Ένα πιάνο στη μέση της ερήμου

Ανατράφηκε με τη φιλοσοφία του Ζορμπά: Φύτευε ένα δένδρο στα 99 σου, να
κάθεσαι στη σκιά του όταν μεγαλώσει! Το πιο κυρίαρχο «μοτό» της ζωής της
στάθηκε όμως αυτό που πάντα πρέσβευε ο πατέρας της: «Ή παπάς – παπάς ή ζευγάς
– ζευγάς». Αλλά της έλεγε και κάτι «πολύτιμο» ακόμη: «Καλύτερα μόνος παρά με
κακή συντροφιά…».

ΕΞΗΝΤΑ πέντε χρόνια μετά τον ερχομό της, διαπιστώνει ότι τήρησε ευλαβικά τους
τρεις φιλοσοφικούς άξονες της ζωής της. Αφιερώνεται πάντα σε ό,τι αρχίζει ­
και το τελειώνει. Επιλέγει πάντα καλές συντροφιές ή αρκείται στην «αυτάρκεια»
της μοναξιάς της. Και είναι πάντα έτοιμη να φυτέψει ένα δένδρο στα 99 της!

Στην πόλη του Ήλιου ­ την Ηλιούπολη Καΐρου ­ είδε το φως του κόσμου τον Ιούνιο
του ’32, η Φανή Μηλιά. «Εύκολα» τα παιδικά της χρόνια, σε μια γαλήνια πόλη με
απέραντους κήπους και τρεχούμενα νερά, όπου απαγορευόταν ο ήχος της καμπάνας
και ακόμη και ο μουεζίνης δεν φώναζε τους πιστούς του πρωί και βράδυ ­ μην και
ταράξει την ηρεμία του τοπίου! Στους κήπους ανέπνεε και το βασίλειο της
ερήμου, «κομμάτι της Σαχάρα που ξεκινούσε πεντακόσια μέτρα από το σπίτι»,
επισκεπτόταν με το ποδήλατο, πετούσαν αετό με τους φίλους, έπαιζαν
πετροπόλεμο, «κλέφτες κι αστυνόμους»…

Αυτή την αίσθηση που της χάρισε το απέραντο της ερήμου και το δίχως σύνορα
τοπίο, κουβαλά ολοζώντανη μέσα της: «Το ηλιοβασίλεμα ήταν ανεπανάληπτη, μαγική
στιγμή! Βυθιζόμουν και ταξίδευα στο μοναδικό πορτοκαλί χρώμα που παίρνει ο
ήλιος όταν γίνεται ένα με την έρημο… Κι αυτό το συναίσθημα μπόρεσα να
ξαναβιώσω, κάνοντας σκι και ορειβασία χρόνια μετά στα ελληνικά βουνά, όπου
πρωτοαντίκρυσα χιόνι στα… 19 μου, αλλά κι όταν μάθαινα να πιλοτάρω
ανεμόπτερο και μικρά αεροπλάνα!».

Η ΜΟΥΣΙΚΗ

Φύλακας άγγελός της ­ «αφού άγγελος πάντα ήταν» ­ η μητέρα της, η Βικτωρία,
αλλά φίλο καρδιακό σαν τον πατέρα της, τον Κωνσταντίνο Μηλιά, «δεν είχα άλλον
στη ζωή, μια ζωή που οι δύο μας μοιραστήκαμε για πολλά πολλά χρόνια…». Ο
πατέρας της, κέντρο αναφοράς και μόνιμος συνοδός στα κατοπινά της ταξίδια…

Ήταν φιλόμουσος ο πατέρας. Στο σπίτι, έγχορδα, βιολιά, βιολοντσέλα, μαντολίνα,
κιθάρες. Ήταν τενόρος στην Όπερα της Αλεξάνδρειας και αγόρασε και ένα πιάνο,
γιατί ονειρευόταν πιανίστα τη μοναχοκόρη του!

Ασκήθηκε στο πιάνο από τα έξι έως την εφηβεία της και του είχε αδυναμία
μεγάλη, μα κάτι άλλο την «κέντρισε» περισσότερο ­ από την ημέρα που διάβασε το
βιβλίο της Κιουρί και πήραν τα μυαλά της αέρα: «Με συνάρπαζε η ιδέα της
έρευνας στη Φυσική. Τελειώνοντας το Αβερώφειο Γυμνάσιο Αλεξανδρείας, μου ‘πε ο
πατέρας μου: “Έχω στην άκρη λεφτά για σένα. Μπορείς να μείνεις στην Αίγυπτο
και να παντρευτείς ή να πας στη Γαλλία και να σπουδάσεις πιάνο ή Φυσική”…».

