Φρίκη, η νέα μορφή της… οικονομίας

Αυτή τη φορά η πρόκληση έρχεται πάλι από τη Γαλλία. Από εκείνη τη Γαλλία που
εδώ και τρεις περίπου αιώνες οι άνθρωποι αγαπούν, γιατί κάθε τόσο αναταράζει
τα «λιμνάζοντα ύδατα» του στοχασμού μας. Πρόκειται για το βιβλίο της Βιβιάν
Φορεστέρ «Η οικονομική φρίκη», που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη χώρα μας από
τις εκδόσεις Νέα Σύνορα – Λιβάνης, σε μιαν έξοχη μετάφραση της Αγγέλας Βερυκοκάκη.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ αυτό, ειρήσθω εν παρόδω, είναι ήδη μπεστ σέλερ σε χώρες της
Λατινικής Αμερικής, όπως στη Βραζιλία, όπου κυκλοφορούν και μπλουζάκια με τον
τίτλο του.

Διαπραγματεύεται απλά το πρόβλημα της ανεργίας και τα ψέματα που το συνοδεύουν
όσον αφορά τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Τέτοιες θέσεις, με το νέο
σύστημα, την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, δεν υπάρχουν. Γιατί δεν μπορούν
να υπάρξουν.

Με κατανόηση η συγγραφέας προσπαθεί όχι να δικαιολογήσει, αλλά να καταλάβει
τους πολιτικούς που κάθε τόσο πιπιλούν την καραμέλα περί δημιουργίας νέων
θέσεων εργασίας. Το κάνουν λέει γιατί έχουν ανάγκη την ψήφο των πολιτών και
ίσως γιατί δεν τολμούν ούτε οι ίδιοι να τους πουν την φριχτή αλήθεια. Ότι η
εργασία όπως την ξέραμε έχει καταργηθεί. Ότι σήμερα το παιχνίδι παίζεται στα
χρηματιστήρια που αυτά δεν παράγουν τίποτα, πέρα από την αναπαραγωγή του
χρήματος μέσα στα πλαίσια της «εικονικής πραγματικότητας». Ας δώσουμε όμως το
λόγο στην ίδια τη συγγραφέα: «Αυτό που έχει σημασία γι’ αυτές τις εξουσίες
(της οικονομικής αγοράς) και που αφήνει στη σκιά όλα τα άλλα φαινόμενα είναι
οι νομισματικές μάζες, τα χρηματοοικονομικά παιχνίδια ­ εκείνοι οι
κερδοσκοπικοί χειρισμοί, εκείνες οι πρωτότυπες συναλλαγές, εκείνα τα άπιαστα
ρεύματα, εκείνη η εικονική πραγματικότητα, που σήμερα είναι πιο ισχυρή από
οποιαδήποτε άλλη» (σελ. 47).

Και αλλού (σελ. 68): «Ας είμαστε σοβαροί. Το σκάνδαλο είναι ότι, αντί να
βλέπουμε τις πληττόμενες ζώνες να βγαίνουν από την απελπιστική τους κατάσταση
και να προσεγγίζουν τα ευημερούντα έθνη ­ όπως μπορούσαμε να πιστεύουμε
άλλοτε, όπως νομίζαμε ότι μπορούμε να πιστεύουμε ­ παρακολουθούμε τη
μεταφύτευση αυτής της απελπιστικής κατάστασης σε κοινωνίες που μέχρι σήμερα
αναπτύσσονταν και που κατά τα άλλα εξακολουθούν να είναι εξίσου πλούσιες όσο
και άλλοτε, αλλά στις οποίες έχει αλλάξει ο τρόπος πραγματοποίησης του
κέρδους. Ορισμένοι θα έλεγαν ότι αυτό αποτελεί πρόοδο. Πάντως οι νέοι τρόποι
πραγματοποίησης κέρδους εκδηλώνονται με μια αυξημένη ικανότητα μονόπλευρης
ιδιοποίησης. Ο πλούτος συγκεντρώνεται σε έναν όλο και πιο περιορισμένο αριθμό
ατόμων τα οποία επωφελούνται, ενώ η ενεργός παρουσία των άλλων παραγόντων (των
εργατών), που κρίνεται απαραίτητη και επομένως αμείβεται, μειώνεται διαρκώς
[…]. Πάντα το ίδιο φαινόμενο: μικροί αριθμοί ισχυρών που δεν έχουν πια
ανάγκη την εργασία των άλλων». Η Βιβιάν Φορεστέρ με έναν επαγωγικό λόγο
ξετινάζει ένα – ένα τα ψέματα που κυριαρχούν σήμερα, ιδιαίτερα στις χώρες του
Μάαστριχτ. Ο όρος εργασία έχει αντικατασταθεί με τον όρο «απασχολησιμότητα»
(!), το επίδομα ανεργίας δεν είναι παρά η σαμπρέλα που βάζουν τα πλοία για να
μη συγκρουστούν με το μπετόν της προκυμαίας καθώς πλευρίζουν… Γράφει χαρακτηριστικά:

