχαιότητες άνευ αξίας, μπορείτε απλά να ζητήσετε την αναγνώρισή σας ως
νόμιμου κατόχου αρχαίων. Υπάρχουν άλλοι 1.700 αναγνωρισμένοι κάτοχοι
αρχαιοτήτων στη χώρα μας, για τους οποίους καθορίζονται σημαντικά δικαιώματα
αλλά και υποχρεώσεις.

ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟΥΣ είναι «αναγκαίο κακό», για κάποιους άλλους «προσπελάσιμο
εμπόδιο», αρκεί να… μη φθάσει στ’ αυτιά της Αρχαιολογικής ή να… υπάρχουν
οι γνωριμίες που μπορούν να συντομεύσουν τις διαδικασίες. Στο μυαλό των
περισσοτέρων, πάντως, το να βρεθούν αρχαία κατά τη διάρκεια οικοδόμησης ενός
οικοπέδου ισοδυναμεί με ταλαιπωρία χωρίς όρια.

Δυόμισι χρόνια περίμενε ο κ. Ευάγγελος Ασβεστάς, για να πάρει την άδεια
ανέγερσης πολυκατοικίας στον Πειραιά, την πόλη, που, όπως και η Αθήνα, κρύβει
πληθώρα αρχαιοτήτων στο υπέδαφός της. «Δεν πρόλαβα να πω δόξασοι ο Θεός που
ξεμπέρδεψα με την Αρχαιολογική, κι αναθεμάτισα τις δημόσιες υπηρεσίες γιατί
δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν μεταξύ τους», λέει ο ίδιος.

Σήμερα, όταν περνάει από τη γωνία της Μακρυγιάννη με την Ομηρίδου, όπου πια
έχει χτισθεί η πολυκατοικία, ο κ. Ασβεστάς κοντοστέκεται και γελάει πικρόχολα
με εκείνη την περιπέτεια.

«Είναι ένας εφιάλτης», λέει χαρακτηριστικά ο πρόεδρος της Ελληνικής
Ομοσπονδίας Κατασκευαστών κ. Κώστας Δελαπόρτας. «Μπλέκεις σε διαδικασίες που
θυμίζουν θρίλερ, χωρίς να έχεις ιδέα για το πότε θα ξεμπερδέψεις. Ορισμένοι
έχουν τις γνωριμίες που τους επιτρέπουν να ελιχθούν και να ξεφύγουν γρήγορα
από τα γρανάζια της αρχαιολογικής γραφειοκρατίας. Κάποιοι άλλοι, όμως,
περιμένουν χρόνια… Η αδυναμία της Αρχαιολογικής να επισπεύσει τις
διαδικασίες είναι εγκληματική, καθώς αναγκάζει πολλούς ιδιοκτήτες ή
κατασκευαστές να αποσιωπούν την ύπαρξη αρχαίων, να τα καταστρέφουν ή να τα θάβουν».

Φρένο σ’ αυτήν την παράδοξη διέξοδο επιχείρησε να βάλει ο νέος αρχαιολογικός
νόμος. Οι ιδιοκτήτες οικοπέδων, προκειμένου να πάρουν οικοδομική άδεια
οφείλουν να πάρουν το πράσινο φως από την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων.

Έτσι, όπως εξηγεί η αρχαιολόγος κ. Κωνσταντίνα Καζά από τη Β’ Εφορεία Κλασικών
και Προϊστορικών Αρχαιοτήτων, «προτού δοθεί άδεια, πρέπει να γίνει αυτοψία. Οι
αρχαιολόγοι αντιλαμβάνονται αν υπάρχουν ή όχι αρχαία, μελετώντας τις ενδείξεις
του εδάφους ή πραγματοποιώντας δοκιμαστικές τομές. Αν τελικά βρεθούν αρχαία,
οι εργασίες σταματούν αμέσως και το φως της Αρχαιολογικής γίνεται… κατακόκκινο»!

Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πόσο χρόνο απαιτούν οι αρχαιολογικές
έρευνες. «Πάντα πέφτουμε έξω», λέει χαρακτηριστικά η κ. Ελισάβετ Χατζηπούλιου
από την Γ’ Εφορεία Κλασικών και Προϊστορικών Αρχαιοτήτων. «Ο χρόνος εξαρτάται
από την έκταση του οικοπέδου, το είδος της ανασκαφής και των ευρημάτων, το
βάθος στο οποίο βρίσκονται, την πυκνότητά τους». Μεσολαβεί επίσης ο χρόνος για
να συνταχθεί η εισήγηση της αρμόδιας Εφορείας και του υπεύθυνου αρχαιολόγου,
να ετοιμασθεί ο φάκελος με τα στοιχεία του οικοπέδου και τις λεπτομέρειες για
τα ευρήματα. Όλα αυτά υποβάλλονται στο υπουργείο Πολιτισμού. Εκεί, το Κεντρικό
Αρχαιολογικό Συμβούλιο εκδίδει το τελικό πόρισμα, αποφασίζει δηλαδή αν τα
αρχαία θα μετακινηθούν, αν θα θαφτούν και πάλι, αν θα διατηρηθούν μαζί με το
κτίριο που θα ανεγερθεί ή αν θα απαλλοτριωθεί το οικόπεδο ­ δεν θα επιτραπεί
δηλαδή η παραμικρή οικοδομική εργασία.

ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗ

Όσο πιο σημαντικά είναι τα ευρήματα, τόσο πιο μεγάλη η καθυστέρηση. Η
αρχαιολογική σκαπάνη δεν κάνει διακρίσεις σε ιδιωτικά και δημόσια οικόπεδα.
Έτσι, στην οδό Αμερικής 3, όπου επρόκειτο να κτισθεί το κτίριο του Ταμείου
Παρακαταθηκών και Δανείων, όλες οι εργασίες σταμάτησαν και τον λόγο πήραν οι
αρχαιολόγοι, όταν ανακαλύφθηκε εκτεταμένο νεκροταφείο. Η ανασκαφή συνεχίζεται
και κανείς δεν είναι σε θέση να πει με σιγουριά πότε θα ολοκληρωθεί ή πια θα
είναι η τύχη του οικοπέδου.

«Είναι πολύ δύσκολο να ληφθεί μια απόφαση όταν πρόκειται για σημαντικά
αρχαιολογικά ευρήματα», εξηγεί η κ. Χατζηπούλιου. «Η ανασκαφή είναι
επιστημονική μελέτη: δεν μπορεί να είναι πρόχειρη, ούτε βιαστική». Απο την
άλλη, όμως, αρχαιολόγοι, μηχανικοί και αρχιτέκτονες επισημαίνουν τα προβλήματα
οργάνωσης των αρχαιολογικών υπηρεσιών και της έλλειψης προσωπικού.

«Σαφώς οι αρχαιολογικές έρευνες απαιτούν χρόνο, οι καθυστερήσεις όμως
οφείλονται σε εγγενή προβλήματα των υπηρεσιών, στη στελέχωση της Αρχαιολογικής
Υπηρεσίας», εξηγεί ο κ. Γαβαλάς, πρόεδρος του Συλλόγου Ελλήνων Αρχιτεκτόνων.
«Το κόστος της καθυστέρησης είναι μεγάλο, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την
ανέγερση επιχείρησης, όπου ο χρόνος μετριέται σε χρήματα. Για μια καθυστέρηση
ετών, ο ιδιοκτήτης μπορεί να πληρώσει μέχρι και 20% περισσότερα χρήματα απ’
όσα είχε αρχικά υπολογίσει.».