Και τα δύο δεν γινόντουσαν. Δύσκολη η επιλογή. Έπαιξε για τελευταία φορά στην
Ένωση Αποφοίτων Αλεξανδρείας και ύστερα το όνειρο «πάγωσε, μπήκε στην
κατάψυξη». Για πάντα πίστευε, αλλά ήταν μόνο για τα επόμενα… τριάντα χρόνια!

Γράφηκε στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, αλλά «… τσιμπημένη καθώς ήμουν με
την Ελλάδα και με το όνειρο της έρευνας στη Φυσική, σπούδασα στην Αθήνα»!
Υπήρξε δυστυχής τα δύο χρόνια διδασκαλίας Φυσικής σε σχολείο, «γιατί το
απωθημένο της έρευνας με κυνηγούσε», έφυγε με υποτροφία στο αμερικανικό
Πανεπιστήμιο της Βηρυτού και επιστρέφοντας το 1961 «εισέρχεται» στον Δημόκριτο.

Η ΕΛΛΑΔΑ

Φανή Μηλιά: «Δεν παντρεύτηκα για να μπορώ να ξενυχτώ στο εργαστήριο ­ Είπα “όχι” στις ευκαιρίες που έτυχαν ­ Αλλά δεν βίωσα ποτέ τη μοναξιά του “μοναχικού” ατόμου»

Ήταν η στιγμή να ανθίσει το όνειρο και να φυτρώσουν φτερά στις δικές της
πλάτες. Τριάντα έξι, έως τώρα, χρόνια στον Δημόκριτο και ούτε ένα δευτερόλεπτο
δεν «κλονίστηκε» που αρνήθηκε τη θέση (και έναν μισθό μαμούθ) της διευθύντριας
σχολείου στην Αβησσυνία της Αιθιοπίας, τη θέση στην Επιτροπή Ατομικής
Ενέργειας στην Γκρενόμπλ Γαλλίας, την άλλη θέση στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης.
Το να βρίσκεται και να προσφέρει στον τόπο της υπήρξε για εκείνη επιλογή ζωής!

Συνταξιοδοτήθηκε πέρυσι, αλλά συνεχίζει τις έρευνες και τα προγράμματα της ΕΟΚ
και του ΝΑΤΟ, που έχει στην ευθύνη της ως επιστημονικός πια συνεργάτης του
Δημόκριτου. Τα προγράμματα έχουν να κάνουν με εφαρμογές της Φυσικής ­ τα
τελευταία χρόνια για παραγωγή νέων τύπων τσιμέντου.

Δεν ένιωσε ποτέ «ρουτίνα». Ξέχασε να φάει, ξενύχτησε αμέτρητες φορές,
κοιμήθηκε στο εργαστήριο για συνεχόμενες νύχτες, έσκυψε με αγωνία πάνω από τη
βελόνα «να δω αν θα καταγράψει κάτι διαφορετικό», έζησε ως ασκητής μέσα στην
πόλη, αλλά βίωσε πολλές φορές αυτό που λέγεται «επιστημονική πληρότητα». Η
Φυσική, λέει, «είναι μια αχανής επιστήμη, δεν έχει αρχή, δεν έχει τέλος,
πουθενά δεν σταματά και ποτέ δεν μπορείς να πεις τη λέξη “έμαθα”. Είναι η
επιστήμη που μπορεί να προσφέρει τη γνώση του κόσμου που μας περιβάλλει, αλλά
και ποιότητα ζωής στον άνθρωπο…».

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ

Τα εργαστήρια «δέσμευσαν» την προσωπική της ζωή. Όταν ήρθε η στιγμή να
επιλέξει «Φυσική ή οικογένεια» ­ όπως παλιά «πιάνο ή Φυσική» ­ επέλεξε πάλι τη
Φυσική. Δεν παντρεύτηκε και δεν απέκτησε απογόνους. Δεν βρήκε η κ. Κιουρί τον
κ. Κιουρί στην Ελλάδα ­ για να ενωθούν στη ζωή και στην έρευνα. Τον βρήκε στην
Ελβετία. Η σχέση της με τον Γιόζεφ, τον Ελβετό συνάδελφό της, άντεξε ­ στον
χρόνο και στην απόσταση ­ 15 χρόνια. Σε ένα συνέδριο γνωρίστηκαν, καλοκαίρι
στην Ελλάδα. Βίωσαν και μοιράστηκαν πολλά. Ονειρεύονταν να ζήσουν μαζί, «όταν
και οι δύο συνταξιοδοτηθούμε». Αλλά ήρθε η στιγμή που το τηλέφωνο σταμάτησε να
χτυπά και ο ταχυδρόμος δεν έφερνε γράμμα. Απρόσμενα μπήκε και στο αεροπλάνο.
Και πήρε την πικρότερη γεύση φθάνοντας στο αεροδρόμιο της Γενεύης, όπου οι
άνθρωποί του την πληροφορούν: «Ο Γιόζεφ αναχώρησε από τη ζωή από αιφνίδιο καρκίνο».

