ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δει – δασκάλων Παιδεία;

Θα βάλω μέσα στο χοντρό βιβλίο

του καλοκαιριού,

του Αυγούστου την Πανσέληνο

Γ. Καραντώνης

Επι-στροφές. Αγωνιστικές επι-τροπές. Της οικονομίας μαύρες οπές.

Η Πανσέληνος του Αυγούστου δεν στρογγύλευε εκπαιδευτικές «λογικές» που χρόνια
τώρα κινούνται γύρω από ένα τετράγωνο: υπουργείο Παιδείας – κόμματα –
συνδικαλισμός – σχολικός συμβιβασμός.

Το σημερινό σχολείο φαίνεται να μην έχει τις δυνατότητες να ανταποκριθεί στις
αυριανές ανάγκες, καθώς δεν έχει μετουσιωθεί σε μία σχετικά αυτόνομη
αναπτυξιακή μονάδα, η οποία διά της αυτο-αναλύσεως θα εντοπίσει τους ρυθμούς
και τα μέσα για να αντιμετωπίσει κρίσιμα ζητήματα:

* Τις σχέσεις του σχολείου με τον έξω κόσμο (οικογένεια, τοπική κοινωνία,
αγορά εργασίας).

* Τον νέο ρόλο του δασκάλου.

Στο πρώτο θέμα δεν υπάρχει άλλη απάντηση από τη θεσμοποίηση ενός συνεχούς
διαλόγου ανάμεσα στο σχεδόν ημι-επαγγελματοποιημένο σχολείο και την
πολυπολιτισμική ή πολυδιασπασμένη κοινωνία, αφού οι περί το σχολείο αντιλήψεις
επηρεάζουν αποφασιστικά τη σχολική ζωή.

Στο δεύτερο θέμα θα επικεντρώσουμε την ανάλυσή μας. Και αυτό, γιατί ο δάσκαλος
παραμένει ακόμα το «κλειδί» για την αποτυχία ή την επιτυχία οποιασδήποτε
εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.

Ο συχνά ψυχολογικά ανέτοιμος και «τεχνικά» ετεροχρονισμένος Έλληνας δάσκαλος,
«αποειδικευμένος» και εν μέρει φοβισμένος (μήπως αντικατασταθεί από τις νέες
τεχνολογίες, από ειδικούς managers ή από επαγγελματίες επιμορφωτές) καλείται
να επαναμορφωθεί (σε εκπαιδευτικό, διοικητικό και τεχνικό επίπεδο), για να
μπορέσει να επιτελέσει τα νέα καθήκοντα που οι καιροί του επιβάλλουν.

Μπορεί η παραδοσιακή παιδαγωγική να στηριζόταν στην αρχή της αυταρχικότητας,
όπου ο «πανοπτισμός» του διευθύνοντος δεν άφηνε περιθώρια για ελευθερία στη
δράση, τον διάλογο, την πρωτοβουλία, όμως και το σύγχρονο δημοκρατικό μοντέλο
έχει τις δικές του δυσκολίες στην αντιμετώπιση των απαιτήσεων των μαθητών.

Μέσα από τους κύκλους των αρμοδιοτήτων – εξουσιών, ο δάσκαλος αδυνατεί πλέον
να εγγράψει στάση ζωής στην ψυχή του μαθητή (αυτόν τον «εύεργον χάρτην προς
απογραφήν») και μεταβάλλεται ­ ίσως άθελά του πολλές φορές ­ σε καλό
αγωγό-ιμάντα εξουσίας και ιεροκήρυκα της κανονικότητας, της συμμόρφωσης, της
ιεραρχίας, της τυποποίησης, της άκριτης αφομοίωσης κανόνων και παραδειγμάτων.

