ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η μεταρρύθμιση ως πράξη

Η μεταρρύθμιση είναι μία πολύ σοβαρή υπόθεση για να αφεθεί στους
εκσυγχρονιστές, μόνο που εναπόκειται σ’ αυτούς να την πραγματοποιήσουν.Η
ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ της Συνθήκης του Μάαστριχτ και η διεύρυνση του ΝΑΤΟ ως βήματα για
μια «νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική»· η σύνδεση της συμφωνίας-πλαισίου της
Μαδρίτης με την άρνηση της ακινησίας στον χώρο της εξωτερικής πολιτικής· η
επανυπόμνηση της δέσμευσης της κυβέρνησης για «προώθηση του εκσυγχρονισμού με
βαθιές τομές»· ακόμα και η «έκθεση» του πράου κύριου Σπράου, αν ιδωθεί ως
συνολική οικονομική πρόταση και όχι ως ευκαιρία να μιλήσουν περί οικονομίας
όσοι δεν γνωρίζουν οικονομικά: όλα γεγονότα που ξανάφεραν στο προσκήνιο την
έννοια της μεταρρύθμισης, που κανονικά μια σοσιαλιστική κυβέρνηση θα έπρεπε
διαρκώς να κρατά στο κέντρο της πολιτικής της. Όμως, στην πενία πρωτότυπης
θεωρητικής σκέψης ήρθε να προστεθεί το άλλο ελληνικό χαρακτηριστικό της
δυσπιστίας έναντι κάθε οργανωμένου πολιτικού σχεδίου, για να εξοβελισθεί η
μεταρρύθμιση στον χώρο των «μεγάλων» μεν, πλατωνικών δε επιδιώξεων.

Το ότι τόσος λόγος γίνεται για μεταρρύθμιση και τόσο ισχνό παραμένει το γνήσια
μεταρρυθμιστικό έργο, ίσως να οφείλεται στην αδυναμία συμφωνίας ­ όχι μόνον
από την παρούσα κυβέρνηση ­ για τα μέτρα που θα πραγμάτωναν τον γενικό στόχο.
Κι όμως, η έννοια και η πολιτική πράξη που επιβάλλει, δείχνουν μόνες τον δρόμο.

Όπως φαίνεται και από την ίδια την ετυμολογία της, η μεταρρύθμιση αναφέρεται
στο σύνολο των μέτρων που είναι ικανά να αλλάξουν τη μορφή ή τη λειτουργία
ενός συστήματος. Σχετίζεται, επομένως, εγγενώς με τη δομή, την ουσία και όχι
με την επίφαση των θεσμών. Η δομή αλλάζει μόνο με κίνηση: η μεταρρύθμιση δεν
είναι τεχνική άσκησης της εξουσίας, αλλά οδηγός πολιτικής δράσης. Δεν
ταυτίζεται με τον «ρεφορμισμό», αυτή την σοσιαλδημοκρατικής έμπνευσης μέθοδο
διακυβέρνησης μέσω μικρών βημάτων, σταδιακών μεταβολών, που η μία προετοιμάζει
το έδαφος για την άλλη, λειαίνοντας τις αντιδράσεις. Μη ούσης ρητορείας, αλλά
αγώνας πρέπει να διαθέτει τα στοιχεία της ακρίβειας και της εξειδίκευσης: να
στοχεύει σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα σε δεδομένη ιστορική στιγμή, σε ορισμένο
εθνικό και πολιτικό περιβάλλον. Η μεταρρύθμιση δεν είναι συνώνυμη ούτε της
«αλλαγής», με την έννοια της αόριστης αντικατάστασης ενός κατεστημένου από ένα
άλλο, ούτε του «εκσυγχρονισμού», της επίκλησης μιας αδιόρατης μετάβασης. Δεν
εξαντλείται σε αλλαγές θεσμικών κειμένων, νόμων ή και του ίδιου του
Συντάγματος, αλλά πρέπει να καταλήγει σε καταπολέμηση αγκυλώσεων, σε εμπέδωση
νέας νοοτροπίας, προσαρμογή της πολιτικής στην κοινωνική εξέλιξη.

Έτσι, για παράδειγμα, στον χώρο της Διοίκησης, το σημαντικό θεσμικό μέτρο της
εισαγωγής αξιοκρατίας κατά την πρόσληψη συνιστά τομή, αλλά όχι από μόνο του
μεταρρύθμιση. Για να γίνει αυτό πρέπει να συνοδευτεί από βήματα για την αλλαγή
νοοτροπίας των υπαλλήλων (παροχή κινήτρων, επανασχεδιασμός αρμοδιοτήτων,
διαρκής εκπαίδευση, άλλη σύλληψη της ιεραρχίας) και του κράτους (σε σχέση με
τους πολίτες, την αγορά, την ευρωπαϊκή πραγματικότητα και χωρίς να πάψει να
είναι αρωγός και μεταβληθεί απλώς σε συναλλασσόμενο). Το ίδιο ισχύει για την
παιδεία, όπου είναι αναγκαία μια ριζικά διαφορετική αντίληψη του φαινομένου
της γνώσης, αλλά και σε άλλους τομείς της λεγόμενης κοινωνικής δράσης του
κράτους, όπου η συχνά ορθή καταγραφή των προβλημάτων δεν έχει συνοδευθεί από
ανάλογες λύσεις.

Πηγή έμπνευσης θα μπορούσαν να αποτελέσουν οι δύο μοναδικές ίσως περιπτώσεις
πραγματικών μεταρρυθμίσεων στη σύγχρονη Ελλάδα: το ξεπέρασμα της γλωσσικής
υποκρισίας με την προσέγγιση της επίσημης στην πηγαία γλώσσα και η εξάλειψη
της διαφοροποίησης των Ελλήνων σε νομιμόφρονες και μιάσματα με βάση τις
πεποιθήσεις τους.

Το ειρωνικό ιστορικό φορτίο της δημοκρατικής αριστεράς είναι να διασώσει,
ερχόμενη στην εξουσία, το σύστημα εκείνο για την καταπολέμηση του οποίου
γεννήθηκε, παίρνοντας με πολύ λιγότερες αντιστάσεις τα απαραίτητα διορθωτικά
μέτρα. Αυτή φαίνεται να είναι και στην Ελλάδα η ευθύνη, αλλά και η πρόκληση
μιας σοσιαλιστικής κυβέρνησης που θέλει να χαρακτηρίζεται ανανεωτική. Για να
παραφράσουμε μια παράφραση, η μεταρρύθμιση είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να
αφεθεί στους εκσυγχρονιστές, μόνο που εναπόκειται στους τελευταίους να την πραγματοποιήσουν.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.