Η κρισιμότητα μιας μεταρρύθμισης

ΣΤΑ πράγματα της Παιδείας, κάθε σχολιασμός έχει μια εγγενή δυσκολία. Το σωστό
είναι να μιλά κανείς για ιδέες με διάρκεια και πώς θα υλοποιηθούν στο χρόνο·
από την άλλη, δεν μπορεί να αποφύγει τις αιχμές της επικαιρότητας.

Την επικαιρότητα, που αφορά στη σημερινή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, δεν είχα
πρόθεση να σχολιάσω. Έχουν περισσέψει τα τελευταία χρόνια τα νομοθετήματα, οι
κινητοποιήσεις και τα κείμενα που μιλούν με ειλικρινή ή όχι αγωνία για την
Παιδεία. Εκείνη εντούτοις παραμένει σε κρίση μεγάλη και οι ευθύνες για όσα
συμβαίνουν στο χώρο της δεν είναι μόνον της Πολιτείας. Συλλογίζομαι συχνά, ότι
αν καθένας από μας, στα σχολεία ή τα πανεπιστήμια, έκανε μόνο όσα επιβάλλουν
κάποιοι γραπτοί και άγραφοι κανόνες Παιδείας, λίγοι νόμοι και διατάγματα θα
χρειάζονταν για την προκοπή της. Ωστόσο, η έννοια της προσωπικής ευθύνης
παραμερίζεται κατά τρόπο υποκριτικό και επικίνδυνο στην ελληνική ζωή.

ΦΑΙΝΕΤΑΙ, πάντως, ότι ­ όπως και στον άνθρωπο ­ η ελπίδα δεν εγκαταλείπει
εύκολα την ψυχή της Παιδείας. Η επί θύραις εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, αυτή την
ελπίδα έρχεται να αναθερμάνει. Διότι χαρακτηρίζεται από τρία στοιχεία, ικανά
να την καταστήσουν σημαντικό σταθμό στην τεθλασμένη ιστορία της Παιδείας.
Πρώτον, διαθέτει τόλμη και ανοίγει δρόμους· δεύτερον, εμφανίζεται ότι επιθυμεί
μια ολική εποπτεία του πεδίου και όχι επιμέρους παρεμβάσεις· τρίτον, ακόμα και
με τις προφανείς της αδυναμίες, έχει δημιουργήσει μια κινητικότητα ευεργετική
γύρω από τον χώρο.

Ενώ, λοιπόν, στο πρόσφατο παρελθόν οι προσδοκίες ήσαν μεγάλες αλλά παρέμειναν
μετέωρες, με τον νυν υπουργό και τους συνεργάτες του έχουμε μια ενδιαφέρουσα
παραλλαγή. Οι προσδοκίες, για λόγους που ανήκουν στην πολιτική ιστορία, ήσαν
αυτή τη φορά υποτονικές. Εντούτοις, το υπουργείο δείχνει ήδη μεγάλη
δραστηριότητα σε καίρια θέματα· και έχει πάρει σωστές αποφάσεις και νομοθετικά
μέτρα που επιχειρούν να αλλάξουν όλο το τοπίο της Παιδείας. Είτε όμως από
περίεργες συγκυρίες, είτε από αδεξιότητα δυσερμήνευτη, το τοπίο παραμένει
θολό. Κάποιες μάλιστα αντιφάσεις των μέτρων είναι ήδη ορατές.

Ο πραγματικός λοιπόν εχθρός της μεταρρύθμισης που αποτολμάται, δεν είναι οι
φωνασκίες ενός αβαθούς συνδικαλισμού· μήτε η δικαιολογημένη αντίδραση όσων
βλέπουν τις παραμέτρους της ζωής τους να αλλάζουν. Η μεταρρύθμιση ­ η κάθε
μεταρρύθμιση ­ κινδυνεύει μόνο από τον εαυτό της: την αντοχή της στο χρόνο,
την προσοχή στις λεπτομέρειες και την εφαρμογή όσων προτείνει, τη συνεχή
εγρήγορση για στραβοπατήματα και βελτιώσεις.

Η ΚΡΙΤΙΚΗ, που ασκείται σε κάθε μεταρρύθμιση, έχει συνήθως δύο εύκολες
συνιστώσες. Η πρώτη, υποδεικνύει ίσως κάτι σωστό, που έχει όμως οικονομικές
απαιτήσεις. Καλό θα ήταν, ασφαλώς, να είναι μεγαλύτερος ο προϋπολογισμός της
Παιδείας· όπως και ο αντίστοιχος για τον πολιτισμό. Πολλές ωστόσο από τις
σημερινές αδυναμίες, του πολιτισμού ή της Παιδείας ­ συνδέονται άλλωστε τα δύο
­ έχουν αλλού τα αίτια.