Η… ΙΔΙΩΤΙΚΗ πρωτοβουλία έρχεται να ενισχύσει το Δημόσιο και στην περίπτωση
των ιδιωτικών αρχαιολογικών ανασκαφών. Δεν είναι λίγοι οι ιδιοκτήτες εκείνοι
που προκειμένου να γλιτώσουν τις καθυστερήσεις της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και
να ολοκληρωθούν μία ώρα αρχύτερα οι ανασκαφές στο οικόπεδό τους πληρώνουν οι
ίδιοι τους εργάτες που κάνουν την ανασκαφή. «Είναι μια λύση ανάγκης»,
επισημαίνει η κ. Κωνσταντίνα Καζά, αρχαιολόγος στη Β’ Εφορεία Κλασικών και
Προϊστορικών Αρχαιοτήτων. «Δεν είμαστε περήφανοι που αναγκάζεται η
Αρχαιολογική Υπηρεσία να χρηματοδοτείται από τον ιδιωτικό παράγοντα. Όμως, όσο
κι αν κερδίζουμε χρόνο επισπεύδοντας τις διαδικασίες και μειώνοντας τη
γραφειοκρατία, δεν μπορούμε να λειτουργήσουμε χωρίς υπαλλήλους. Είναι λυπηρό,
αλλά έτσι μπορούμε κι εμείς να κάνουμε τη δουλειά μας πιο γρήγορα, αν και
αντιμετωπίζουμε περισσότερες δυσκολίες, καθώς, όσο κι αν εποπτεύονται, οι
ιδιώτες εργάτες δεν είναι ειδικευμένοι. Οι ιδιοκτήτες όμως σαφώς κερδίζουν
χρόνο και χρήμα. Η κ. Καζά είναι υπεύθυνη για ανασκαφές που γίνονται σε όλες
τις περιοχές από τη Δάφνη μέχρι τη Γλυφάδα, ανασκαφές για τις οποίες
απασχολούνται δύο εργάτες της Αρχαιολογικής μόνιμα, και δύο ακόμη έκτακτοι,
τους καλοκαιρινούς μήνες. Πρέπει να είναι εξαιρετικά μεγάλη και σημαντική η
ανασκαφή για να αποφασίσει η Αρχαιολογική Υπηρεσία να απασχολήσει αρχαιολόγους
ή εργάτες με σύμβαση ορισμένου χρόνου, οι οποίοι όμως θα μειώσουν τον χρόνο
της καθυστέρησης στο ελάχιστο.

Η Εφορεία Αρχαιοπωλείων και Ιδιωτικών Συλλογών ιδρύθηκε το 1965. Σκοπός της
είναι η απογραφή και ο έλεγχος του υλικού που δηλώνεται, ο περιορισμός της
παράνομης διακίνησης των αρχαιοτήτων και η διοχέτευση του υλικού που
περιέρχεται κάθε χρόνο στα χέρια του Δημοσίου από δωρεές και αγορές ­ στα
αντίστοιχα μουσεία. Από το 1991 έχει αρχίσει η μηχανοργάνωση της υπηρεσίας,
ενώ από το 1982 τηρείται φωτογραφικό αρχείο. Κάθε αντικείμενο που δηλώνεται
από τον κάτοχο, φωτογραφίζεται, μετράται και περιγράφεται επιστημονικά σε
ειδική καρτέλα, ενώ μέσα από τα κομπιούτερ ο φάκελος του συλλέκτη ή του
κατόχου ενημερώνεται και παρακολουθείται σε κάθε μετακίνηση, αλλαγή της κατάστασης.

ΕΡΩΤΗΜΑΤΙΚΑ

Τα τελευταία χρόνια τα αρχαία, σύμφωνα με μια νεώτερη διάταξη, δηλώνονται από
τους κατόχους στις Αρχαιολογικές Εφορείες της περιοχής κατοικίας του κατόχου.
Αυτή τη στιγμή όμως εκκρεμούν εκατοντάδες αιτήσεις για την αναγνώριση κατοχής
αρχαιοτήτων, καθώς δεν έχει διευκρινισθεί οριστικά ποια υπηρεσία εισηγείται
και εγκρίνει την αίτηση κατοχής και ποια κρατάει στα αρχεία της τους φακέλους.