Ο δάσκαλος – διαμαρτυρόμενος εγκαταλείπει την «παιδαγωγική ατμόσφαιρα» και
προσέρχεται – υπεισέρχεται στον εξαρτημένο αγωνιστικό συνδικαλισμό, τον
επαγγελματισμό ή τη γραφειοκρατική αντίληψη για τις εκπαιδευτικές αλλαγές.

Η παραπάνω τοποθέτηση δεν πρέπει, σε καμία περίπτωση, να εκληφθεί ως έμμεση
διακήρυξη της επαναφοράς του μυθοποιημένου ιεροδιδασκάλου ή του απομονωμένου –
μονόχνωτου δασκαλάκου.

Ίσα-ίσα τάσσομαι υπέρ της ενεργού παρουσίας του δασκάλου στη ζωή. Όμως, αυτή η
παρουσία πρέπει να εγγυάται στους μαθητές του την αυτονομία της συνείδησης και
την ανεξαρτησία της κίνησης.

Διαφορετικά, θα ήταν ως να χειροκροτούσαμε τα πολλά «προσωπεία» του δασκάλου
και συνεπώς τη χρήση πολλών γλωσσών επικοινωνίας.

Ο δάσκαλος – διοίκηση με το τεχνοκρατικό, υπεύθυνο, νομοταγές ύφος.

Ο δάσκαλος – εκπαίδευση με την προσήνεια και την πειθώ της γνώσης.

Ο δάσκαλος – συνδικαλιστής με την ένταση και το πάθος του πλήθους.

Ο δάσκαλος – προϊστάμενος με τη ρομφαία (της πάντα αυθαιρετούσης) εξουσίας.

Ο δάσκαλος – κομματικός με τη «γραμμή» κεντημένη στη μέσα τσέπη του σακακιού.

Αυτός ο «πολυσχιδής δάσκαλος» δεν αποτελεί μοντέλο για κανέναν. Με την
αντιφατικότητα των κινήσεών του δεν μπορεί να προκαλέσει τίποτα περισσότερο
παρά νεύρωση στον ίδιο και αποπροσανατολισμό στους μαθητές του.

Ο δάσκαλος οφείλει να γαλβανίσει ενιαία θεωρία και πρακτική με προσανατολισμό
στη μόρφωση και την παιδεία και με (παραδεκτά) μέσα την πάλη στην τάξη (και
όχι μόνο την πάλη των τάξεων). Σήμερα ­ αντίθετα απ’ ό,τι θα περίμενε κάποιος
ιδεολόγος ­ οι δάσκαλοι δεν παίρνουν την υπόθεση του σχολείου στα χέρια τους
(προτιμώντας ίσως να πάρουν στα χέρια τους τη δική τους μόνο μοίρα). Δεν
ενεργοποιούνται στη διεκδίκηση μιας αυτόνομης παιδευτικής κατεύθυνσης των
θεσμών, αλλά αναλίσκονται στην καταμέτρηση δυνάμεων και θέσεων (των οποίων τα
εκπαιδευτικά προγράμματα πάντα είναι θολά). Με την έννοια αυτή, ξεκόβονται όλο
και περισσότερο από το πρωτογενές κύτταρο που είναι η ζωή στο σχολείο, η
δουλειά μέσα στη σχολική κοινότητα. Οι δάσκαλοι (και κάθε εκπαιδευτικός)
οφείλουν να προτείνουν κανόνες και αξίες ζωής και όχι να διδάσκουν με τη
λογική των συσχετισμών πώς να κερδίζεις χωρίς κανόνες και προοπτική. Ο ρόλος
του εκπαιδευτικού συνίσταται στο να «μορφοποιεί» και να «εξανθρωπίζει» και όχι
στο να «διοικεί» ή να «ποδηγετεί» τις εκπαιδευτικές διαδικασίες.

Αυτή ας είναι η πρόκληση για τη νέα γενιά των ανεξάρτητων, συνειδητοποιημένων,
ενεργών και σύγχρονων εκπαιδευτικών του 2000 μ.Χ.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Νομικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.