Ψηλά ο Σημίτης, χαμηλά κυβέρνηση, κόμματα

Ύστερα από μια περίοδο ταχύρρυθμων πολιτικών εξελίξεων και έντονων
ανακατατάξεων, που εγκαινίασε, πριν από 18 μήνες, η εκλογή του Κ. Σημίτη ως
Πρωθυπουργού, το πολιτικό κλίμα φαίνεται να έχει σήμερα σχετικά
σταθεροποιηθεί.

Τα δύο μεγάλα κόμματα έχουν πλέον αποκτήσει, έστω και με εσωτερικούς
κλυδωνισμούς, ένα νέο πρόσωπο, αισθητά διαφορετικό από αυτό που κυριαρχούσε
στο παρελθόν.

Αυτό το νέο και σχετικώς σταθεροποιημένο πολιτικό πλαίσιο, η διαμόρφωση του
οποίου ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο με την αλλαγή στην ηγεσία της Ν.Δ., αποτυπώνει
και η παρούσα έρευνα, η οποία στα βασικά της ευρήματα δεν αποκλίνει από τις
τάσεις που είχε καταγράψει το «πολιτικό βαρόμετρο των “ΝΕΩΝ”», τον περασμένο Μάιο.

ΚΥΡΙΟ χαρακτηριστικό του νέου πολιτικού κλίματος είναι η ταυτόχρονη υψηλή
δημοτικότητα την οποία απολαμβάνουν τόσο ο πρωθυπουργός όσο και ο αρχηγός της
αξιωματικής αντιπολίτευσης, και η οποία όμως παραμένει προσωποκεντρική και δεν
μεταφράζεται σε αντίστοιχα θετική αξιολόγηση του ρόλου και της λειτουργίας των
δύο μεγάλων κομμάτων.

Ο Κ. Σημίτης συγκεντρώνει σταθερά το τελευταίο εξάμηνο θετικές γνώμες από το
μισό περίπου εκλογικό σώμα, ενώ η αρνητική αξιολόγηση βρίσκεται σε ελαφρώς
χαμηλότερα επίπεδα. Σε σύγκριση με τον περασμένο Μάιο η δημοτικότητα του
Πρωθυπουργού εμφανίζει ελαφρά κάμψη (48,9% σήμερα έναντι 50,9% πριν από δύο
μήνες), εξακολουθεί όμως να παραμένει πάντα ιδιαίτερα υψηλή και να παρουσιάζει
θετικό ισοζύγιο ως προς τις αρνητικές κρίσεις (45,8%).

Το μόνο σημείο στο οποίο παρατηρείται μια ουσιαστική μεταβολή ­ και το οποίο
αξίζει να επισημανθεί ­ είναι η ένταση με την οποία διατυπώνονται οι θετικές
και (αντίστοιχα) οι αρνητικές κρίσεις. Σήμερα, για πρώτη φορά, οι ανεπιφύλακτα
θετικές κρίσεις έχουν μειωθεί σημαντικά και αντιπροσωπεύουν μόνον το 17,7% των
ερωτηθέντων, ενώ στις προηγούμενες έρευνες αντιστοιχούσαν περίπου στο 1/4 του
εκλογικού σώματος (25,6% τον περασμένο Μάιο, 23,2% τον Μάρτιο, 24,4% τον
Ιανουάριο κ.ο.κ.). Έτσι, ενώ η δημοτικότητα του Πρωθυπουργού παραμένει στα
ίδια ουσιαστικά επίπεδα, αρχίζει να μεταβάλλεται ως προς την εσωτερική της
σύνθεση. Στο χώρο της θετικής αξιολόγησης αναδεικνύεται πλέον ως κυρίαρχη η
σχετικά αποστασιοποιημένη στάση («μάλλον θετική γνώμη»), ενώ στο χώρο της
αρνητικής αξιολόγησης επικρατεί με μεγάλη διαφορά η ανεπιφύλακτα απορριπτική στάση.

