ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Οι δύο όψεις του Ιανού

Πρόσφατα βρέθηκα στο Βερολίνο. Η άνοιξη είχε φθάσει και εκεί. Καθαρή, ζεστή
ατμόσφαιρα, χωρίς καυσαέρια και νέφος. Παντού σχεδόν πράσινο. Φαρδείς δρόμοι
με ωραία, παλαιά και μοντέρνα κτίρια. Λίγα αυτοκίνητα και λίγοι οι πεζοί στα
πεζοδρόμια, χωρίς να τρέχουν και να διαγκωνίζονται. Τα εμπορεύματα στα
καταστήματα διακριτικά τοποθετημένα, σε αντίθεση με τους σωρούς των δικών μας,
δείγμα παρασιτικής οικονομίας και όχι ουσιαστικού πλούτου.

Εύκολα θα μπορούσε κανείς να πέσει θύμα της ψευδαίσθησης ότι ζει σ’ έναν
όμορφο κόσμο. Αλλά τα επιβλητικά μεγαθήρια του συγκεντρωμένου πλούτου και της
δύναμης υποδήλωναν την ύπαρξη ενός άλλου κόσμου: του κόσμου της φτώχειας και
της αβεβαιότητας. Τον κόσμο αυτό είναι δύσκολο να τον εντοπίσεις.

Λοιπόν, στο Βερολίνο, με την άνετη ρυμοτομία, την εξαιρετική αρχιτεκτονική και
τα πολυτελή κτίσματα, υπάρχουν 50.000 άστεγοι (χιλιάδες άλλοι ζουν σε άθλιες,
παλαιές, μισοερειπωμένες κατοικίες). Οι άστεγοι της Γερμανίας, συνολικά,
υπολογίζεται ότι φθάνουν το 1.000.000. Η φανερή – επίσημη ανεργία στη Γερμανία
ανέρχεται σήμερα στα 4,6 εκατομμύρια, δηλαδή περίπου στο 12% του εργατικού
δυναμικού. Η επίσημη ανεργία των νέων ανέρχεται στο 30%. Και πίσω από τους
επίσημους αριθμούς υπάρχει η στρατιά εκείνων που δεν είχαν ποτέ δουλειά για να
τη χάσουν.

Ανεργία! Η τραγική κατάσταση να μην μπορείς να πουλήσεις το μόνο εμπόρευμα που
διαθέτεις: την εργατική σου δύναμη. Ωραία! Αλλά υπάρχει η κοινωνική ασφάλιση!
Ας αγνοήσουμε, λοιπόν, την ταπείνωση που συνεπάγεται το επίδομα, την αίσθηση
του εργάτη ότι είναι άχρηστος, το άγχος για το αβέβαιο αύριο και ας δούμε πάλι
τους αριθμούς. Το επίδομα ανεργίας αντιπροσωπεύει μόλις το 63% του μισθού και
διαρκεί ανάλογα με την οικογενειακή κατάσταση. Μετά πέφτεις στο κοινωνικό
βοήθημα. Περίπου 10 εκατομμύρια «ζουν» σήμερα με το «βοήθημα», που τους
επιτρέπει να μη γίνουν επίσημα ζητιάνοι. Συνολικά υπολογίζεται ότι περίπου το
20% του πληθυσμού της Γερμανίας, της πλουσιότερης και ισχυρότερης χώρας της
Ευρώπης, ζει κάτω από το όριο φτώχειας.

Αλλά εκτός από την καθαυτό ανεργία, στις «μεταμοντέρνες» κοινωνίες μας
ευδοκιμούν όλο και περισσότερο νέες μορφές αθλιότητας: προσωρινή απασχόληση (6
μήνες, 1 χρόνο), μερική απασχόληση, δουλειά όταν τύχει, παρασιτικές υπηρεσίες.
Και η νομοθεσία νομιμοποιεί τη μερική απασχόληση, τις «ευέλικτες» εργασιακές
σχέσεις, την κατεδάφιση του «κράτους πρόνοιας», την κατάργηση των συλλογικών
συμβάσεων, με δυο λόγια καθιερώνει τη μετατροπή του σύγχρονου προλετάριου σε
ένα ξεριζωμένο, ανυπεράσπιστο, αβέβαιο ον.

Αλλά ας επιστρέψουμε στην ορατή πραγματικότητα του Βερολίνου. Σε μια περιοχή
θα δείτε ένα δάσος από γερανούς. Το «δάσος» σημαίνει έντονη οικοδομική
δραστηριότητα. Πρόκειται για τη λωρίδα γης που απελευθέρωσε η κατεδάφιση του
«Τείχους», γη που μετατράπηκε σε οικόπεδα, τα οποία αγοράστηκαν από το μεγάλο
κεφάλαιο σε σκανδαλωδώς χαμηλές τιμές. Πέρα από εκεί εκτείνεται το άλλοτε
«Ανατολικό Βερολίνο». Εξωτερικά, η αλλαγή δεν είναι ιδιαίτερα αισθητή. Ο
περίφημος πύργος της τηλεόρασης βρίσκεται πάντα στη θέση του και ο επισκέπτης
εύκολα θα αναγνωρίσει τα τεράστια δημόσια κτίρια και τις πολυκατοικίες του
προηγούμενου καθεστώτος.

Αλλά το Ανατολικό Βερολίνο γνώρισε ήδη την ανεργία και τις άγριες μορφές
φτώχειας. Συνολικά, η Ανατολική Γερμανία ισοπεδώθηκε, η γη ιδιωτικοποιήθηκε,
οι περισσότερες βιομηχανίες καταστράφηκαν και όσες επιβίωσαν, πέρασαν σε
ιδιωτικά χέρια. Οι Ανατολικογερμανοί γκρέμισαν το προηγούμενο καθεστώς. Τώρα
«καμαρώνουν» τα έργα των χειρών τους.

Και η εργατική τάξη; Κατά καιρούς συμβαίνουν ξεσπάσματα, όπως των οικοδόμων ή
των εργατών μετάλλου. Αλλά η καταστροφή των κοινωνικών σχέσεων, η αποξένωση
και ο κυρίαρχος ατομισμός, η έλλειψη ανθρώπινης αλληλεγγύης, ο αποβλακωτικός
ρόλος της τηλεόρασης, που αποτελεί πλέον το μοναδικό μέσον «πολιτισμικής»
αγωγής των εργαζομένων, όλα αυτά συνεπάγονται την απαισιοδοξία, την
περιφρόνηση της πολιτικής και την πνευματική υπνηλία. Και στο άγονο αυτό
έδαφος άρχισαν πάλι να φυτρώνουν τα «άνθη του κακού»: ο εθνικισμός και ο νεοναζισμός.

Ο αρχαίος Ιανός είχε δύο όψεις. Συνήθως, προτιμούμε να βλέπουμε μόνο τη μία.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.