ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η φιλοσοφία της ανθρωπότητας

Οικοηθική: έτσι λέγεται η νέα φιλοσοφία του πλανήτη. Μας έρχεται από τη
μακρινή Ιαπωνία. Και φέρει την υπογραφή του Τομονόμπου Ιμαμίσι.

ΚΑΘΗΤΗΤΗΣ φιλοσοφίας σε πολλά ιαπωνικά πανεπιστήμια και από φέτος πρόεδρος του
Διεθνούς Ινστιτούτου Φιλοσοφίας του Παρισιού, ο Ιμαμίσι ξεκινάει από μια
βασική παρατήρηση. Η αγάπη για τον πλησίον αποτελούσε ανέκαθεν μια θεμελιώδη
έννοια της ηθικής τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ασία. Ο πλησίον όμως έχει
αλλάξει. Πριν από την τεχνολογική εποχή ήταν μια ορατή οντότητα: οι γείτονές
μας, τα πρόσωπα που μας περιέβαλλαν. Το τηλέφωνο, όμως, και πολύ περισσότερο
το Internet, έκαναν τον πλησίον αόρατο. Είμαστε πλέον όλοι κάτοικοι του
οικουμενικού χωριού. Για να συνεννοηθούμε και να συμβιώσουμε, για να
ανταλλάξουμε ιδέες και εικόνες και να αντιμετωπίσουμε από κοινού τις
προκλήσεις της νέας χιλιετίας είναι αναγκαίο οι κουλτούρες μας να συναντηθούν.

Στην ευρωπαϊκή φιλοσοφική κληρονομιά, επισημαίνει ο 75χρονος φιλόσοφος σε
συνέντευξή του στην «Ουνιτά», η έννοια του προσώπου έχει μια μακρά παράδοση.
Όπως είναι φυσικό, μαζί με αυτήν αναπτύχθηκε σταδιακά και μια ισχυρή αντίληψη
της ατομικής συνείδησης. Η ασιατική φιλοσοφία, αντίθετα, δίνει έμφαση
περισσότερο στην ηθική συνείδηση, στην έννοια της ευθύνης. Η έννοια αυτή
συνοδεύεται στην ιαπωνική παράδοση από μια έντονη παρουσία της πράξης. Η λέξη
«αλήθεια», για παράδειγμα, λέγεται στα ιαπωνικά «μακότο», που σημαίνει
«τέλεια, ιδεατή πραγματικότητα». Για να καταλάβουμε τη διαφορά, ας φανταστούμε
ότι ένα πεντάχρονο παιδί πέφτει σ’ ένα παγωμένο ποτάμι. Η δυτική αλήθεια
αντιστοιχεί στην ακριβή περιγραφή της σκηνής και την προφανή κατάληξή της: σε
τρία λεπτά το παιδί θα πεθάνει. Για τους Ιάπωνες, όμως, το γεγονός αυτό
αντιστοιχεί σε μια τραυματισμένη πραγματικότητα που πρέπει να θεραπευτεί. Το
παιδί πνίγεται, πρέπει να πέσω και να το σώσω και τότε η πραγματικότητα θα
γίνει ιδεατή.

Η «μακότο» έχει έτσι δύο έννοιες: μια που βρίσκεται κοντά στη δυτική αλήθεια
και μια πρακτική. Αν για οποιονδήποτε λόγο υπάρχει μια ατέλεια, ένα σφάλμα
στην καθημερινή μας ζωή, πρέπει να εξουδετερωθεί με την πράξη. Σε αυτή τη
δεύτερη έννοια οφείλει η Ιαπωνία την τόσο γρήγορη αφομοίωση της διαδικασίας
του εκσυγχρονισμού και την ανάδειξή της σε δεύτερη οικονομική δύναμη του πλανήτη.

Η νέα εποχή απαιτεί και μια νέα ηθική. Δεν αρκεί πλέον μόνο η ευρωπαϊκή ή μόνο
η ασιατική φιλοσοφία. Τα σύνορα καταργούνται, ο άνθρωπος δεν ζει στα αυστηρά
πλαίσια των κρατών αλλά σ’ έναν ορίζοντα κοσμικό, οικουμενικό. Χρειάζεται έτσι
μια φιλοσοφία της ανθρωπότητας. Σε αυτή την απαίτηση ανταποκρίνεται η
οικοηθική του Τομονόμπου Ιμαμίσι, που προέρχεται φυσικά από την ελληνική λέξη
οίκος και υπερβαίνει τα όρια της βιοηθικής ή της περιβαλλοντικής ηθικής. Ο
οίκος σήμερα είναι ολόκληρος ο κόσμος. Κατά συνέπεια, η ηθική του είναι
συλλογική, μια ηθική της κοινότητας. Και η συμβολή μιας κουλτούρας που δίνει
έμφαση στην ευθύνη και την πράξη είναι χωρίς άλλο πολύτιμη.