Ο Έλληνας του Pathfinder

Θανάσης Οικονόμου. Στα χέρια του κρατάει το «μικρό κουτί» που φέρνει τις μεγάλες απαντήσεις από τον Άρη

«Τι ώρες δουλεύετε;», ρωτήσαμε τον Θανάση Οικονόμου, καθηγητή της Αστροφυσικής
στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. «Τι ώρες; Ώρες Άρη…», μας απάντησε ο μοναδικός
Έλληνας επιστήμονας της ομάδας στην οποία οφείλεται η επιτυχία του Pathfinder
στον κόκκινο πλανήτη, κι εμείς νιώσαμε το χαμόγελό του να διασχίζει την άκρη
της τηλεφωνικής γραμμής και να ταξιδεύει από την Πασαντίνα της Καλιφόρνιας
στην Αθήνα.ΛΙΓΟ ΜΕΤΑ τα εξήντα του γεύεται τη γλύκα της επιτυχίας, ή πιο
σωστά, τη μοιράζεται με τους υπόλοιπους επιστήμονες της ομάδας που όλοι
βλέπουμε τις τελευταίες ημέρες να πανηγυρίζουν σ’ εκείνο το δωμάτιο με τις
οθόνες των υπολογιστών και τα περίεργα φωτάκια… Η φωνή του ακούγεται
ευχάριστη και κουρασμένη, αλλά είναι δέκα το πρωί στην Καλιφόρνια, οκτώ το
βράδυ στην Αθήνα, κι ο καθηγητής μόλις γύρισε από ένα ακόμη εξαντλητικό
δεκαεξάωρο δουλειάς στο κέντρο της ΝΑΣΑ. «Είναι μια ευχάριστη κούραση όμως,
όταν βλέπεις τον κόπο σου να ανταμείβεται», λέει.

Η ομάδα του Έλληνα καθηγητή κατασκεύασε το Alpha Proton Χ-ray Spektrometer,
ένα «μηχανάκι», όπως το αποκαλεί ο ίδιος, που «αναλύει τα πετρώματα και το
έδαφος του πλανήτη». Πρόκειται για την πολύ πιο προηγμένη τεχνολογικά έκδοση
που είχε αποστείλει στη Γη τις πρώτες πληροφορίες για τη σύσταση του εδάφους
στη Σελήνη το 1967-68. Όπως και σήμερα με τον Άρη, έτσι και τότε με τη Σελήνη,
το «μηχανάκι» που προήλθε από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου, βασισμένο σε μια
ιδέα του Ουκρανού καθηγητή Anthony Turkevich, έκανε «δουλειά μυρμηγκιού» και
σφράγισε την επιτυχία του εγχειρήματος.

Σήμερα είναι η 13η ημέρα από τη στιγμή της επιτυχημένης προσεδάφισης του
διαστημικού οχήματος στον πλανήτη, αλλά για τον 60χρονο Έλληνα δεν υπάρχει
ανησυχία. «Η ανησυχία κράτησε έξι ώρες, αφ’ ότου προσγειώθηκε το Pathfinder,
γιατί περιμέναμε να δούμε αν το μηχανάκι μας έφτασε ασφαλώς, όπως το στείλαμε.
Και ήταν οι έξι πιο ατέλειωτες ώρες της ζωής μου», λέει αυθόρμητα με τα ωραία
ελληνικά του ο κ. Οικονόμου.

­ Ποιά είναι τα τελευταία νέα της αποστολής;

«Μέχρι τώρα το μηχάνημά μας ανέλυσε τρία δείγματα από το έδαφος και δυο
πετρώματα. Το ένα από τα δύο, ομολογώ πως μας ξάφνιασε λίγο γιατί σ’ αυτό
βρήκαμε δείγματα πυριτίου, σε ποσότητες μεγαλύτερες απ’ ό,τι της Γης. Τα
πετρώματα αυτά είναι κοινά πετρώματα με αυτά της Γης. Στο άλλο δείγμα βρήκαμε
βασάλτιο που επιβεβαιώνει τις ενδείξεις μας για το ηφαιστειογενές περιβάλλον
του Άρη. Πετρώματα βασαλτίου συναντάμε μετά από εκρήξεις ηφαιστείων σε κάποιο
βάθος. Αυτό που θα προσπαθήσουμε να διαπιστώσουμε είναι πότε σταμάτησε η δράση
των ηφαιστείων και να ανακαλύψουμε όλη την εξέλιξη του πλανήτη».

