ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο πίθος της ανάπτυξης

Απ’ ό,τι φαίνεται το ζήτημα της «δομικής ανεργίας» δεν αποτελεί αντικείμενο
του «κοινωνικού διαλόγου». Ενός διαλόγου που αρκείται στα συμπτώματα και δεν
ανάγεται στην ουσία της κρίσης.

ΚΑΙ ΔΕΝ αρκούν βέβαια οι αφηρημένες αναφορές στην ανάπτυξη, η οποία εικάζεται
πως αυτομάτως και διά της εν γένει αυξήσεως των δραστηριοτήτων θα δημιουργήσει
τις ελλείπουσες θέσεις εργασίας. Όχι μόνο δεν αρκούν, αλλά ενδέχεται να
συσκοτίζουν το, ούτως ή άλλως, ομιχλώδες τοπίο της «άγριας νεωτερικότητας» της
εν πολλοίς βασισμένης στην ιδέα της μονοδιάστατης προόδου. Όμως ακόμη και η
απλή ανάγνωση της πραγματικότητας μπορεί εύκολα να διαψεύσει την ταυτότητα,
ανάπτυξη ίσον νέες θέσεις εργασίας. Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει.

Τόσο στις χώρες του προχωρημένου όσο και σ’ αυτές του καθυστερημένου
καπιταλισμού, η ανάπτυξη από τη μια δημιουργεί και από την άλλη καταστρέφει
θέσεις εργασίας. Ο εκσυγχρονισμός των επιχειρήσεων είναι συχνά ταυτόσημος με
τη συρρίκνωση του αριθμού των εργαζομένων. Η ίδια η βιομηχανία, που κερδίζει
από την υποκατάσταση της ανθρώπινης εργασίας με μηχανές, δημιουργεί τις
προϋποθέσεις για ακόμη μεγαλύτερη «τεχνολογικοποίηση» των μορφών παραγωγής. Το
αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος.

Η ροπή της οικονομίας της αγοράς να καταστρέφει περισσότερες θέσεις εργασίας
απ’ όσες δημιουργεί, έχει και μια δεύτερη σημαντική παρενέργεια: το κόστος της
ανεργίας γίνεται όλο και πιο δυσβάστακτο, καθώς έρχεται να προστεθεί στο
κόστος των επενδύσεων για αύξηση της παραγωγής και αύξηση της απασχόλησης. Από
την άλλη μεριά, το κόστος για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας ­ που συχνά
προβάλλεται και ως αυτοσκοπός της ανάπτυξης ­ τείνει να γίνει όλο και
μεγαλύτερο. Το γεγονός αυτό οδηγεί τις ιδιωτικές επιχειρήσεις να προτιμούν τις
επενδύσεις σε μηχανές (ή σε τεχνολογία γενικότερα), παρά σε ανθρώπινο
δυναμικό, όπου τουλάχιστον αυτό είναι εφικτό. Δεν κερδίζουν έτσι μόνο σε
αρχική επένδυση, αλλά και σε λειτουργικές δαπάνες για την πληρωμή των
επιβαρύνσεων πάνω στην εργασία. Μακροοικονομικά, οι κοινωνικές επιβαρύνσεις
πάνω στην εργασία (φόροι, κοινωνική ασφάλιση κ.λπ.) προστίθενται στις δαπάνες
των επιχειρήσεων, πράγμα που κάνει όλο και λιγότερο ελκυστική την πρόσληψη
νέων εργαζομένων. Στις οριακές μάλιστα περιπτώσεις, εκεί δηλαδή που η
υποκατάσταση της εργασίας από τον τεχνολογικό εξοπλισμό δεν είναι πλέον
δυνατή, οδηγούμαστε στο κλείσιμο των επιχειρήσεων ή στη μεταφορά τους σε χώρες
με φθηνότερο εργατικό δυναμικό. Έτσι, ενώ οι εργαζόμενοι αγωνίζονται για τη
διατήρηση ή και τη διεύρυνση των κεκτημένων, στους κύκλους της εργοδοσίας
αναπτύσσεται ένα ισχυρό λόμπι για την αποδόμηση του σημερινού συστήματος των
κοινωνικών ασφαλίσεων, με στόχο να μειωθεί το κόστος εργασίας.

Η τάση αυτή του κεφαλαίου δεν έχει μόνο επιπτώσεις στη δομή των συντελεστών
παραγωγής, αλλά ­ όπως γράψαμε και σε προηγούμενο σημείωμα ­ αυξάνει την πίεση
πάνω στους φυσικούς πόρους. Μια παραγωγή βασισμένη πάνω στην ένταση του
κεφαλαίου (και όχι της εργασίας) καταναλώνει περισσότερη ενέργεια και παράγει
μεγαλύτερες ποσότητες αποβλήτων. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του κλάδου
συσκευασίας τροφίμων, όπου η αυτοματοποίηση δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την
προσφορά φθηνής ηλεκτρικής ενέργειας (μειωμένο τιμολόγιο, βιομηχανικό ρεύμα)
και παραγωγή των προϊόντων δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη μετάθεση του
περιβαλλοντικού κόστους (υλικά συσκευασίας) από τη βιομηχανία στον καταναλωτή
και την κοινωνία γενικότερα.

Προκειμένου δηλαδή οι επιχειρήσεις να καταστούν ανταγωνιστικές και βιώσιμες,
πρέπει να συρρικνώσουν στο ελάχιστο δυνατό το ανθρώπινο εργατικό δυναμικό και
να βάλουν κάποιον άλλον να πληρώσει το (αφανές σε πρώτο επίπεδο) κόστος για το περιβάλλον.

Αν λοιπόν η τρέχουσα μορφή της ανάπτυξης παράγει (μεταξύ άλλων) και ανεργία, η
λύση δεν είναι βέβαια περισσότερη ανάπτυξη. Η λύση θα έρθει από μια αναστροφή
των σημερινών προτύπων και της επικρατούσας λογικής και οι επιλογές θα πρέπει
να υποβάλλονται στο διπλό κριτήριο της αειφορίας (με την έννοια που της δίνει
σήμερα η οικολογία) και της «πυκνότητας εργασίας». Αν, με βάση αυτά τα
κριτήρια, μια επιλογή φαίνεται εκ πρώτης όψεως ακριβότερη, πιθανώς να μην
είναι αν συνυπολογισθούν οι «αρνητικές οικονομίες» που παράγει σήμερα η
ανεργία και η καταστροφή του περιβάλλοντος.