Ειρηναίος Τα σπουδαία θέλουν αγώνα

Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ Κισσάμου και Σελίνου, Ειρηναίος Γαλανάκης. Βλέμμα σπινθηροβόλο,
μορφή ασκητική. Στα 87 του χρόνια παραμένει η ζωντανή απόδειξη του πώς η
Εκκλησία μπορεί να αγκαλιάζει τους σύγχρονους ανθρώπους, μιλώντας τους όχι
μόνο για τη μετά θάνατον ζωή, αλλά και για τα εγκόσμια. Λάτρεψε τον τόπο του
και ο τόπος του τού το ανταπέδωσε. Για τους Κρητικούς ο «… παππούς», όπως
προτιμάει να τον αποκαλούν, είναι μέχρι σήμερα το σημείο αναφοράς τους, ο
δικός τους άνθρωπος. Που πρωτοστάτησε σε αγώνες για την αξιοπρέπεια και την
επιβίωση του ποιμνίου του, μπαίνοντας σε χωράφια που και η ίδια η Εκκλησία
θεωρούσε ξένα. Σήμερα, προς το τέλος του βίου του, παραδέχεται πως όσες
προσπάθειες κι αν έκανε νικήθηκε, μια και δεν μπόρεσε να αποτρέψει τον
κατήφορο του ανθρώπου, την έλξη του από τα απατηλά και εύκολα. Και, σαν σε
ύστατη κραυγή, φωνάζει πως οι άνθρωποι πρέπει να ξανασυναντήσουν τον Δημιουργό
τους, μια και η σωτηρία τής ψυχής είναι μια έννοια περισσότερο επείγουσα από
ποτέ, ως η μόνη ικανή να ξαναδώσει στον άνθρωπο τα χαρακτηριστικά τού… ανθρώπου.

Ο κ. ΜΑΝΩΛΗΣ Λειβαδιτάκης, που με μετέφερε με το ταξί του από το αεροδρόμιο
των Χανίων στον Αποκόρωνα, προσφέρθηκε από μόνος του, μόλις έμαθε ποιον πάω να
συναντήσω: «Θα σας περιμένω, όση ώρα και να κάνετε. Και δεν θα χρεώσω την αναμονή…».

Νοιαζόταν να μάθει από πρώτο χέρι τι εντύπωση θα ‘κανε «… ο παππούς μας ο
Ειρηναίος, ο δικός μας άνθρωπος», σε μια ξένη. Καθώς άφηνε στα δεξιά του το
εκκλησάκι του Αγίου Ραφαήλ και πριν στρίψει για το «Ίδρυμα Αγία Σοφία», όπου
θα συναντούσα τον επίσκοπο, έριξε τον πόντο του, νιώθοντας την ανάγκη να
ζητήσει συγχώρεση από τον Θεό. «Ο Ειρηναίος πρέπει να ανακηρυχθεί “άγιος”.
Γιατί, δηλαδή, καλύτερος ήταν ο Άγιος Ραφαήλ, που ήταν και Μυτιληνιός;»…

Γέννημα θρέμμα της Κρήτης ο «παππούς», με υποδέχτηκε με χαμόγελο και χιούμορ.
«Εδώ, κάτω από την ελιά, έχει δροσιά, ας πάμε όμως καλύτερα μέσα, γιατί η φωνή
μου δεν φτάνει να συναγωνιστεί τα τζιτζίκια». Κατέβηκε τις ξερολιθιές με
δρασκελιές εικοσάχρονου ­ τα 87 του χρόνια αποτυπώνονται μόνο στα χαρτιά, κι
έκανε χώρο να περάσω στο ασκητικό του δωμάτιο.

Ένα απλό κρεβάτι, ένα γραφειάκι γεμάτο βιβλία κι ένα μεγάλο τραπέζι, γεμάτο
ματσάκια τσαγιού από τα Λευκά Όρη. «Θέλετε λίγο καρπούζι;», με ρώτησε. «Θέλω
ένα ποτήρι νερό, αν είναι εύκολο». «Το νερό είναι εύκολο, το καρπούζι είναι το
δύσκολο…», είπε κλείνοντας τον κύκλο με τα τζιτζίκια.

Κάθισε απέναντί μου με τα χέρια σταυρωμένα. Μπόι μικρό, ανάστημα μεγάλο. Η
πραότητα των κινήσεών του και η γλυκύτητα της φωνής του δεν κρύβουν την
ανησυχία του. Για την καταρράκωση της ανθρώπινης προσωπικότητας, για την
ερήμωση της υπαίθρου, για το πού πάει αυτός ο τόπος. Δοξάζει τον Θεό που τον
«επέλεξε» να μεταφέρει στον κόσμο τα μηνύματά του. «Δεν είναι μικρό πράγμα να
μιλάς για τη σωτηρία του κόσμου. Ένα μήνυμα που ο κόσμος, δυστυχώς,
αποστρέφεται γιατί έχει ρίξει το βάρος του στην υλική ευημερία.

