Πέντε «παραβολές» για τον ρομαντικό επαναστάτη

Ήρωας, οραματιστής, προστάτης των φτωχών και των καταπιεσμένων ή ένας ασταθής
χαρακτήρας που αναζητούσε διέξοδο στη γενικευμένη εξέγερση; Ευαίσθητος
επαναστάτης ή μήπως ένας θαυμαστής των μεθόδων του Στάλιν; Ζωντανός θρύλος ή
ένας υπερτιμημένος αγωνιστής που χρωστάει τη φήμη του στο γεγονός ότι πέθανε νωρίς;

ΤΡΙΑΝΤΑ ακριβώς χρόνια μετά την εκτέλεσή του στη ζούγκλα της Βολιβίας,
θα έλεγε κανείς ότι δεν έχουν μείνει πολλά πράγματα να ειπωθούν για τον
κομαντάντε Τσε Γκεβάρα. Τον εξύμνησαν. Τον θεοποίησαν. Τον συνέκριναν με τον
Χοσέ Μαρτί και τον Χριστό. Τον έκαναν μπλουζάκια, τραγούδια, πόστερ,
σημαιάκια, σκουφάκια, μπρελόκ, έδωσαν το όνομά του ακόμη και σε μπίρα. Και όλα
αυτά για να αξιοποιήσουν τη λάμψη που εξακολουθεί να έχει σήμερα ο Αργεντινός
επαναστάτης, όσο πεζή και αν είναι η εποχή, όσο πίσω και αν έχει αφήσει την επανάσταση.

Και όμως κάποιο κενό υπάρχει πάντα, κάποιο μυστικό που δεν έχει αποκαλυφθεί,
κάποιο στοιχείο το οποίο δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί γι’ αυτό το Χρονικό
Προαναγγελθέντος Θανάτου. Στηριζόμενος κυρίως στο βιβλίο του Τζον Λι Άντερσον
«Τσε Γκεβάρα: Μια Επαναστατική Ζωή» (Grove Press, 1997), ο δημοσιογράφος και
συγγραφέας Κρίστοφερ Χίτσενς παρουσίασε πρόσφατα στο New York Review πέντε
«παραβολές», που παρουσιάζουν ποικίλες και συχνά αλληλοσυγκρουόμενες πλευρές
του θρυλικού αντάρτη. Και από τις οποίες προκύπτει ένα αβίαστο συμπέρασμα: ο
Τσε ήταν ένας από τους σπάνιους ανθρώπους για τους οποίους δεν υπήρχε διαφορά
ανάμεσα στις πεποιθήσεις και τις πράξεις.

Παραβολή πρώτη: Ο εξεγερμένος. Κάτι ανάμεσα σε Τζέιμς Ντιν και Τζακ
Κέρουακ. Τη δεκαετία του ’50 γυρίζει με τη μηχανή του στις κοινότητες των
λεπρών της Λατινικής Αμερικής και γράφει στο ημερολόγιό του για τον «τυφλό
τραγουδιστή και τον ακορντεονίστα χωρίς δάκτυλα στο δεξί του χέρι και ξυλάκια
προσαρμοσμένα στον καρπό του…».

Παραβολή δεύτερη: Ο παρ’ ολίγον γιατρός. Ο Τσε θα συναντήσει πολλούς
σοσιαλιστές γιατρούς που θα του διηγηθούν από πρώτο χέρι τη φτώχεια και την
υπανάπτυξη. Αυτός που θα τον επηρεάσει περισσότερο είναι ο Περουβιανός
λεπρολόγος Ούγκο Πέσε. Σ’ αυτόν θα στείλει και υπογεγραμμένο αντίγραφο του
πρώτου του βιβλίου, με τίτλο «Το Αντάρτικο».

Παραβολή τρίτη: Ο διεθνιστής. Παντρεύτηκε μια γυναίκα από το Περού και
έδωσε μεξικανική υπηκοότητα στα παιδιά του. Ο ίδιος απέκτησε την κουβανική
υπηκοότητα. Πέθανε σε μια χώρα που πήρε το όνομά της από τον Σιμόν Μπολιβάρ.
Και η αγαπημένη του εικόνα ήταν του Δον Κιχώτη. «Για άλλη μια φορά», έγραψε
εγκαταλείποντας την Κούβα, «νιώθω τα πλευρά του Ροζινάντε να τρίζουν ανάμεσα
στις φτέρνες μου».

