ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το δόγμα Ρομέρ

Δύο σημαντικά θεσμικά γεγονότα του τελευταίου μήνα φανέρωσαν ξανά ότι η
πολιτική στην Ελλάδα διεξάγεται στον αστερισμό του επουσιώδους. Τόσο η κύρωση
της Συνθήκης του Σένγκεν όσο και ο επετειακός εορτασμός της μνήμης του Ανδρέα
Παπανδρέου στάθηκαν αφορμή για ανταλλαγές απόψεων όπου η υπερβολή επικράτησε
της αλήθειας, η κοινοτοπία του προβληματισμού, η προσπάθεια εντυπωσιασμού της
αναζήτησης της ουσίας. Είναι σαν ο πολιτικός κόσμος να ενστερνίστηκε την
οπτική του Γάλλου κινηματογραφιστή Ερίκ Ρομέρ, ιδίως στην τελευταία ταινία
του: αντί ν’ αγαπάμε, μιλάμε για την αγάπη· αντί να παράγουμε τέχνη,
ονειρευόμαστε την τέχνη· αντί ν’ αποφασίζουμε για τη ζωή μας, αφήνουμε τη ζωή
ν’ αποφασίσει για μας.

Πάντως, και τα δύο γεγονότα άξιζαν καλύτερης τύχης. Είναι κρίσιμα, το μεν
πρώτο γιατί θα προσδιορίσει σε σημαντικό βαθμό το μέλλον, το δε δεύτερο γιατί
θα μπορούσε να βοηθήσει να αξιολογήσουμε καλύτερα το πρόσφατο παρελθόν.

Η κύρωση της Συνθήκης του Σένγκεν επισκιάσθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από ένα
εντελώς μειοψηφικό, αλλά θορυβώδες ­ και γι’ αυτό «εμπορικό» ­ κρούσμα
θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, που εκδηλώθηκε επ’ ευκαιρία της. Η εμπλοκή της
θρησκευτικής παραμέτρου σε ένα εξ ορισμού κοσμικό θέμα, αφού συνδέεται με την
άσκηση της κυριαρχίας του κράτους, οφείλεται σε μια καθαρή, αν όχι ηθελημένη,
παρανόηση. Γεννήθηκε με λάθος αφορμή (τίποτα στη Συνθήκη δεν μιλά για κωδικό
με συγκεκριμένα νούμερα, δεν προβλέπεται καν ενιαία ταυτότητα, ο έλεγχος των
στοιχείων αφορά μόνο τους ποινικά υπόπτους), διογκώθηκε με βάση μια ιδεοληψία
(την ερμηνεία ιερών κειμένων υπό το φως των σύγχρονων πολιτικών γεγονότων) και
παρουσιάσθηκε μέσα από τον μεγεθυντικό φακό της γραφικότητας ή της μεγαλοστομίας.

Χάθηκε έτσι η ευκαιρία διερεύνησης όχι τόσο της συγκεκριμένης Συνθήκης, που
συνδέεται πρωταρχικά με την ήδη εφαρμοζόμενη αρχή της ελεύθερης κυκλοφορίας
των αγαθών και των προσώπων και ανακλαστικά μόνο αντιμετωπίζει θέματα
ελευθεριών, αλλά της στάσης της επίσημης Ελλάδας έναντι της ευρωπαϊκής
ολοκλήρωσης. Σε ποιο βαθμό είναι ανεκτή, στο όνομα της θεωρίας του ποταμού που
δεν γυρίζει πίσω, η συμμετοχή σε μια διαδικασία που εκφεύγει του ελέγχου του
εθνικού κράτους; Πόσο έχει συναίσθηση το συγκεκριμένο εθνικό κράτος, το δικό
μας, ότι σχεδόν ερήμην του αλλάζει η μορφή του; Είναι δημοκρατικά συνεπές μια
βαθιά πολιτική σύλληψη, όπως η σύνδεση κρατών σε μια κοινή μοίρα, να μην
αφήνει χώρο στα κράτη αυτά για ουσιαστικές πολιτικές επιλογές; Το «αριστερό
Μάαστριχτ», όπως αποδείχθηκε πρόσφατα στο Άμστερνταμ, είναι τόσο διαφορετικό
σε επίπεδο κυβερνητικών αποφάσεων από το «δεξιό» όσο κάθε ταινία του Ρομέρ από
την προηγούμενή του. Πόσο αντιληπτή, και αν ναι, πόσο επιθυμητή είναι η
μεταβολή της έννοιας του πολίτη, και, συνεπώς, και της ιδιωτικότητας, ως
συνέπειας της κατάργησης των συνόρων; Καθώς στην πολιτική καμία κίνηση προς τα
εμπρός δεν συντελείται χωρίς αναταράξεις, ο ελληνικός πολιτικός κόσμος θα
έπρεπε να προετοιμασθεί για τις αναταράξεις, χωρίς καταφυγή σε
συνθηματολογικές γενικότητες, όπως η «σύγκλιση», που από ζητούμενο εμφανίζεται
ως πανάκεια.

Αναταράξεις στην εσωτερική ζωή της χώρας προκάλεσε αναμφίβολα και η πολιτική
δράση του ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ. Ως αναγνώριση ενός ατελούς, αλλά καινοτόμου έργου
θα μπορούσε να αναζητηθεί η αποτύπωση ακριβώς αυτών των αναταράξεων, ο βαθμός
θετικής ενέργειας που ενστάλαξαν στο θεσμικό βίο και το εύρος των αρνητικών
συνεπειών που οφείλονται στις υπαναχωρήσεις, τις δολιχοδρομήσεις, τις
ανατροπές, με δυο λόγια, στην πολυδιαφημισμένη ­ αλλά πολιτικά, πιστεύουμε,
διόλου τυχαία ­ «μη προβλεψιμότητα» του πρώην πρωθυπουργού. Αντ’ αυτών, η
αναφορά στη μνήμη του χαρακτηρίσθηκε, αυτή τη φορά με απόλυτη προβλεψιμότητα,
από συναισθηματισμό αμφίβολης ειλικρίνειας και αναλύσεις εμφανούς ανεπάρκειας,
εμπλουτισμένες μάλιστα με φαρσικά στοιχεία: κι αν ιδρυόταν ένα ίδρυμα για ν’
αποφασίσει τι θα γίνει με τα υπό ίδρυση ιδρύματα;

Το δόγμα Ρομέρ στον κινηματογράφο μπορεί για κάποιους να θεωρηθεί έως και
ευχάριστο. Στην πολιτική είναι μονάχα επικίνδυνο, γιατί δυσχεραίνει τη λήψη
αποφάσεων, δηλαδή την ουσία της.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.