Στο τέλος, ούτε αυτή δεν θα ‘χει, έτσι που ρυπαίνει τον αέρα, μολύνει τα νερά
και το χώμα, σπαταλάει και καταναλώνει. Σε λίγο δεν θα μπορούμε να φάμε χόρτα,
δεν θα ‘χουμε νερό να πιούμε»…

ΑΓΑΠΟΥΝ ΤΑ ΕΥΚΟΛΑ…

Δεν υποστηρίζει πως ο κόσμος είναι χαζός και δεν το καταλαβαίνει. «Απλώς οι
άνθρωποι αγαπούν τα εύκολα πράγματα. Όμως, όλα τα μεγάλα και σπουδαία στη ζωή
θέλουν έναν ηρωισμό. Μια προσπάθεια. Έναν αγώνα. Θέλουν αυτό που λέει το
Ευαγγέλιο “τον σταυρό του μαρτυρίου”. Ίσως να μην έχουν βρεθεί οι άνθρωποι που
μπορούν να μιλήσουν πειστικά για τη σωτηρία, που είναι μια έννοια τόσο
επείγουσα σήμερα. Κι αυτόν τον ρόλο πρέπει όλοι να τον αναλάβουμε. Και η
Εκκλησία, και οι δημοσιογράφοι, και οι πολιτικοί, και οι δάσκαλοι. Γιατί,
μπορεί να μιλάμε για τη μόλυνση του περιβάλλοντος, αλλά ένας άνθρωπος
χαλασμένος από την πλεονεξία του τι μπορεί να καταλάβει;».

Η λύση, υποστηρίζει, θα έρθει μέσα από το συναπάντημα του ανθρώπου με τον Θεό.
Καθώς τους τρεις τελευταίους αιώνες η ανθρωπότητα δημιούργησε πολλές εγκόσμιες
ελπίδες μέσα από την πρόοδο και την τεχνολογία ­ ελπίδες που γκρεμίζονται από
την ανθρώπινη πλεονεξία ­ είναι μια χρυσή ευκαιρία για την Εκκλησία να
αναδείξει τη «δική της ελπίδα», με μια σύγχρονη γλώσσα, που θ’ ακουμπάει
ανθρώπους μεγαλωμένους σε τέτοιες συνθήκες. Για την Εκκλησία και τους Έλληνες
διανοούμενους που «ψάχνουμε, αλλά δεν τους βρίσκουμε.

Γιατί διανοούμενος δεν γίνεσαι επειδή γράφεις ένα-δυο πράγματα, αλλά επειδή
κάνεις έναν προσωπικό αγώνα. Αγώνα με τον εαυτό σου, με τις αδυναμίες σου, με
τα πάθη σου. Αυτή είναι η διαφορά μας στη χριστιανική παιδαγωγική. Δεν αρκεί η
μάθηση. Χρειάζεται το προσωπικό παράδειγμα».

ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΤΟΝ ΠΑΤΟ

Ο τόπος που τόσο αγάπησε, σήμερα τον πληγώνει. «Είμαστε στον πάτο και δεν το
καταλαβαίνουμε. Τρία είναι τα προβλήματα: οι Έλληνες δεν γεννούν. Οι Έλληνες
δεν μαθαίνουν γράμματα. Οι Έλληνες δεν εργάζονται. Πώς θα αναστηλωθεί η
οικονομία; Όλοι θέλουν κάτι εύκολο. Όλοι περιμένουν να έρθουν τα ξένα πακέτα».

Απλώνει το βλέμμα του μέχρι εκεί που μπορεί να φτάσει. «Κοιτάξτε αυτά τα
χωράφια. Καρπερά χωράφια, κάποτε έβγαζαν του κόσμου τα σιτηρά. Τώρα είναι
εγκαταλελειμμένα. Όλοι φτιάχνουν πέντε αυθαίρετα διαμερίσματα και τα
νοικιάζουν στους τουρίστες. Αλλά και οι τουρίστες πρέπει να φάνε. Κι εμείς
τους φέρνουμε σκόρδα από την Κίνα, χόρτα από το Ισραήλ και τυρί από την
Ολλανδία. Η Ελλάδα είναι χώρα γεωργική. Και για να είναι και τουριστική,
πρέπει να παραμείνει και γεωργική. Γιατί, αν είναι να φέρνουμε όλα τα προϊόντα
απ’ έξω, τελικά δεν σου μένει και τίποτα στην τσέπη».

