ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Συγκλίσεις και αποκλίσεις

Τα μεγάλα ιστορικά – κοινωνικά ρεύματα φέρουν πάντοτε εντός τους το «ίχνος του
αντιπάλου». Οι ιστορίες τους είναι παράλληλες και διασταυρούμενες και
συμπληρώνουν η μία την άλλη διότι δεν θα υπήρχε η μία χωρίς την άλλη.

Η παρατηρούμενη σήμερα ιδεολογική σύγκλιση μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς
τροφοδοτεί τη συζήτηση για το τέλος των δύο αυτών ιστορικών ρευμάτων. Ωστόσο,
οι ιδεολογικές συγκλίσεις δεν είναι φαινόμενο σημερινό.

Η συζήτηση για το «τέλος των ιδεολογιών» και την κρίση της πολιτικής κατά τη
δεκαετία του ’50 και του ’60 δεν εμπόδισε ούτε την έκρηξη της
«πολιτικοποίησης» στα τέλη της δεκαετίας του ’60 (γαλλικός Μάης,
εξωκοινοβουλευτική αντιπολίτευση στη Δ. Γερμανία, «θερμό φθινόπωρο» στην
Ιταλία) ούτε την εμφάνιση νέων ή την ριζοσπαστικοποίηση παραδοσιακών πολιτικών
«πρωταγωνιστών» στη δεκαετία του ’70 (ενίσχυση της Αριστεράς στο Εργατικό
Κόμμα της Μ. Βρετανίας, «μεταρρυθμιστική επίθεση» των συνδικάτων στη Σουηδία,
δυναμική παρουσία των αριστερών σοσιαλιστικών πόλων σε Δανία και Νορβηγία,
στροφή προς τα αριστερά των σοσιαλιστών στη Γαλλία).

Επιπλέον, το προαναγγελθέν «τέλος» της διαίρεσης Δεξιάς – Αριστεράς δεν
απέτρεψε, κατά τη δεκαετία του ’80, την εισβολή στο προσκήνιο δεξιών κομμάτων
«σκληρής» ιδεολογικής συγκρότησης (βλ. Θάτσερ, Ρήγκαν).

Επίσης, λίγο μετά το πολυδιαφημισμένο «Τέλος της Ιστορίας», τα δημοψηφίσματα
για το Μάαστριχτ (Δανία, Γαλλία, Νορβηγία) ή το εργατικό κίνημα του Δεκεμβρίου
στη Γαλλία (ένα από τα μεγαλύτερα του εικοστού αιώνα) έφεραν στο φως, συχνά με
δραματική ένταση, τη διαμόρφωση ενός διευρυνόμενου χάσματος ανάμεσα στις
«τεχνοκρατικές» (εθνικές ή ευρωπαϊκές) ελίτ και μεγάλα τμήματα του πληθυσμού.

Είναι λοιπόν η ιδεολογία του «τέλους των ιδεολογιών» μόνον ιδεολογία; Όχι ακριβώς.

Σύγκλιση πράγματι υπήρξε κατά το παρελθόν, σύγκλιση πράγματι υπάρχει και
σήμερα. Την περίφημη «σοσιαλδημοκρατική συναίνεση» της δεκαετίας του ’50 και
του ’60 (η οποία κατέγραψε την ιδεολογική νίκη της μετριοπαθούς Αριστεράς)
διαδέχθηκε η «νεοφιλελεύθερη συναίνεση» της δεκαετίας του ’80 (που επικυρώνει
τον θρίαμβο της Δεξιάς). Η μετάβαση όμως από τον ένα τύπο συναίνεσης στον άλλο
υπήρξε προϊόν σφοδρής ιδεολογικής αναμέτρησης, όχι συμφωνίας.

Στην ουσία η εκάστοτε ιδεολογική σύγκλιση είναι το προϊόν της νικηφόρας, για
τον ένα εκ των δύο ανταγωνιζομένων πόλων, ιδεολογικής αντι-παράθεσης,
παράγεται δηλαδή από μία αρχική και θεμελιακή ιδεολογική απόκλιση. Υπ’ αυτήν
την έννοια, σηματοδοτεί την μερική προσχώρηση του ηττημένου στην (πρόσκαιρα;)
ισχυρότερη ιδεολογία του αντιπάλου και όχι το τέλος της αντιπαλότητας. Εάν
στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο οι συντηρητικοί υιοθέτησαν μέρος της
ιδεολογίας των σοσιαλιστών, σήμερα οι σοσιαλιστές προσχωρούν στη
νεοφιλελεύθερη ιδεολογία. Η «προσχώρηση» αυτή έχει ως στόχο την εξουδετέρωση
του εκλογικού πλεονεκτήματος που δίνει στον αντίπαλο η ισχυρότερη ιδεολογική
του θέση. Κατ’ ουσίαν, στις συνθήκες της σύγχρονης ανταγωνιστικής δημοκρατίας
όπου ο στόχος της μεγιστοποίησης των ψήφων είναι κυρίαρχος, τα μεγάλα κόμματα
τείνουν συχνά να αντιγράψουν το ένα το άλλο «ώστε να συγκρουσθούν καλύτερα».
Οι ηττημένοι της ιδεολογικής αντιπαράθεσης τείνουν να «μοιάσουν στον
αντίπαλο»: τον «αντιγράφουν» ιδεολογικά για να τον νικήσουν πολιτικά.

Βέβαια, κάθε μεγάλη ιδεολογική σύγκλιση, κάθε δηλαδή νέα «βασική συναίνεση»,
διαμορφώνει ένα κενό εκπροσώπησης, έναν «τρίτο χώρο», τον οποίο καταλαμβάνουν
καινούργιες ή παλαιές «αντισυναινετικές» δυνάμεις. Κάθε σύγκλιση εμπεριέχει
στο εσωτερικό της ­ ως «δύναμιν» θα ‘λεγε ο Αριστοτέλης και όχι πάντα ως
«ενέργειαν» ­ την αυτοαναίρεσή της, τη μετατροπή της σε ενεργητική απόκλιση.
Εάν δηλαδή η σύγκλιση είναι συχνά η έμμεση συνέπεια μιας αρχικής απόκλισης, η
«νέα» απόκλιση είναι το καθυστερημένο προϊόν μιας επιτυχημένης σύγκλισης.

Συνεπώς, το ιδεολογικό – πολιτικό παιχνίδι είναι πολύπλοκο και απρόοπτο, με
πολώσεις και συμφωνίες, με συχνές ανατροπές, με πολλές εναλλαγές θέσεων και
ρόλων. Και γίνεται ακόμη πιο πολύπλοκο από ένα άλλο «παιχνίδι», το πιο
απρόβλεπτο όλων: το «παιχνίδι» των κοινωνικών δυνάμεων, οι οποίες με την
ενέργεια και την αδράνειά τους, με την παθητικότητα και με τις εκρήξεις τους
είναι σε θέση να ανατρέψουν κάθε «ιδεολογική τάξη» ή σταθερότητα. Οι ισχυρές
διαβεβαιώσεις για το τέλος της διάκρισης Αριστεράς – Δεξιάς αυτή την
πολυπλοκότητα δεν λαμβάνουν υπ’ όψιν.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.