«Μα εν ονόματι τίνος πράγματος, Θεέ και Κύριε, ολόκληρη η χώρα κι οι άλλες
χώρες και πρώτα τα κόμματα της Αριστεράς πίστεψαν επί ολόκληρα χρόνια ότι η
ευημερία των εταιρειών θα ισοδυναμούσε με την ευημερία της κοινωνίας, ότι η
ανάπτυξη θα δημιουργούσε θέσεις εργασίας;» (αφού η εργασία αυτή, λέει αλλού,
έχει αντικατασταθεί είτε από την τεχνολογική εξέλιξη είτε με την αποδημία των
επιχειρήσεων εκεί όπου υπάρχουν φτηνότερα εργατικά χέρια, χωρίς συνδικαλισμούς
και κράτος πρόνοιας).

«Δεν θέλουμε να παραδεχτούμε την πραγματικότητα: οι επιχειρήσεις, δεν
προσλαμβάνουν για τον φυσιολογικότατο λόγο ότι δεν έχουν ανάγκη από
υπαλλήλους… Ας το επαναλάβουμε: ο προορισμός των επιχειρήσεων δεν είναι η
φιλανθρωπία. Η διαστροφή είναι να παρουσιάζονται σαν “υγιείς δυνάμεις” που
ακολουθούν δήθεν κατά πρώτο λόγο ηθικές, κοινωνικές επιταγές, που
ενδιαφέρονται για τη γενική ευημερία, ενώ στην πραγματικότητα είναι
υποχρεωμένες να εκπληρώσουν ένα καθήκον […] απόλυτα θεμιτό, νομικά άμεμπτο
[…] το κέρδος».

«Αυτή η νέα μορφή της οικονομίας δεν επενδύει πια, ποντάρει. Ανήκει στην τάξη
των στοιχημάτων, αλλά στοιχημάτων όπου δεν διακυβεύεται κάτι το πραγματικό,
όπου δεν ποντάρει πια κανείς πάνω σε υλικές αξίες […] αλλά πάνω σε
φανταστικές, επινοημένες με μοναδικό σκοπό να τρέφουν τα ίδια τα παιχνίδια
τους […]. Τα στοιχήματα αφορούν παιχνίδια με τους τίτλους, τα χρέη, τα
ποσοστά των επιτοκίων και του συναλλάγματος, που υπολογίζονται με χίλιους
τρόπους, με βάση εντελώς αυθαίρετες προβολές, οι οποίες συγγενεύουν με τις πιο
αχαλίνωτες φαντασιώσεις. Πρόκειται κυρίως για στοιχήματα που αφορούν τα
αποτελέσματα όλων αυτών των στοιχημάτων» κ.τ.λ.

Και όλα αυτά φέρνουν την εξαθλίωση των μαζών που επαιτούν πια να δουλέψουν.
Που λίγη δουλειά θα τους έβγαζε από την ενδημική μιζέρια, από το ψυχοπλάκωμα.
Και οι άνεργοι της γης ντρέπονται για την κατάστασή τους. «Η ντροπή, λέει η
Φορεστέρ, θα έπρεπε να εισαχθεί στο Χρηματιστήριο: αποτελεί ένα σημαντικό
παράγοντα κέρδους».

Ένα βιβλίο, κοντολογίς, που όλοι οι Έλληνες πρέπει να διαβάσουν, όπως κάποτε
έπρεπε να διαβάσουμε, για να καταλάβουμε σε ποιο κόσμο ζούμε, «Το κεφάλαιο»
του Μαρξ.