Τα κιτρινισμένα αειθαλή

τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας, στις βελόνες των πεύκων και των ελάτων
γύρω από τα μεγάλα αστικά συγκροτήματα, εμφανίσθηκαν περίεργες κίτρινες
κηλίδες. Το ίδιο άρχισε να παρατηρείται και στα φύλλα της βελανιδιάς. Η
άγνωστη ασθένεια έπληττε τα δένδρα σε όλες τις χώρες της Μεσογειακής Ευρώπης,
την ίδια περίοδο που στις χώρες του Βορρά επικρατούσε πανικός για τις
καταστροφές που προκαλούσε στα δάση η όξινη βροχή.

Πέντε χρόνια αργότερα, η περίεργη ασθένεια εμφανίσθηκε και σε μέρη
απομακρυσμένα από τις πόλεις, όπως στον εθνικό δρυμό της Μερκαντούρ στο μέσο
του ορεινού όγκου που παρεμβάλλεται ανάμεσα στη Νίκαια και το Τορίνο. Στην
αρχή έγινε προσπάθεια να αποδοθεί και η ασθένεια των δένδρων στην όξινη βροχή.
Σύντομα όμως ανακαλύφθηκε ότι η επίδρασή της είχε υπερεκτιμηθεί και ότι ο
ένοχος για την ασθένεια των μεσογειακών δασών είναι το όζον. Οι οξειδωτικές
του ιδιότητες το καθιστούν δύο ως τρεις φορές περισσότερο τοξικό από το
διοξείδιο του θείου, που την προηγούμενη δεκαετία ­ πριν ληφθούν
αποτελεσματικά μέτρα για τον περιορισμό των εκπομπών του ­ ήταν το κύριο
συστατικό της όξινης βροχής (σήμερα έχει αυξηθεί ο ρόλος του διοξειδίου του
αζώτου και της αμμωνίας). Στις ηλιόλουστες περιοχές της Μεσογείου το όζον έχει
γίνει ο περισσότερο διαδεδομένος αέριος ρύπος γύρω από τα μεγάλα αστικά
κέντρα, όπως είναι το λεκανοπέδιο της Αττικής στην Ελλάδα, η πεδιάδα του Πάδου
και το Πιεμόντε στους πρόποδες των Ιταλικών Άλπεων, η Προβηγκία και η Κυανή
Ακτή στη Νότια Γαλλία. Στις περιοχές αυτές η ρύπανση από το όζον ξεπερνά το
όριο των 200 μικρογραμμαρίων ανά κυβικό μέτρο αέρα που ισχύει για τα φυτά, επί
πολλές ώρες και επί πολλές ημέρες, κυρίως κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Το
όζον παράγεται με τη φωτοχημική αντίδραση των ατμοσφαιρικών ρύπων στις παρυφές
των αστικών κέντρων και μεταφέρεται με τον άνεμο, δημιουργώντας μια
γενικευμένη ρύπανση που μεταφέρεται σε μεγάλες αποστάσεις. Το 1994 οι
συγκεντρώσεις όζοντος ήταν σε πολλές περιοχές της Ευρώπης και επί πολλές
ημέρες ως και δύο φορές υψηλότερες από το όριο που ισχύει για την προστασία
των δασών από το όζον (80 μικρογραμμάρια επί δέκα ημέρες). Προσομοιώσεις με τη
βοήθεια υπολογιστή έδειξαν ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 37% των φυλλοβόλων
δένδρων και το 13% των κωνοφόρων είχαν εκτεθεί σε συγκεντρώσεις όζοντος πάνω
από το όριο.

ALIGN=”CENTER”> Στις περισσότερες περιοχές της Ευρώπης τα δάση εκτίθενται σε συγκεντρώσεις δύο και τρεις φορές μεγαλύτερες από το όριο που ισχύει για την προστασία των δασών (10 ppm.h)

Από νωρίς το πρωί, καθώς οι πόλεις ξυπνούν, οι εξατμίσεις των αυτοκινήτων
αρχίζουν να εκπέμπουν καυσαέρια στον αέρα. Η κνίσα της βενζίνης που αναδίδεται
από τους κινητήρες εσωτερικής καύσεως, συγκεντρώνεται στην ατμόσφαιρα. Καθώς η
ώρα περνά και ο ήλιος ανεβαίνει στον ουρανό, οι φωτεινές του ακτίνες θέτουν σε
κίνηση μια σειρά πολύπλοκων φωτοχημικών αντιδράσεων ανάμεσα στα συστατικά των
ατμοσφαιρικών ρύπων. Το αποτέλεσμα της πολύπλοκης φωτοχημείας είναι η παραγωγή
όζοντος. Χονδρικά, τα οξείδια του αζώτου που εκπέμπονται από τα αυτοκίνητα
παίζουν ρόλο καταλύτη. Οι υδρογονάνθρακες και το μονοξείδιο του άνθρακα που
αφθονούν στα κέντρα των πόλεων τις ώρες αιχμής, δεσμεύουν το όζον και παράγουν
ένα μείγμα τοξικών οργανονιτρικών ενώσεων (γνωστών ως ΠΑΝ). Στις περιοχές όμως
γύρω από τα αστικά κέντρα, όπου η ρύπανση αποτελείται κυρίως από οξείδια του
αζώτου που έχουν μεταφερθεί από τον άνεμο, το όζον που παράγεται παραμένει
στην ατμόσφαιρα, γιατί στον καθαρότερο αέρα της υπαίθρου δεν υπάρχουν οι
υδρογονάνθρακες και το μονοξείδιο του άνθρακα που το καταναλώνουν. Η παραγωγή
όζοντος σταματά μόλις δύσει ο ήλιος για να ξαναρχίσει το επόμενο πρωί. Το όζον
που έχει παραχθεί διαχέεται στον αέρα και μεταφέρεται από τους ανέμους σε
αποστάσεις που κυμαίνονται συνήθως γύρω στα εκατό χιλιόμετρα.