ΟΙ ΨΗΦΟΦΟΡΟΙ

Για τον Κ. Σημίτη εκφράζεται θετικά η μεγάλη πλειοψηφία των ψηφοφόρων του
ΠΑΣΟΚ (περίπου 80%), καθώς επίσης και σημαντικές μερίδες από ψηφοφόρους των
άλλων κομμάτων: περίπου οι μισοί ψηφοφόροι του ΣΥΝ, αλλά και το 1/4 περίπου
από τους ψηφοφόρους της Ν.Δ., του ΔΗΚΚΙ και του ΚΚΕ. Η θετική του εικόνα
εντοπίζεται κυρίως στο χώρο του Κέντρου και της Κεντροαριστεράς (με ποσοστά
δημοτικότητας που κυμαίνονται μεταξύ 60% και 70%), αλλά διαθέτει επίσης και
μια αξιοσημείωτη απήχηση τόσο στο χώρο της Αριστεράς όσο και της Κεντροδεξιάς
(περίπου 35%). Ας σημειωθεί επίσης ότι η δημοτικότητα του Κ. Σημίτη είναι
εντυπωσιακά υψηλή στα σχετικώς ανώτερα ­ ως προς το εισόδημα και το μορφωτικό
επίπεδο ­ στρώματα, όπου ξεπερνά το 60%, ενώ η αξιολόγησή του από τα υπόλοιπα
τμήματα του πληθυσμού είναι πολύ πιο συγκρατημένη, με τις αρνητικές κρίσεις να
υπερέχουν ελαφρώς των θετικών.

Συγκρίνοντας τη δημοτικότητα του Πρωθυπουργού με τη δημοτικότητα της
κυβέρνησης, εντοπίζεται και πάλι, όπως ακριβώς και στις προηγούμενες έρευνες
του τελευταίου εξαμήνου, το τεράστιο χάσμα που χωρίζει την αξιολόγηση των δύο
αυτών όψεων της κυβερνητικής παρουσίας. Από τις αρχές του 1997 η «ικανοποίηση»
από την κυβέρνηση έχει σταθεροποιηθεί σε ένα ποσοστό ελαφρώς ανώτερο του 20% ­
σήμερα βρίσκεται στο 21,5% έναντι 21,0% του περασμένο Μάιο ­ το οποίο μπορεί
φυσικά να θεωρηθεί ως πρόοδος, σε σύγκριση με τα εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά που
χαρακτήριζαν την περίοδο 1995-96, δεν παύει όμως να αντανακλά μια σαφή
δυσαρέσκεια του εκλογικού σώματος. Έτσι, το μόνο ενθαρρυντικό στοιχείο για την
κυβέρνηση στο σημείο αυτό είναι ότι, σε μεγάλο βαθμό, η δυσαρέσκεια εκφράζεται
με σχετικώς μετριοπαθή τρόπο: το 35% των ερωτηθέντων δηλώνουν «λίγο
ικανοποιημένοι» από την κυβέρνηση και στην πλειοψηφία διατηρούν μια «μάλλον
θετική» γνώμη για τον Κ. Σημίτη.

Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΤΗΣ Ν.Δ.

Αντίστοιχα υψηλή δημοτικότητα με τον Κ. Σημίτη παρουσιάζει και ο αρχηγός της
Ν.Δ., οι θετικές γνώμες για τον οποίο έχουν βέβαια μειωθεί σε σύγκριση με τον
περασμένο Μάιο (48,3% σήμερα έναντι 54,2% πριν από δύο μήνες), εξακολουθούν
όμως να παραμένουν σε υψηλό επίπεδο και να υπερτερούν σαφώς των αρνητικών
(35,4%). Το κρίσιμο επομένως στοιχείο για τον Κ. Καραμανλή, τουλάχιστον στη
σημερινή συγκυρία, φαίνεται να είναι η σχετική ασάφεια που χαρακτηρίζει ακόμα
την πολιτική του εικόνα και η οποία αποτυπώνεται στο υψηλό ποσοστό των ατόμων
που δεν μπορούν να εκφράσουν γνώμη γι’ αυτόν (16,3% ­ όταν για όλους τους
άλλους πολιτικούς αρχηγούς τα αντίστοιχα ποσοστά κυμαίνονται από 5% έως 8%).