Τις εγκρίσεις αιτήσεων για τα βυζαντινά κειμήλια δέχεται η Εφορεία
Αρχαιοπωλείων και Ιδιωτικών Συλλογών στην Πλάκα και για νομίσματα το
Νομισματικό Μουσείο.

Τα εκκλησιαστικά βιβλία μέχρι τον 19ο αιώνα πρέπει να δηλώνονται από τους
κατόχους στα βυζαντινά, τα είδη λαϊκής τέχνης στο Μουσείο Λαϊκού Πολιτισμού,
αλλά ο νόμος δεν προβλέπει την υποχρέωση να δηλώνονται οι πίνακες ζωγραφικής
κ.ά. έργα Τέχνης.

Στον Πειραιά. Δυόμισι χρόνια καθυστέρησε η πολυκατοικία στη συμβολή των οδών Μακρυγιάννη και Ομηρίδου (πάνω). (Κάτω, το οικόπεδο, όταν επενέβη για πρώτη φορά η Αρχαιολογική Υ πηρεσία)

Χίλιοι επτακόσιοι από εμάς είναι αναγνωρισμένοι κάτοχοι αρχαιοτήτων, εικόνων,
κ.ά. κειμηλίων με αρχαιολογική αξία. Εσείς; Μήπως είστε κάτοχος και δεν το
γνωρίζετε ακόμη; Σπεύσατε αμέσως να το δηλώσετε, για να έχετε το κεφάλι σας ήσυχο.

Στα θεμέλια της οικοδομής που ανοίγετε, βρίσκονται αρχαιότητες. Τι πρέπει να
κάνετε; Και τι όταν βουτάτε για ψάρια και εντοπίζετε αρχαίο ναυάγιο;

Όταν οργώνετε το χωράφι και ανοίγεται μπροστά σας ένας αρχαίος τάφος…

Δηλώστέ το αμέσως… Η ζωή με τ’ αρχαία συνεπάγεται δικαιώματα και
υποχρεώσεις. Να θυμάστε όμως ένα πράγμα: Όλα τ’ αρχαία ανήκουν στο κράτος.

Σύμφωνα με τον νόμο, όλα τα αρχαία ανήκουν στο κράτος. Τι γίνεται, όμως, όταν
μέσα στην ιδιοκτησία μας βρεθούν αρχαιότητες; Ο ιδιώτης, μόλις τα βρει, πρέπει
αμέσως να ειδοποιήσει την πλησιέστερη αρχή ­ Αστυνομία, Λιμενικό, Αρχαιολογική
Υπηρεσία ­ χωρίς να τα μετακινήσει από τον τόπο που βρίσκονται ή να τα
πειράξει καθόλου. Ο νόμος δίνει ένα περιθώριο 15 ημερών για τη δήλωση. Αν
τηρήσει τον νόμο, μπορεί να διεκδικήσει εύρετρα ή αμοιβή για τα αρχαία που
βρέθηκαν από τον ίδιο, λ.χ. για ένα άγαλμα, ένα νόμισμα, ένα αγγείο.

Για όσα αρχαία μπορεί να βρεθούν κατόπιν, κατά τη διάρκεια της ανασκαφής, δεν
μπορεί να ζητήσει αμοιβή. Ακόμη και η υπόδειξη ενός αρχαιολογικού τόπου
αμείβεται από τον νόμο. Ο ιδιώτης μπορεί και να ζητήσει την απαλλοτρίωση του
οικοπέδου του αν υπάρχουν σημαντικά αρχαία και δεν του επιτρέπουν να χτίσει ή
αποζημίωση για τα ελαιόδενδρα που χρειάσθηκε να κοπούν στον αγρό του, εξαιτίας
της ανασκαφής, ή αποζημίωση για τη σοδειά που χάνει. Μπορεί, επίσης, να
ζητήσει να του αναγνωρισθεί το δικαίωμα κατοχής των κινητών αρχαίων που βρήκε.