Καλώς ή κακώς, επιμένει, η έρευνα τη «ζέστανε» περισσότερο από την ιδέα της
οικογένειας. Ήρθαν και οι στιγμές, εκεί γύρω στα 40, που «δεν κοιμόμουν ήσυχα.
Έβλεπα τα παιδιά των φίλων μου και είχα εκείνο το τσίμπημα που σε προειδοποιεί
ότι μπορεί και να μην έπραξες σωστά. Ίσως αν είχα και οικογένεια να ήμουν
ευτυχέστερη. Ποτέ δεν θα το μάθω πια! Ανήκω όμως στους ανθρώπους που γεύονται
ό,τι καλύτερο δίνει η ζωή, στο “μισογεμάτο” και όχι στο “μισοάδειο” ποτήρι,
θάβω όσα με κάνουν να ξαγρυπνώ, γεμίζω τα κενά, προχωράω…».

Δεν υπήρξε εύκολος ο αγώνας της έρευνας για μια γυναίκα στη δεκαετία του ’60,
το παραδέχεται. Και ξέρει ότι ένας άνδρας στη θέση της δεν θα αντιμετώπιζε καν
το δίλημμα «καριέρα ή οικογένεια». Αλλα το αντιπαρέρχεται. Τα έχει καλά με τον
εαυτό της ­ «έτσι μπορώ να τα έχω καλά και με τον περίγυρό μου». Τον ανιψιό,
που λατρεύει, τον υιοθέτησε. Ελάχιστες οι επαγγελματικές πικρίες. Περισσότερες
οι προσωπικές ­ «αυτές που πονάνε τα βάθη μας. Αλλα πώς θα ‘χε ενδιαφέρον το
γέμισμα της ζωής; Πώς να γευθείς τη χαρά αν δεν πικραθείς;».

Πάντα είχε την ανθρώπινη ανάγκη της αγάπης ­ «περισσότερο να αγαπώ από το να
αγαπιέμαι». Ο έρωτας, συστατικό ζωής για τη Φανή Μηλιά, βιώθηκε έως την
τελευταία του σταγόνα. «Δοσιματική» στις ανθρώπινες της συναλλαγές, είναι
πάντα ευχαριστημένη με όσα οι άνθρωποι ανταποδίδουν: «Τόσα μπορούν τόσα δίνουν…».

Οι αναγνωρίσεις που έτυχαν στη ζωή της τροφοδότησαν το «εγώ» της με την
ικανοποίηση, που μόνο η επιτυχία δίνει. Διευθύντρια Ερευνών στο Ινστιτούτο
Επιστήμης και Υλικών και υπεύθυνη της ομάδας Πυρηνικού Μαγνητικού Συντονισμού
στον Δημόκριτο, επίτιμο μέλος στο Ινστιτούτο Γιόζεφ Στεφάν στη Λιουμπλιάνα,
αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης «Αμπέρ», καλεσμένη πανεπιστημίων σε ΗΠΑ και
Καναδά. Βιώνει το ταξίδι της ζωής ­ ταξιδεύοντας μαζί της, διδασκόμενη και διδάσκοντας.

Το πιάνο… Πώς θα μπορούσε να αρνηθεί το μουσικό της όνειρο; Ήρθε η στιγμή να
ανοίξει το κλειστό καπάκι. Δέκα χρόνια πριν, δύο συνάδελφοί της την έπεισαν να
επιστρέψει στις νότες. Ξεκίνησε από εκεί που είχε σταματήσει ­ με δασκάλα,
τάξεις, εξετάσεις, νυχτερινό τρίωρο διάβασμα «με ειδικά ακουστικά να μην
τρελάνω τους περίοικους». Και έφθασε στις εξετάσεις! Για το πτυχίο της
πιανίστα. Που το κέρδισε τώρα, στα 65 της. Και έχει μέλλον μπροστά της, γιατί
«υπάρχουν και ανώτερες μουσικές σπουδές». Υπάρχει και το δένδρο που θα φυτέψει
στα 99 της ­ για να ξεκουράζεται στη σκιά του. Υπάρχουν και οι επιστημονικές
συναθροίσεις στην Πολωνία, στη Λουμπλιάνα ή στη Μοντάνα, όπου επιστήμονες
φυσικοί διοργανώνουν και «βραδιές πιάνου» για την τεχνοκράτη που δεν πρόδωσε
κανένα της όνειρο!