Το δεύτερο είδος κριτικής κινείται συχνά από τις δικές μας πεποιθήσεις. Ο
υπογράφων, για παράδειγμα, διαφορετικό σύστημα θα επέλεγε για την εισαγωγή ­
και όχι, προς Θεού, όπως αφήνεται η εντύπωση, την ελεύθερη πρόσβαση ­ των νέων
στα πανεπιστήμια. Κρίνει, όμως, ότι κι εκείνο που προτείνει το υπουργείο έχει
πολλές αρετές· και ότι μπορεί να εξασφαλίσει, αν εφαρμοσθεί σωστά, τρόπους
επιλογής που θα είναι αδιάβλητοι και κατά το δυνατόν δίκαιοι. Υπάρχουν άλλωστε
βάσιμες ελπίδες, να υπάρξει και πάλι το Λύκειο ως μονάδα μάθησης και ζωής.
Σήμερα, ενώ δεν λείπουν από τις τάξεις οι αφοσιωμένοι καθηγητές ­ πού βρίσκουν
άραγε το κουράγιο! ­ το Λύκειο μαραίνεται από την απομνημόνευση και τον
αδιάφορο ρόλο του.

Εκφεύγοντας, λοιπόν, από ένα εύκολο είδος κριτικής, που έχει ως βάση είτε μια
οικονομική μεγαλοστομία, είτε την προσωπική μας φιλοσοφία, η μεταρρύθμιση που
ήδη άρχισε αξίζει να εστιάσει την προσοχή της σε όσα θα τη δικαιώσουν στον
χρόνο. Καίριο σημείο, μετά την κατάργηση της Επετηρίδας, είναι το σύστημα ­
έπρεπε μάλιστα να έχει προταθεί ταυτόχρονα ­ που θα επιλέγει τους άξιους για
να διδάσκουν στα σχολεία.

Επειδή μάλιστα πολλά ακούγονται για μετεκπαιδεύσεις και ειδίκευση στα
παιδαγωγικά, εδώ χρειάζεται να είναι κανένας κατηγορηματικός: ο κάθε δάσκαλος,
ασφαλώς, κάποιες γνώσεις παιδαγωγικής πρέπει να έχει. Αυτό που μετρά όμως, από
‘κεί και πέρα ­ και οι μνήμες οι δικές μας, αλλά και των παιδιών μας, η
εμπειρία αποδεικνύει ­ είναι ότι ο άξιος δάσκαλος χρειάζεται βαθιά γνώση του
αντικειμένου του, έμφυτες ικανότητες και μυαλό ανοικτό στις πληροφορίες και
τον κόσμο.

Είναι ασφαλώς δύσκολο ένα σύστημα που θα εκτιμά τις αρετές αυτές. Η ύπαρξή
του, όμως, είναι καθοριστική· και πως προς την καλυτέρευση μιας μίζερης συχνά
εκπαιδευτικής πραγματικότητας, και ως προς το μήνυμα που θα δώσει. Στο ίδιο
πλαίσιο, μιας ουσιαστικής και όχι τυπολατρικής κρίσεως, πρέπει να κινηθεί και
η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών.

ΣΕ ΣΧΕΣΗ με τα άλλα θέματα που θίγονται από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση,
μόνον υπαινικτικός ­ στα πλαίσια του παρόντος άρθρου ­ μπορεί να είναι ο
σχολιασμός. Κάνει, πρώτα εντύπωση μια απουσία: Η ανάγκη βελτιώσεως των
σχολικών βιβλίων. Είναι αλήθεια ότι, εδώ ή εκεί, κάποια βιβλία αξιόλογα
κυκλοφορούν στις τάξεις. Τη χροιά όμως, δίδουν βιβλία απωθητικά για τα παιδιά,
είτε στην αισθητική, είτε στο περιεχόμενο. Δεν λείπουν φυσικά και οι γραφικές
εκπλήξεις: Σε σημερινό βιβλίο Ιστορίας, και μάλιστα Δέσμης, αναφέρεται με
σεμνότητα από τη συγγραφική ομάδα: «Τα μέλη της ομάδας προσπάθησαν όσο τους
επέτρεπαν οι περιστάσεις να ανταποκριθούν σε μια επείγουσα σχολική ανάγκη·
γνωρίζουν τις ατέλειες της εργασίας τους και ελπίζουν ότι γρήγορα θα
προκηρυχθεί διαγωνισμός για τη συγγραφή νέου αρτιότερου βιβλίου». Ας
σημειωθεί, ότι έτος εκδόσεως του βιβλίου είναι το 1979!

Δεν ξέρω πού ακριβώς έγκειται το πρόβλημα. Υποπτεύομαι, όμως, ότι και στο θέμα
των διδακτικών βιβλίων, και μάλιστα, μια εποχή που η εκδοτική ποιότητα ανθεί
στον ιδιωτικό χώρο, υπάρχει ανάγκη μιας ριζικής τομής.