Ο Κ. Καραμανλής συσπειρώνει τη μεγάλη πλειοψηφία των ψηφοφόρων της Ν.Δ.
(περίπου 85%) και διαθέτει επίσης μια ευμενή απήχηση σε όλους σχεδόν τους
υπόλοιπους κομματικούς χώρους, χαρακτηριστικό δείγμα της οποίας είναι η θετική
αξιολόγησή του από το 1/3 περίπου των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ το 1996. Η
δημοτικότητά του δεν παρουσιάζει όμως κάποια ισχυρά κοινωνικοδημογραφικά
ερείσματα που να προσδιορίζουν με σχετική σαφήνεια την πολιτική του εικόνα:
κυμαίνεται, σχεδόν αδιαφοροποίητα και με περιορισμένες μόνον αποκλίσεις,
μεταξύ 45% και 50% σε όλες τις ηλικιακές, μορφωτικές και εισοδηματικές
κατηγορίες του πληθυσμού.

Ας σημειωθεί επίσης ότι η θετική απήχηση από την εκλογή του Κ. Καραμανλή μόνον
περιθωριακά έχει βελτιώσει την εξαιρετικά αρνητική εικόνα που χαρακτηρίζει το
κόμμα της Ν.Δ. Έτσι, αυτοί που δηλώνουν «ικανοποιημένοι» από την αξιωματική
αντιπολίτευση φτάνουν σήμερα το 14,6% (έναντι 10,6% πριν από δύο μήνες), χωρίς
όμως αυτή η αύξηση να μεταβάλλει ουσιωδώς τη συνολική εικόνα, αφού το 50,6%
των ερωτηθέντων δηλώνουν «καθόλου ικανοποιημένοι» και το 29,8% «λίγο ικανοποιημένοι».

ΣΥΓΚΡΙΣΕΙΣ

Συγκρίνοντας τις δύο δημοτικότητες, του Κ. Σημίτη και του Κ. Καραμανλή,
γίνεται φανερό ότι παρουσιάζουν περιορισμένες μόνον διαφορές ως προς την
κοινωνικοδημογραφική τους σύνθεση, οι οποίες πάντως αξίζει να σχολιασθούν: ο
Κ. Καραμανλής υπερέχει στις γυναίκες, στα άτομα σχετικώς μεγάλης ηλικίας καθώς
και στους αποφοίτους μέσης εκπαίδευσης, ενώ αντίθετα ο Κ. Σημίτης υπερέχει
στους άνδρες, στα άτομα σχετικώς νεώτερης ηλικίας και κυρίως, με σημαντική
διαφορά, στους αποφοίτους ανώτερης και ανώτατης εκπαίδευσης. Οι
διαφοροποιήσεις όμως αυτές αντανακλούν περισσότερο το διαφορετικό προφίλ των
δύο πολιτικών αρχηγών και δύσκολα μπορούν να αναχθούν σε πραγματικές
κοινωνικές διαφοροποιήσεις που συνθέτουν δύο αντίπαλους πολιτικούς κόσμους.

Άλλωστε, και αυτό είναι ίσως το κρισιμότερο στοιχείο που αναδεικνύεται από την
παρούσα έρευνα, οι δημοτικότητες του Κ. Σημίτη και του Κ. Καραμανλή δεν
λειτουργούν πολιτικά και αντιθετικά, όπως συνέβαινε στο παρελθόν με την
αξιολόγηση του Α. Παπανδρέου και του Κ. Μητσοτάκη. Μόνον για τους μισούς από
τους ερωτηθέντες η θετική αξιολόγηση του αρχηγού του ΠΑΣΟΚ συνδυάζεται με
αρνητική αξιολόγηση του αρχηγού της Ν.Δ., ή αντίστροφα. Για τους υπόλοιπους
μισούς οι δυο αρχηγοί αντιμετωπίζονται περίπου ως ένα ομόρροπο δίδυμο που
αντιπροσωπεύει την κρατούσα πολιτική τάξη: έτσι το 25% των ερωτηθέντων
αξιολογεί θετικά και τους δύο πολιτικούς αρχηγούς ταυτόχρονα, ενώ ένα 28%
απορρίπτει και τους δυο.

