Η «τιμή»… του πτυχίου

Στις προτάσεις για διάλογο του υπουργείου Παιδείας με τίτλο «Ελληνική
Εκπαίδευση 2000: Προς ένα αναβαθμισμένο Λύκειο και μια ανοιχτή Τριτοβάθμια
Εκπαίδευση» σημειώνεται ότι «ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της ελληνικής
εκπαίδευσης κατά τις τελευταίες δεκαετίες είναι η άνιση ζήτηση και προσφορά
Τριτοβάθμιας και κυρίως Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης».Πράγματι, μια ματιά μόνο
στον αριθμό των νέων που υποβάλλουν τα τελευταία χρόνια μηχανογραφικά δελτία
υποψηφιότητας για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση ­ με ή χωρίς εξετάσεις ­
αποκαλύπτει ότι φθάνουν τις 170 χιλιάδες, εκ των οποίων οι μισοί περίπου
έρχονται να επαναλάβουν για δεύτερη ή τρίτη φορά την προσπάθεια εισαγωγής
τους, ενώ χιλιάδες άλλοι καταφεύγουν σε ξένα Πανεπιστήμια, γεγονός που
φανερώνει την έκταση και την ένταση της ζήτησης.

Παράλληλα, κάθε χρόνο τον Ιούνιο, η διεξαγωγή των Γενικών Εξετάσεων μονοπωλεί
τις «ειδήσεις» και δραματοποιείται εν είδει θεατρικής παράστασης
τροφοδοτούμενη και τροφοδοτώντας τη συλλογική φαντασίωση, ενώ την ίδια στιγμή
το μοναδικό φαινόμενο της ανακοίνωσης των ονομάτων των επιτυχόντων από όλα τα
«μέσα», προβάλλει την είσοδο στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση σαν την «τεχνική»
προπαρασκευή για τη μετάταξη σ’ ένα κοινωνικό-οικονομικό και επαγγελματικό
παραδεισένιο «αλλού».

Η ΑΝΤΙΦΑΣΗ

Κι όμως…

Την ίδια ώρα, μια σειρά «δεδομένα» και το συνολικό τους «βάρος» κάνουν την
υπερβάλλουσα ζήτηση Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης να φαντάζει ακατανόητη, αφού η
«λειτουργία» τους βρίσκεται σε πλήρη αντίφαση μ’ αυτήν.

Μια ματιά μόνο στις Στατιστικές Εργασίες είναι ικανή να χαρτογραφήσει με τα
πιο «μελανά» χρώματα αυτό που, χρόνια τώρα, γίνεται αντιληπτό και με «γυμνό οφθαλμό»:

Περίπου ο ένας στους τέσσερις νέους άνεργους είναι πτυχιούχος Τριτοβάθμιας
Εκπαίδευσης, ενώ δεκάδες χιλιάδες άλλοι νέοι με υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο
υποαπασχολούνται ή ετεροαπασχολούνται.

Το γεγονός της ολοένα και αυξανόμενης διάστασης ανάμεσα στη ζήτηση και την
προσφορά εκπαιδευμένων ατόμων στην αγορά εργασίας τα τελευταία χρόνια αποκτά
«δραματικά» και «μόνιμα» χαρακτηριστικά για όλες σχεδόν τις «φυλές» των πτυχιούχων.

Έτσι ο ένας στους τέσσερις πτυχιούχους δασκάλους τετραετούς φοίτησης,
γυμναστές, νέους μηχανικούς, μηχανικούς κ.λπ. αδυνατούν να αξιοποιήσουν τους
τίτλους σπουδών και τις γνώσεις που αυτοί υποδηλώνουν στην αγορά εργασίας, ενώ
χιλιάδες άλλοι φιλόλογοι, θεολόγοι, κοινωνιολόγοι, τεχνολόγοι, μαθηματικοί,
χημικοί κ.λπ. συνωστίζονται στο αδιέξοδο της ανεργίας ή της
υποαπασχόλησης-ετεροαπασχόλησης (Πίνακας 1).

Σε έρευνα που πραγματοποιήσαμε για λογαριασμό του Flash 9,61 τον Ιανουάριο που
μας πέρασε, διαπιστώσαμε ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μαθητών απάντησαν
αρνητικά στην αποσύνδεση σπουδών και επαγγελματικής κατοχύρωσης.