Το κράτος θα κρίνει ­ θετικά συνήθως το αιτημά του αν πρόκειται για
αντικείμενα μικρής επιστημονικής αξίας ­ εφόσον όμως συντρέχουν και οι λόγοι
της ασφαλούς φύλαξης των αρχαίων, τήρησης καταλόγου κ.ά. και εφόσον το πρόσωπό
του και η καλλιέργειά του εμπνέουν την εμπιστοσύνη ότι θα σεβαστεί και θα
φυλάξει τις αρχαιότητες.

Σε περίπτωση που ο νόμιμος κάτοχος θελήσει να πουλήσει το αρχαίο, που βρήκε ή
κληρονόμησε, πρέπει να δηλώσει την πρόθεσή του και τα στοιχεία του νέου αγοραστή.

Αν το υπουργείο Πολιτισμού ενδιαφέρεται για την απόκτηση του συγκεκριμένου
αρχαίου, ο κάτοχος θα πληρωθεί στο ακέραιο την αξία του, σύμφωνα με την τιμή
της αγοράς, αλλά η πληρωμή περνάει από έγκριση επιστημονικής επιτροπής
εκτίμησης της αξίας τους και διαδικασίες, με αποτέλεσμα μερικές φορές να
καθυστερεί να φθάσει στα χέρια του κατόχου από το Δημόσιο Ταμείο.

ΟΙ ΠΩΛΗΣΕΙΣ

Ο κάτοχος μπορεί να πουλήσει το αρχαίο σε αρχαιοπωλείο ή σε συλλέκτη. Όμως, ο
συλλέκτης, ο οποίος θέλει να πουλήσει ένα αντικείμενο της συλλογής του,
αντιμετωπίζεται διαφορετικά και αποζημιώνεται, σύμφωνα με τον αρχαιολογικό
νόμο, με το μισό της αξίας του αρχαίου, στην περίπτωση που θα ενδιαφερθεί το
Δημόσιο για την απόκτησή του. Οι συλλογείς αγόραζαν τ’ αρχαία για ένα κομμάτι ψωμί.

Γι’ αυτό και ο ισχύων νόμος προβλέπει ότι σε περίπτωση που το κράτος θελήσει
ν’ αγοράσει ένα αρχαίο από μια ιδιωτική συλλογή, ο συλλογέας αποζημιώνεται με
το 1/2 της αξίας του αντικειμένου. Για τον προσδιορισμό της αξίας, ιδιαίτερα
σημαντικών αντικειμένων, συγκροτείται τριμελής επιτροπή εκτίμησης, με τη
συμμετοχή και ενός αρεοπαγίτη. Σήμερα όμως, στην πράξη, οι εκτιμητές ορίζουν
διπλάσια τιμή, ώστε ο συλλέκτης να εισπράττει το σωστό ποσόν.

Το 1/2 της αξίας εισπράττει και ο «τυχερός» ψαράς που θα ανελκύσει ένα ωραίο
αρχαίο κομμάτι και θα το παραδώσει αμέσως.

Γενικότερα, τα τελευταία χρόνια, η τακτική του υπουργείου Πολιτισμού είναι να
αμείβει σωστά και σε πολλές περιπτώσεις πολύ πιο πάνω από την πραγματική αξία
του αρχαίου, και να ανταγωνίζεται έτσι τη μαύρη ή την ελεύθερη αγορά, για να
πατάξει την αρχαιοκαπηλία και να προσελκύσει τους ευρέτες κατόχους.

Όλες οι αρχαιότητες, απ’ οπουδήποτε κι αν προέρχονται, εντός της Ελλάδας.