Η εμπειρία που τον σημάδεψε ήταν η παραμονή του στην Κούβα το 1954 και η
κυνική αποσταθεροποίηση της κυβέρνησης Άρμπενς από τη CIA. Κυνηγημένος στην
πρεσβεία της Αργεντινής από το πραξικόπημα που είχε από καιρό προβλέψει και
προσπάθησε μάταια να αποτρέψει, ο Τσε πέρασε αρκετό χρόνο με τους ανθρώπους
που τις επόμενες δεκαετίες θα γίνονταν επικεφαλής των αντάρτικων στο Ελ
Σαλβαδόρ, τη Νικαράγουα και τη Γουατεμάλα. Μαζί μελέτησαν τα μαθήματα της
ήττας. Το πρώτο μάθημα ήταν η αδυναμία του Άρμπενς να μοιράσει όπλα στον λαό.
Και το δεύτερο, η άρνησή του να πατάξει την έξυπνη χρησιμοποίηση του τοπικού
Τύπου από τη CIA.

Παραβολή τέταρτη: Ο Τσε αποφασίζει ότι βρήκε σκοπό στη ζωή του. Στην
ήττα της Γουατεμάλας έπρεπε να δοθεί απάντηση. Ο ιμπεριαλισμός έπρεπε να
τιμωρηθεί. Στο Μεξικό θα συναντήσει τον νεαρό Φιντέλ Κάστρο και θα συγκροτήσει
μαζί του το μέτωπο κατά του Μπατίστα. Ορισμένοι λιποτάκτες και χαφιέδες θα
εκτελεστούν, αλλά ο Τσε δείχνει αρχικά απέχθεια προς την πρακτική αυτή.
Αποτάσσει μάλιστα έναν από τους υπαρχηγούς του, τον Χέρμαν Μαρκς, επειδή
λάμβανε μέρος σε εκτελέσεις και τιμωρίες των αντιπάλων. Όταν όμως οι αντάρτες
αναλαμβάνουν την εξουσία στην Αβάνα, ο Τσε εξουσιοδοτείται από τον Φιντέλ να
κάνει «εκκαθαρίσεις» στην αστυνομία του Μπατίστα. Τότε προσφεύγει και πάλι
στις υπηρεσίες του Μαρκς.

Όταν οι φίλοι του και η οικογένειά του τον ρωτούν γιατί έδωσε πράσινο φως στις
εκτελέσεις, ο Τσε δίνει τρεις απαντήσεις: Πρώτον, ότι γίνονταν δίκες και οι
κατηγορούμενοι μπορούσαν να απολογηθούν. Δεύτερον, ότι η κυβέρνηση Άρμπενς
έπεσε επειδή δεν είχε εκδιώξει από τις ένοπλες δυνάμεις τα αποσταθεροποιητικά
στοιχεία. Και τρίτον, γιατί «αν δεν προλάβεις να σκοτώσεις, θα σε σκοτώσουν».

Παραβολή πέμπτη: Θέλει τον Τσε να αναγνωρίζει ότι το βασίλειό του δεν
ανήκει σ’ αυτόν τον κόσμο. Σε ιδιωτικές συζητήσεις επέκρινε το σοβιετικό
μοντέλο, που περνούσε ήδη τη μετασταλινική του φάση, με το επιχείρημα ότι ήταν
υπερβολικά ήπιο. Τον είχε εξοργίσει ο συμβιβασμός του Χρουστσώφ με τον
Κέννεντυ στο θέμα των πυραύλων, όπως η χλιαρή στάση του Συμφώνου της Βαρσοβίας
απέναντι στην επανάσταση στον Τρίτο Κόσμο. Τον Φεβρουάριο του 1965,
απευθυνόμενος σε συνάντηση στο Αλγέρι με αντικείμενο την αφρο-ασιατική
αλληλεγγύη, ξέσπασε και έφθασε να χαρακτηρίσει το Κρεμλίνο συνένοχο του
ιμπεριαλισμού. Οι θέσεις του αυτές οδήγησαν στην απομάκρυνσή του από το
υπουργείο Βιομηχανίας, που διηύθυνε στην Κούβα. Θα ξεκινήσει τότε την
εκστρατεία του στην Αφρική και στη συνέχεια στη Βολιβία. Δύο χρόνια αργότερα
θα βρει τον βίαιο θάνατο από έναν αξιωματικό του βολιβιανού στρατού.

Ο κόσμος τότε ήταν πολύ διαφορετικός από σήμερα. Το μεγαλύτερο μέρος της
Νότιας και Κεντρικής Αμερικής ήταν στα χέρια των caudillos. Η πορτογαλική
αυτοκρατορία ήταν ασφαλής στην Αφρική. Το Βιετνάμ ήταν ακόμη γαλλική αποικία.
Ο σάχης του Ιράν ήταν γαντζωμένος στον θρόνο του. Ο Νέλσον Μαντέλα ήταν ένας
ημιπαράνομος δικηγόρος. Η Αλγερία ήταν γαλλική, το Κονγκό βελγικό και το
Κανάλι του Σουέζ ανήκε στη Βρετανία.

Όλα αυτά ανήκουν πλέον στο παρελθόν. Όπως και ο επαναστατικός κομμουνισμός του
Τσε Γκεβάρα.