Δεν είναι πως νοιάζεται για την οικονομική ζημιά των ανθρώπων που βλέπουν έτσι
κοντόφθαλμα τα πράγματα. «Είναι γνωστό από την ιστορία ότι όλοι οι πολιτισμοί
που απομακρύνθηκαν από τη γη χάθηκαν. Δεν θα κουραστώ ποτέ στα χρόνια που μου
απομένουν να το φωνάζω στους ανθρώπους: Αγαπήστε τη ζωή. Αγαπήστε το σπίτι
σας. Αγαπήστε τη γη σας. Μου προξενεί πολύ μεγάλο πόνο που οι Έλληνες
περιφρονούν το χώμα. Κανένα κορίτσι, κανένα αγόρι δεν θέλει πια να δουλέψει
στη γη. Οι τόποι μένουν ακαλλιέργητοι. Θα τους καταλάβουν αύριο, δεν ξέρω κι
εγώ ποιοι»…

ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ ΠΙΣΤΗ

Μοναδική του επιθυμία είναι να μπορέσει να εμπνεύσει ιδέες και πίστη στους
ανθρώπους. «Η πίστη δεν αφορά μόνον τη μετά θάνατον ζωή, αλλά και την
εγκόσμια. Προσπαθώ. Πολλές φορές το γραφείο μου μετατρέπεται σε γραφείο
ευρέσεως εργασίας και μου δίνει μεγάλη χαρά το να μπορώ ν’ ανοίγω έναν δρόμο,
να δίνω μια ευκαιρία σε νέους ανθρώπους. Παρ’ όλα αυτά, με στενοχωρεί το
γεγονός ότι όλοι θέλουν να πάνε στην πόλη. Όμως είμαι μόνος μου κι όλοι οι
άλλοι αντίθετοι. Τα χωριά ερήμωσαν, αλλά η μικροπολιτική τακτική του πώς θα
βολέψουμε την τετραετία, ζει και βασιλεύει. Όμως εγώ τους λέω ότι η Ελλάδα δεν
είναι για τέσσερα χρόνια. Στα χωριά δεν υπάρχουν πια νέοι για να παντρευτούν.
Ακόμη και γι’ αυτόν τον λόγο κατεβαίνουν στην πόλη. Σκέφτηκα και το πρότεινα
στην κυρία νομάρχη να πάρουμε όλους αυτούς τους Πόντιους που κυκλοφορούν εδώ,
να τους εγκαταστήσουμε στα χωριά, να τους δώσουμε σπίτια και χωράφια να
καλλιεργούν και μ’ αυτόν τον τρόπο να ανανεώσουμε τον πληθυσμό. Στο κάτω κάτω,
απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων είναι. Εμείς στα ιδρύματά μας τους χρησιμοποιούμε
ως εργατικό προσωπικό, έχουμε κάνει κι ένα σχολείο για να μαθαίνουν τη γλώσσα,
αλλά χρειάζεται μια συστηματική προσπάθεια»…

ΠΗΡΕ ΣΤΑ χέρια του το μπουκάλι με το νερό που με ξεδιψούσε και μου έδειξε την
ετικέτα. «ΕΤΑΝΑΠ» (Εταιρεία Ανάπτυξης Αποκορώνου). «Δεν είναι απλώς ένα όνομα.
Είναι μία από τις λύσεις που θα αποτρέψουν την ερήμωση της υπαίθρου».

Ήταν ένα καλοκαίρι που είχε κατέβει από τη Γερμανία (όπου με μέριμνα της
χούντας είχε «εξοριστεί» τον Δεκέμβρη του ’71). Μάζεψε μερικούς ανθρώπους και
τους ρώτησε: «Τι θα κάνουμε για να μην πεθάνει η επαρχία Αποκορώνου;».

Στο πι και φι στήθηκε η εταιρεία που εμφιαλώνει το νερό που αναβλύζει από τις
πηγές των Λευκών Ορέων. «Σ’ αυτήν δουλεύουν 40-50 άνθρωποι από τα γύρω χωριά
μέχρι το μεσημέρι και μετά πάνε στα χωράφια τους. Δεν πάνε στα Χανιά.
Τρεις-τέσσερις τέτοιες δραστηριότητες να υπήρχαν, θα σωζόταν ο Αποκόρωνας. Με
δύο εργοστάσια που θα αξιοποιούσαν την παραγωγή της περιφέρειας: το λάδι, τα
χόρτα, το κρασί, το γάλα».