Στον Πίνακα 2 βλέπουμε ότι οι 8 στους 10 μαθητές Λυκείου πιστεύουν ότι «δεν
έχει αξία το “άνοιγμα” της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, αν δεν συνοδεύεται από το
“άνοιγμα” της αγοράς εργασίας» και οι 7 στους 10 δηλώνουν ότι δεν θα τους
ενδιέφερε «να σπουδάσουν σε κάποια πανεπιστημιακή σχολή χωρίς να εξασφαλίζεται
η επαγγελματική τους αποκατάσταση».

Οι απαντήσεις αυτές που συνδέουν άμεσα το πανεπιστημιακό πτυχίο με την
επαγγελματική κατοχύρωση, σε συνδυασμό με το «δεδομένο» ότι σήμερα το πτυχίο
παύει να θεωρείται το «μαγικό κλειδί» της επαγγελματικής αποκατάστασης,
φαίνεται καθαρά να αντιφάσκουν με την «εκρηκτική» σε ένταση και έκταση ζήτηση
Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης και απαιτείται οπωσδήποτε μια τεκμηριωμένη απάντηση.

Άνιση ζήτηση. Ένας στους τέσσερις νέους ανέργους είναι πτυχιούχος Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης

ΤΙ ΕΙΝΑΙ λοιπόν αυτό που φορτίζει τις «μπαταρίες» της ζήτησης ανώτατων
εκπαιδευτικών τίτλων;

Ως γνωστόν ένα παρόμοιο ερώτημα δεν θα είχε καμιά δυσκολία απάντησης αν ο
χρονικός του ορίζοντας μετατοπιζόταν 1-2 δεκαετίες προς τα πίσω, όταν ακριβώς
το πανεπιστημιακό πτυχίο και η άμεση σύνδεσή του με ανάλογη θέση στην αγορά
εργασίας γονιμοποιούσε το «πλεόνασμα βλέψεων» της ελληνικής οικογένειας και
την αντίστοιχη ζήτηση Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης για τα παιδιά της. Ακριβώς οι
υπαρκτές αντικειμενικές δυνατότητες για κοινωνική άνοδο μέσω του σχολείου
δημιουργούσαν αυτό το «πλεόνασμα βλέψεων» για εκπαίδευση.

Υποστηρίζουμε κατ’ αρχήν ότι οι μεταβολές στη διάρκεια των 15 τελευταίων
χρόνων στη δομή της απασχόλησης, το «στένεμα» της ιδιωτικής αγοράς εργασίας
και το «κλείσιμο» της δημόσιας, επηρεάζουν τις συλλογικές «συμπεριφορές –
συνήθειες» μέσα από διαδικασίες, βεβαίως, μιας αργόσυρτης συνειδητοποίησης της
απαξίωσης του τριτοβάθμιου τίτλου σπουδών από την αγορά εργασίας.

Ποια όμως αλλαγή στις οικογενειακές πρακτικές – στρατηγικές περιμένουμε κάτω
από την επίδραση των παραπάνω δεδομένων, όταν την ίδια περίοδο
συνειδητοποιούνται και εσωτερικεύονται ακόμη περισσότερο τα «δυναμικά»
αδιέξοδα στην αγορά εργασίας των νέων με εκπαιδευτικούς τίτλους και
ειδικεύσεις κατώτερους ιεραρχικά αυτών που «αποδίδει» η Τριτοβάθμια Εκπαίδευση;

Άλλη μια ματιά στον πίνακα 1 φανερώνει ότι π.χ. οι απολυτηριούχοι Λυκείου όχι
μόνο πλήττονται περισσότερο από την ανεργία αλλά και φαίνεται να έχουν κομμένο
το νήμα της ελπίδας για μελλοντική αποκατάσταση που θα συνδέεται στοιχειωδώς
με τις προσδοκίες τους.

Ακριβώς, όσο κι αν φαίνεται παράξενο, είναι η ανεργία που ενισχύει την τάση
για πρόσβαση στην Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση, η οποία μπορεί να μην καλλιεργεί
πλέον, τουλάχιστον για τα λαϊκά στρώματα, το όραμα της «κοινωνικής ανόδου»,
όμως παραμένει σαν μόνη εναλλακτική λύση που επιβάλλεται από το «φάσμα της ανεργίας».