Ενώ στην αρχή το όχημα ήταν σχεδιασμένο για εργασίες δέκα ημερών και ο χρόνος
συνολικά της αποστολής τριάντα ημέρες, όπως διευκρινίζει ο Έλληνας καθηγητής,
«η ΝΑΣΑ αποφάσισε να συνεχιστεί επ’ αόριστον». Ή αλλιώς μέχρις ότου «δουλεύουν
τα μηχανήματα». Αυτό πρακτικά σημαίνει πως τα νέα από τον Άρη θα συνεχίζουν να
έρχονται για τους επόμενους μήνες, ίσως και χρόνο. Το ενδιαφέρον όμως
εστιάζεται από τώρα στην επόμενη αποστολή.

«Η συγκεκριμένη θέση της προσεδάφισης επιλέχτηκε γιατί ο Άρης στο παρελθόν
είχε νερό και στην εν λόγω θέση πρέπει να έγιναν κάποτε καταπληκτικές
πλημμύρες. Γι’ αυτό λοιπόν θα έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα πετρώματα. Σ’ αυτή
την αποστολή δεν έχουμε τη δυνατότητα να φέρουμε πίσω δείγματα από το έδαφος,
αφού ο Pathfinder ως γνωστόν, δεν θα επιστρέψει στη Γη. Όμως θα αποκτήσουμε τη
γνώση και τις πληροφορίες που χρειάζονται, ώστε στις επόμενες αποστολές να
επιλέξουμε τα αναγκαία ευρήματα».

­ Πότε θα πραγματοποιηθούν οι επόμενες αποστολές στον Άρη;

«Η επόμενη θα γίνει το 2001. Το όχημα αυτή τη φορά θα προσγειωθεί μάλλον στον
νότιο πόλο του πλανήτη όπου έχουμε ενδείξεις για την ύπαρξη νερού. Μετά την
αποστολή αυτή θα ξέρουμε σίγουρα αν υπάρχει νερό και σε τι μορφή βρίσκεται. Ας
μην ξεχνάμε ότι χωρίς νερό, δεν υπάρχει ζωή. Χρειάζεται πολύ μεγάλη
προετοιμασία γι’ αυτή την αποστολή. Το 2003 θα έχουμε την επόμενη, όπου στόχος
θα είναι η συγκέντρωση υλικών από τον πλανήτη. Τα υλικά θα μεταφερθούν στα
εργαστήρια της Γης για ανάλυση. Το πρώτο επανδρωμένο ταξίδι στον Άρη θα το
περιμένουμε το 2005. Ήδη από τώρα έχουν δηλώσει συμμετοχή χιλιάδες άνθρωποι σ’
αυτό, πράγμα που δείχνει πόσο πολύ ενδιαφέρεται κι ελπίζει ο κόσμος σ’ αυτά τα προγράμματα».

­ Η περιπέτεια που ζουν οι αστροναύτες στο ΜΙΡ δεν αποθάρρυνε καθόλου;

«Κοιτάξτε, αν και εμείς είμαστε στην Πασαντίνα, ενώ το κέντρο της ΝΑΣΑ για το
ΜΙΡ είναι στο Τζόνσον του Χιούστον, μέσω της ΝΑΣΑ Select, μιας οθόνης σαν
τηλεόραση, παρακολουθούμε τι ακριβώς γίνεται στο ρώσικο σταθμό. Ο ΜΙΡ
κατασκευάστηκε και εκτοξεύτηκε στο διάστημα για να ολοκληρώσει την αποστολή
του μετά από πέντε-έξι χρόνια. Κοντεύει να κλείσει έντεκα τώρα. Όπως είναι
φυσικό οι φθορές είναι αναμενόμενες. Εδώ ένα αυτοκίνητο έχεις και χρειάζεται
σέρβις. Ο ΜΙΡ ήταν σχεδόν εγκαταλειμμένος».

­Υπάρχει περίπτωση οι αστροναύτες να μη γυρίσουν στη γη;

«Κι αυτό μπορεί να συμβεί. Όμως έχουν ληφθεί όλα τα μέτρα για να μη γίνει.
Υπάρχουν οι transfer ρουκέτες (»επιστροφής»), που οι αστροναύτες θα χρησιμοποιήσουν».