Ο ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ

Αυτοί που κρίνουν ταυτοχρόνως θετικά και τους δύο πολιτικούς αρχηγούς είναι
κυρίως άτομα που ανήκουν στις ανώτερες μορφωτικές και εισοδηματικές
κατηγορίες, που αντιμετωπίζουν με θετικό τρόπο την πορεία προς την ευρωπαϊκή
ενοποίηση και οι οποίοι εκφράζονται με θετικό (ή έστω συγκρατημένα αρνητικό)
τρόπο για τη λειτουργία της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης. Πρόκειται για
ένα, υπό διαμόρφωση, τμήμα του εκλογικού σώματος, το οποίο τοποθετείται θετικά
απέναντι στο πολιτικό σύστημα και το οποίο δείχνει ικανοποιημένο από την πιο
ήπια και συναινετική μορφή που προσλαμβάνει πλέον ο πολιτικός ανταγωνισμός.
Είναι χαρακτηριστικό ότι από όλες τις ηλικιακές κατηγορίες, εκεί που
εντοπίζονται τα υψηλότερα ποσοστά δημοτικότητας τόσο για τον Κ. Σημίτη όσο και
για τον Κ. Καραμανλή (αλλά και κοινής θετικής αξιολόγησης των δύο) είναι η
κατηγορία 25-34 ετών, δηλαδή αυτοί που πρωτογνώρισαν την πολιτική ως
αντιπαράθεση Παπανδρέου – Μητσοτάκη από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 και μετά.

ΑΡΝΗΤΙΚΑ

Απέναντι σ’ αυτό, το θετικά τοποθετούμενο ως προς το πολιτικό σύστημα, τμήμα
του εκλογικού σώματος, υπάρχει και ένα εξίσου σημαντικό, από αριθμητική και
πολιτική άποψη, τμήμα του πληθυσμού, το οποίο αξιολογεί ταυτοχρόνως αρνητικά
και τους δύο πολιτικούς ηγέτες και φυσικά συνδυάζει τη στάση του αυτή και με
μια απόλυτα απορριπτική κρίση τόσο για την κυβέρνηση όσο και για την
αξιωματική αντιπολίτευση. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι πολίτες αυτοί
εκφράζουν όχι μόνον την αντίθεσή τους ως προς την τρέχουσα πολιτική, αλλά και
ένα αίσθημα φόβου (ή έστω αδιαφορίας) για το μέλλον που τους επιφυλάσσεται στα
επόμενα χρόνια σε μια Ενωμένη Ευρώπη.

Από τις σύντομες παρατηρήσεις που προηγήθηκαν μπορεί να διατυπωθεί το
συμπέρασμα ­ ή έστω η υπόθεση ­ ότι τείνει να μεταβληθεί ριζικά η μορφή του
πολιτικού ανταγωνισμού σε σύγκριση με το παρελθόν. Οι «δεδομένοι ψηφοφόροι»,
αυτοί δηλαδή που χρησιμοποιούν ως βασικό κριτήριο για την αξιολόγηση κομμάτων
και προσώπων την παραταξιακή τους ταύτιση, μειώνονται σημαντικά, ενώ παράλληλα
διαμορφώνονται δύο, σαφώς διαφοροποιούμενοι, χώροι πολιτικής ρευστότητας. Ο
πρώτος, που τοποθετείται θετικά απέναντι στο πολιτικό σύστημα και τις βασικές
θέσεις των δύο μεγάλων κομμάτων, είναι φυσιολογικό να οδηγηθεί στις τελικές
επιλογές του με βάση τη συνολική εικόνα και τις διαχειριστικές ικανότητες των
δύο διεκδικητών της εξουσίας.

Αντίθετα, ο δεύτερος χώρος, της συνολικά αρνητικής αξιολόγησης, φαίνεται να
απομακρύνεται από το πολιτικό σύστημα, το οποίο τείνει έτσι να προσλάβει τη
μορφή μιας πολιτικής κοινωνίας των 2/3 ή έστω των 3/4. Χωρίς να διαθέτουν προς
το παρόν μια σαφή πολιτική εκπροσώπηση ­ αφού η ύπαρξή τους εντοπίζεται σε
όλους τους κομματικούς χώρους, έστω και με διαφορετική ένταση ­ οι ψηφοφόροι
αυτοί ίσως αρχίζουν να συγκροτούν ένα ιδιαίτερο τμήμα του πληθυσμού, στο οποίο
φαίνεται να απευθύνονται, τόσο τα μικρά κόμματα (κυρίως το ΚΚΕ και το ΔΗΚΚΙ)
όσο και ορισμένες μερίδες της εσωκομματικής αντιπολίτευσης που τείνει να
διαμορφωθεί μέσα στα δύο μεγάλα κόμματα.