Έτσι, απλά. Όσο απλά εμπνεύστηκε και κατόρθωσε να γίνει πραγματικότητα η ΑΝΕΚ.
Ένας μικρός στόλος καραβιών η, με άλλα λόγια, η μεγαλύτερη ναυτιλιακή εταιρεία
λαϊκής βάσης της Κρήτης. «Ήταν μετά το ναυάγιο του “Ηρακλείου” στη Φαλκονέρα.

Σκέφτηκα ότι έπρεπε να βρούμε έναν τρόπο να ταξιδεύουμε με ασφάλεια…». Το
‘πε σε πέντε ανθρώπους. Αυτοί του ζήτησαν να μπει μπροστά, γιατί το όνομά του
ενέπνεε εμπιστοσύνη στον κόσμο. Μέχρι σήμερα παραμένει πρόεδρος της εταιρείας.

Αναπολεί τα παλιά

Αναπολεί τα παλιά τα χρόνια, τότε που και οι συνθήκες και τα νιάτα του τού
επέτρεπαν μεγαλύτερες παρεμβάσεις. «Όταν πήγα επίσκοπος στην Κίσσαμο, το 1957,
έβλεπα τις γυναίκες στα χωριά που δεν είχαν την ευκαιρία να αναπτύξουν την
προσωπικότητά τους και σκέφτηκα να δημιουργήσουμε τους συλλόγους κυριών και
δεσποινίδων. Σ’ αυτούς οι γυναίκες ασχολούνταν με την υφαντική και τη
χειροτεχνία, έκαναν γιορτές, εκδηλώσεις, ομιλίες, είχαν κάποιες στοιχειώδεις
δυνατότητες για επιμόρφωση. Μία φορά τον χρόνο, μάλιστα, μαζεύονταν στον χώρο
έξω από τη Μητρόπολη και παρουσίαζαν τα έργα τους, σε μια έκθεση με 60-70
περίπτερα. Καταλαβαίνετε τι γινόταν».

Ή αργότερα, στη Γερμανία. «Πήγαινα στα εργοστάσια όπου δούλευαν οι Έλληνες
και, πολλές φορές που τους χαιρετούσα, το χέρι μου γινόταν μαύρο από τη
μουτζούρα. Μια μέρα, σ’ ένα εργοστάσιο στο Ντάρμστατ, μια Ελληνίδα ­ τις
τουαλέτες καθάριζε ­ μόλις με είδε πήγε και κρύφτηκε. Ντρεπόταν για τη δουλειά
που έκανε. Εγώ εκείνο το βράδυ δεν κοιμήθηκα καθόλου. Την άλλη μέρα έβαλα
μπροστά αντίστοιχους συλλόγους, μόνον που αυτήν τη φορά τους ονομάσαμε
συλλόγους της Ορθόδοξης Διακονίας. Οι γυναίκες άρχισαν να δραστηριοποιούνται,
να ενδιαφέρονται για την ενορία τους, για τα ελληνικά σχολεία, για τους
άρρωστους που έρχονταν από την Ελλάδα. Και τα Σαββατοκύριακα, που δεν είχαν
δουλειά, μάθαιναν κοπτική-ραπτική στις ταχύρρυθμες σχολές που είχαμε
δημιουργήσει. Μάλιστα μερικές έγιναν και σπουδαίες μοντελίστ. Μετά πέντε-έξι
μήνες, όλες έκλαιγαν από τη χαρά τους. “Τώρα δεν είμαστε μόνο σκουπίστριες”, έλεγαν…».

«Τότε, ναι. Σήμερα…

Και σχολές, και σύλλογοι, και τυροκομεία στα χωριά, και ένα αγρόκτημα με
καινούργιες ποικιλίες φυτών, και ράτσες ζώων, και οικοτροφεία στην Κρήτη και
την Αθήνα για τα παιδιά που ήθελαν να προχωρήσουν στα Γράμματα, και υποτροφίες
για τους φοιτητές. «Τότε, ναι. Σήμερα… Δυστυχώς, νικήθηκα. Γιατί δεν μπόρεσα
να αποτρέψω τον κατήφορο. Όταν πρωτοήρθα εδώ, η επαρχία είχε σαράντα χιλιάδες
κατοίκους. Τώρα είναι ζήτημα να έχουν απομείνει οι μισοί. Τα χωριά έγιναν
γηροκομεία. Και εμάς, το μόνο που μας απόμεινε, είναι το γηροκομείο. Αυτό πάει
καλά. Κάθε μέρα μας ζητούν θέσεις… θέσεις… θέσεις.