Όσο για τις άλλες ενότητες της μεταρρυθμίσεως, νομίζω ότι το Ανοικτό
Πανεπιστήμιο έχει προετοιμασθεί με επιμέλεια και γνώση, και προχωρά όσο θα
έπρεπε προσεκτικά. Εκεί που υπάρχει μεγάλη ασάφεια είναι ένας καινούργιος
τολμηρός θεσμός, που στην αρχή άκουγες στα αρχικά ΕΛΚΥΣ, ύστερα άλλαξε
προσωνυμία και τώρα υπάρχει απλώς ως δυνατότητα. Αν όμως, ιδωθεί σωστά, αυτή η
παράλληλη πανεπιστημιακή Παιδεία ­ έτσι θα την θεωρούσε ο υπογράφων ­ είναι σε
θέση και κάποιο μέρος της ανάγκης για σπουδές να ικανοποιήσει, και τα
πανεπιστήμια να οδηγήσει σε συνδυασμούς γνώσεων και πρωτοβουλίες.

ΣΕ ΑΛΛΕΣ, πάντως, εκκρεμότητες της Ανωτάτης Παιδείας, το υπουργείο είναι σαν
να αλλάζει πρόσωπο. Γίνεται λιγότερο τολμηρό· ή, αν ήθελε να το δει κανείς
αισιόδοξα, πιο ρεαλιστικό.

Έτσι, το νομοσχέδιο, που για πολλοστή φορά αφορά στις προαγωγές στα
πανεπιστήμια, επαναφέρει λίγο ή πολύ, παλιές ρυθμίσεις. Στην ουσία
αποκαθίστανται τα κίνητρα, έστω και με κάποια υπερβολή, για μια νεώτερη γενιά
καθηγητικού προσωπικού· που, σε μεγάλο βαθμό, στηρίζουν σήμερα το έργο και την
ορμή των πανεπιστημίων.

Το πρόβλημα είναι ότι έτσι η δομή του διδακτικού προσωπικού, αντί της
πυραμίδας, θα είναι σε λίγα χρόνια παραλληλεπίπεδο· και στο τέλος, πυραμίδα
ανεστραμμένη. Είναι λοιπόν, καιρός, μια που η ύπαρξη πνευματικής ιεραρχίας
είναι πάντα ευεργετική, να εξετασθεί μια τολμηρή ιδέα: Η καθιέρωση ενός κατά
απονομή ανώτατου τίτλου καθηγητή, που δεν θα έχει οικονομικά ή άλλα προνόμια.
Θα απαιτούσε, όμως, εξέχουσα ερευνητική και διδακτική ικανότητα, εύρος
προσωπικότητας και δεδηλωμένη εκτίμηση από τις άλλες καθηγητικές βαθμίδες. Σε
όσους εκπλαγούν, σημειώνω απλώς ότι παρόμοια ρύθμιση, που πρόβλεπε την ίδρυση
μιας πανεπιστημιακής «Ακαδημίας», υπήρχε και στον πρώτο νόμο πλαίσιο του
ΠΑΣΟΚ. Όπως όμως, πολλά άλλα σημαντικά, επικρίθηκε ως αντιδραστική και
ουδέποτε εφαρμόσθηκε.

ΕΚΕΙ, όμως, που οι ισορροπίες φθάνουν τα όρια ενός επικίνδυνου συμβιβασμού
είναι, για πολλοστή επίσης φορά, στο θέμα της εξωπανεπιστημιακής απασχόλησης
των καθηγητών. Η νέα ρύθμιση επιδιώκει να πείσει με τον ρεαλισμό της. Έτσι,
θέτει αυστηρότερους όρους για την απασχόληση, ενώ προβλέπεται η οικονομική
ενίσχυση των ίδιων των πανεπιστημίων. Πέραν, όμως, από τις δυσκολίες της
εφαρμογής της, η ρύθμιση υπονομεύει το ίδιο το «ήθος» της πανεπιστημιακής
ζωής. Διότι αρνείται καν να διακρίνει όσους ­ πράγμα που έπρεπε να αποτελεί
κανόνα ­ είναι αποκλειστικά αφιερωμένοι στην έρευνα και τη διδασκαλία.

Δεν πρέπει, άλλωστε, να λησμονείται μια πικρή αλήθεια: Ότι το πρόβλημα δεν
είναι τόσον να συγκρατηθούν κάποιοι καταξιωμένοι ή μη στα πανεπιστήμια· που
συχνά, λίγο φαίνεται να έλκονται από τις ομορφιές, τις μεγάλες, της
ακαδημαϊκής ζωής. Το πραγματικό πρόβλημα είναι η ουσιαστική ανανέωση του
προσωπικού τους. Διότι ήδη οι δυνατότητες είναι ελάχιστες και οι καλοί νέοι
επιστήμονες πολλοί. Οι τελευταίοι όμως, ­ ο ένας στην Αμερική, ο άλλος με
κάποια σύμβαση στην Κρήτη ή τη Θράκη, ο τρίτος χωρίς απασχόληση ­ δεν έχουν
τρόπο να πιέσουν, μήτε να συνδικαλισθούν.