ΟΝΕΙΡΕΥΕΤΑΙ να δείξει στα εγγόνια του τ’ αστέρια, μια νύχτα χωρίς φεγγάρι στη
Ζάκα Γρεβενών. Προς το παρόν όμως περνάει τα βράδια του στο Jet Propulsion
Laboratory (Εργαστήριο Αεριώθησης), στην Πασαντίνα της Καλιφόρνιας, εκεί όπου
εδρεύει το αρχηγείο της αποστολής στον Άρη. «Φέτος δεν θα καταφέρω να έρθω
στην Ελλάδα» λέει ο καθηγητής της Αστροφυσικής Θανάσης Οικονόμου. Χωρίς
παράπονο όμως. Η έδρα του είναι το Πανεπιστήμιο του Σικάγου, αλλά φέτος
βρίσκεται μεταξύ Καλιφόρνιας – Σικάγου για τις ανάγκες προετοιμασίας αλλά και
παρακολούθησης της αποστολής. «Διακοπές έκανα πέρυσι στην πατρίδα μου και ήταν
καταπληκτικά» λέει ο ίδιος με περηφάνια μακεδονική, προτού αρχίσει να
περιγράφει τον ουρανό των ελληνικών βουνών. «Ξέρετε, έχω τρία παιδιά που δεν
είχαν δει ποτέ τ’ αστέρια στον ουρανό. Ο ουρανός της πόλης είναι θολός. Τα
φώτα σκιάζουν τ’ αστέρια. Δεν είναι όπως στην ύπαιθρο, στα βουνά, που
μαγεύεσαι. Εγώ που μεγάλωσα κάτω από τα αστέρια της Ελλάδας ήθελα να δείξω όλη
αυτή την ομορφιά στα παιδιά μου που δεν είχαν δει ποτέ καθαρό ουρανό. Όταν
λοιπόν κάποια στιγμή εργαζόμασταν στο Λος Άλαμος του Νέου Μεξικού για την
προετοιμασία της αποστολής στον Άρη, δόθηκε επιτέλους η ευκαιρία. Πρέπει να
σας πω ότι οι κόρες μου έδειξαν κατάπληξη όταν είδαν επιτέλους αυτό το θαύμα».

Ο καθηγητής, που έφυγε από την Ελλάδα του Εμφυλίου με την οικογένειά του στην
Τσεχοσλοβακία και σπούδασε Πυρηνική Φυσική στην Πράγα, ψάχνει να βρει τις
λέξεις και η συγκίνησή του μεγαλώνει. «Πώς να περιγράψει κανείς αυτό το
συναίσθημα όταν βλέπει τ’ αστέρια στον ουρανό; Σκέφτεσαι πως δεν είναι δυνατόν
να μην υπάρχει κι άλλο ηλιακό σύστημα όπως αυτό στο οποίο ανήκει η Γη.

Όταν όμως προσπαθήσεις να συνειδητοποιήσεις τις αποστάσεις εκεί, δεν μπορεί
παρά να νιώσεις θλίψη. Είναι ένα ατέρμονο συναίσθημα που σε πληγώνει. Αλλά δεν
έχεις το δικαίωμα να μην προσπαθήσεις». Αξίζει λοιπόν τον κόπο και τα χρήματα;
Ο Έλληνας καθηγητής, που διδάσκει από το ’64 στο Σικάγο και έχει επενδύσει
τους κόπους μιας ζωής στην επιστήμη του, απαντά κατηγορηματικά πως «ναι.
Αξίζει τον κόπο. Μόνο που τώρα έχει αλλάξει αρκετά η φιλοσοφία μας σ’ ό,τι
αφορά τις διαστημικές αποστολές. Εκεί που το ’76 η ΝΑΣΑ πλήρωνε αποστολές
κόστους 2 δισ. δολαρίων και το “μότο” ήταν “όχι λάθος”, τώρα ο προσανατολισμός
έχει στραφεί στο “faster, better, cheaper”, (γρηγορότερα, καλύτερα,
φθηνότερα). Τώρα οι αποστολές είναι ύψους 250 εκατομμυρίων δολαρίων και
γίνονται πιο συχνά. Όταν κατατέθηκε πρόταση για επανδρωμένη αποστολή στον Άρη
ύψους 400 δισ., κρίθηκε απαράδεκτα ακριβή. Η τεχνολογία θα μας βοηθήσει να
μειώσουμε το κόστος και να πετύχουμε καλύτερα αποτελέσματα».