Ευτυχώς, σε συνεργασία με το υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας έχουμε ένα
αυτοκίνητο, που μαζί με έναν γιατρό και μια νοσοκόμα επισκέπτεται τους
γέροντες, τους απόκληρους στα σπίτια τους, για να τους πάρουν την πίεση, να
τους κάνουν την ένεση, να μαγειρέψουν κάτι, να συγυρίσουν το σπίτι. Βεβαίως,
αυτό το πρόγραμμα θα έπρεπε να στηρίζεται σε εθελοντική βάση.

Αλλά πού τέτοια πράγματα, που όλα αποτιμώνται στο πόσα χρήματα κερδίζεις από
μια δουλειά;».

ΒΟΣΚΟΙ ΚΑΙ ιερωμένοι οι παππούδες του. Κι ο ίδιος, στο Νεροχώρι Αποκορώνου
όπου γεννήθηκε το 1911, έβοσκε, ως παιδί, πρόβατα. Στο Δημοτικό ονειρεύεται να
γίνει πολέμαρχος. Στο Γυμνάσιο, δάσκαλος. Η μητέρα του τον θέλει παπά.

Φύλαγε μάλιστα στην κασέλα το νυφικό της, για να του το κάνει αντερί (σ.σ.: το
μακρυμάνικο φόρεμα που φορούν οι ιερωμένοι μέσα από το ράσο).

Δεκαέξι χρόνων επισκέφθηκε το μοναστήρι της Αγίας Τριάδας. «Και τότε,
αναπάντεχα και μυστηριακά, κινήθηκε η καρδιά μου σε μιαν υπόσχεση: Κύριε, να
μπω στο Ιερό Σχολείο και να μείνω για πάντα σ’ αυτόν τον τόπο». Την επομένη
έδινε εξετάσεις στο Ιεροδιδασκαλείο. Και μετά στη Θεολογική Σχολή της Αθήνας.
Σπουδάζει τη μέρα και δουλεύει ταυτοχρόνως. Χρόνια δύσκολα, στερημένα. «Το
μεσημέρι έφαγα ολίγον χαλβά και ολίγον άρτον. Το εσπέρας ολίγες ελιές»,
σημειώνει σχεδόν καθημερινά στο ημερολόγιό του.

Γίνεται καθηγητής στο 1ο Γυμνάσιο Χανίων και το καλοκαίρι του ’46, στην Αγία
Τριάδα, χειροτονείται διάκονος. Έντεκα χρόνια αργότερα η φτωχή, μικρή και
άσημη επαρχία Κισσάμου και Σελίνου υποδέχεται τον Επίσκοπό της.

Κατά την ενθρόνισή του δεν κάνει προγραμματικές δηλώσεις. Κάνει όμως πράξη τα
ονειροπολήματα των παιδικών και εφηβικών του χρόνων: «… να κρατώ ένα μαντίλι
και να σκουπίζω τα δάκρυα των ανθρώπων. Να είμαι ένας αϊτός και κάτω από τις
φτερούγες μου να ζεσταίνω την ανθρώπινη δυστυχία. Να κόψω την καρδιά μου και
να δώσω μεζεδάκια στους φτωχούς και τα ορφανά παιδιά. Να είμαι ένας μικρός
λυτρωτής. Ένας ταπεινός Σαμαρείτης». Η επαρχία κουρνιάζει κοντά του, καθώς
αναγνωρίζει στην ασκητική του φιγούρα τον δικό της άνθρωπο.

Τον Δεκέμβρη του ’71, ένα τηλεγράφημα από το Φανάρι ξεσηκώνει τον κόσμο.
«Εξελέγητε παμψηφεί Μητροπολίτης Γερμανίας. Συγχαρητήρια. Πατριάρχης
Αθηναγόρας». Καταλαβαίνει πως γι’ αυτήν την «προαγωγή» έχει μεριμνήσει η
χούντα, που δεν έβλεπε με καλό μάτι τη στάση του απέναντί της. Οι άνθρωποι
κλαίνε. Τον αποχαιρετούν με εκδηλώσεις λατρείας.

Δέκα χρόνια αργότερα ξαναγυρίζει στο χωριό του. Οι άνθρωποι ζητούν να πάρει
την παλιά του θέση. Οι άγιοι πατέρες της Συνόδου της Κρήτης δεν τον ψηφίζουν.
Ο λαός όμως της επαρχίας του έχει άλλη επιλογή.

Συγκεντρώνεται έξω από τη Μητρόπολη, ανάβει φωτιές και στήνει οχυρώματα. Έναν
χρόνο αργότερα, είναι και πάλι ο Επίσκοπος Κισσάμου και Σελίνου…