Εκκλησιαστικά αντικείμενα, εικόνες, καντήλια, άμφια, ξυλόγλυπτα κ.ά. μέχρι το
1900 πρέπει να είναι δηλωμένα, όπως και τα όπλα, και τα σημαντικά αντικείμενα
λαϊκής τέχνης από τους κατόχους τους.

Επιτρέπεται η ελεύθερη διάθεση, η πώληση των δηλωμένων κειμηλίων, επιτρέπεται
η δωρεάν και η κληροδότησή τους, αλλά δεν επιτρέπεται στον κάτοχο να αυξάνει
τον αριθμό των κατεχομένων, αν δεν έχει νόμιμα παραστατικά απόκτησής τους ­
αγορά, δωρεά, κληρονομιά. Για κάθε μετακίνηση των αρχαίων, λ.χ. από το χωριό
στην Αθήνα, απαιτείται προηγούμενη άδεια.

Οι συλλέκτες έχουν το δικαίωμα να αυξάνουν τον αριθμό των αντικειμένων της
συλλογής τους.

Είναι παρατηρημένο ότι οι μεγάλες ιδιωτικές συλλογές καταλήγουν σε κάποιο
μουσείο υπό μορφήν δωρεάς ή μετατρέπονται σε μουσείο από τους ίδιους τους κατόχους.

Ένα σύγχρονο φαινόμενο είναι η συγκρότηση συλλογών από νομικά πρόσωπα και όχι
από ιδιώτες ­ ή η περίπτωση που ένας συλλέκτης παραχωρεί την ιδιωτική συλλογή
του σ’ ένα νομικό πρόσωπο, λ.χ. ΟΤΑ. Το ερώτημα που τίθεται είναι σε ποιον
ανήκει μια συλλογή της τραπέζης, αν αυτή κλείσει, αν πεθάνει ο ιδρυτής της
κ.ά. Από τη μη δήλωση αρχαιοτήτων ευνοείται και η φοροδιαφυγή. Όταν
δηλώνονται, προκειμένου να δωρηθούν ή όταν κληρονομούνται γίνεται η εκτίμηση
της αξίας τους.

Στον νέο νόμο προβλέπεται η δυνατότητα ­ που ισχύει σε χώρες του εξωτερικού ­
να μπορεί κάποιος να πληρώσει σε είδος τον φόρο κληρονομιάς γονικής παροχής
κ.ά. οπότε, σημαντικές αρχαιότητες μπορούν να περιέλθουν στα χέρια του κράτους
χωρίς δαπάνες.

Οι υποχρεώσεις κατόχων και συλλεκτών απέναντι στις αρχαιότητες: Έχουν την
υποχρέωση να τα φυλάσσουν. Δεν μπορείς να σπάσεις ένα κειμήλιο σαν να ήταν
καρέκλα. Κάτοχοι και συλλέκτες έχουν την υποχρέωση να διασφαλίζουν την
αποθήκευσή του ή την έκθεση και την προβολή του ­ στον κατάλληλο χώρο,
βιτρίνες κ.ά. με συναγερμό κ.ά. ­ να δέχονται τον έλεγχο της Αρχαιολογικής
Υπηρεσίας και να εξασφαλίζουν την πρόσβαση μελετητών σε τακτές ώρες.

Παλαιότερα, λειτουργούσαν πολλά αρχαιοπωλεία. Σήμερα έχουν περιορισθεί ­ λόγω
έλλειψης ενδιαφέροντος, γήρατος κ.λπ. ­ οι άδειες αρχαιοπωλείου σε 20 στην
Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη. Άδειες συλλέκτη έχουν χορηγηθεί 23 στην Αθήνα και
17 εκτός Αθηνών, ενώ οι αναγνωρισμένοι κάτοχοι αρχαιοτήτων, εικόνων κ.ά.
υπολογίζονται σε 1.700.