Ο Πρόεδρος ήταν ένας περήφανος άνθρωπος…

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ έπρεπε να ενημερώνεται σωστά. Έπρεπε να έχει κάθε φορά την ακριβή
εικόνα των πραγμάτων. Κι αυτό ήταν μια από τις βασικές μας ευθύνες, με τον
Τηλέμαχο Χυτήρη, από τις θέσεις που είχαμε είτε στο γραφείο Τύπου του ΠΑΣΟΚ
είτε στη συνέχεια στο υπουργείο Τύπου.

Η πρώτη περίοδος στο Ωνάσειο ήταν η περίοδος της μεγάλης αγωνίας. Ένας
τιτάνιος αγώνας του Ανδρέα Παπανδρέου για τη ζωή. Ενάντια στα ιατρικά δεδομένα
και τις προβλέψεις εχθρών και φίλων. Καθημερινά εκεί, με αγάπη και ελπίδα όχι
μόνο για τον πολιτικό και τον ηγέτη, αλλά για τον άνθρωπο που γνωρίσαμε από
κοντά, που είχαμε την τύχη να είμαστε συνεργάτες του και την τιμή να μας
θεωρεί φίλους του.

Χυτήρης – Αθανασάκης. Οι έμπιστοι συνεργάτες του Ανδρέα Παπανδρέου έζησαν από κοντά το τελευταίο δράμα του ηγέτη τους

Παραμονή Χριστουγέννων ήταν η αρχή της εξόδου από το τούνελ της Εντατικής.
Ακολούθησε η μεταφορά στον έκτο όροφο. Εδώ τουλάχιστον υπήρχαν παράθυρα και
φως ημέρας. Όμως μόνο μετά τα Φώτα έδωσαν οι γιατροί το πράσινο φως για να
αρχίσει ξανά μια αναλυτικότερη ενημέρωση του προέδρου, για όσα συνέβαιναν έξω
από τους τέσσερις τοίχους του νοσοκομείου. Τις ίδιες μέρες άρχισε να βλέπει
ξανά τηλεόραση, όταν ήθελε. Τις ειδήσεις. Ήταν οι μέρες που οδήγησαν στην
παραίτησή του από την πρωθυπουργία.

Μετά την επιστροφή στην Εκάλη γινόταν στον πρόεδρο, πριν από το μεσημέρι, μια
κατ’ αρχήν ενημέρωση για το τι έγραφε ο Τύπος. Το βράδυ στις συζητήσεις που
είχε με τους συνεργάτες του, ανάλογα με τη διάθεσή του, ζητούσε περισσότερες
πληροφορίες.

Ο Αντώνης ο Λιβάνης ήταν κάθε βράδυ εκεί. Ο Τηλέμαχος κι εγώ, μαζί ή εναλλάξ,
καλύπταμε όλα τα βράδια. Στο ερώτημα πόσο σύνθετη μπορούσε να είναι η
ενημέρωση αυτή μάς απάντησαν και πάλι οι γιατροί, αφού απόλυτη προτεραιότητα
είχε για μας η υγεία του. Ο πρόεδρος όμως ζούσε με την πολιτική. Και οι
γιατροί μάς παρότρυναν, από κάποια στιγμή και μετά, να ακολουθούμε τον τρόπο
ενημέρωσής του που ακολουθούσαμε και πριν από την ασθένειά του.

Ξέραμε ότι ήθελε να ξεκινά η ενημέρωσή του από τα διεθνή θέματα. Ήθελε να ‘χει
μπροστά του πάντα ολόκληρη τη σκακιέρα. Τις μέρες εκείνες όμως, όταν
βρισκόμασταν και ξεκινούσε τη συζήτηση ρωτώντας «Τι νέα έχουμε σήμερα;» και
πρόσθετε «διεθνή», καταλαβαίναμε ότι ήταν μέρα που θα προτιμούσε να μην
εμπλακούμε στη συζήτηση εσωτερικών ή εσωκομματικών θεμάτων.

Έδινε ο ίδιος το σήμα, με μια λέξη, με μιαν ερώτηση, μια κίνηση του χεριού,
όταν ήθελε να προχωρήσει η συζήτηση και σ’ αυτά τα πιο φορτισμένα εκείνη την
περίοδο θέματα. Και ύστερα από τόσα χρόνια καθημερινής συνεργασίας είχαμε πια
τους δικούς μας κώδικες. Ήταν φορές που μπορούσες να πεις περισσότερα με μια
ματιά παρά με μια ολόκληρη ανάλυση.

Υπήρχαν και οι λιγότερο καλές μέρες. Η αιμοκάθαρση ήταν μια ταλαιπωρία με τις
δικές της επιπτώσεις. Η συζήτηση τότε ήταν αναγκαστικά πιο χαλαρή, σε θέματα
μάλλον αδιάφορα. Συγκρίνοντάς το όμως με την προηγούμενη περίοδο στο Ωνάσειο,
ο πρόεδρος δήλωνε ευτυχής.

Θυμάμαι πόσο χαρούμενος ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου το πρώτο βράδυ στην Εκάλη,
μετά την έξοδό του από το Ωνάσειο. «Είχα δύο επιλογές. Να βγω όρθιος από εκεί
ή να παραμείνω… κρατούμενος», είπε απαντώντας σε μιαν ερώτηση γιατρού του,
νομίζω του καθηγητή Βλαχογιάννη.

Καθόταν εκείνο το πρώτο βράδυ στην κεφαλή του τραπεζιού, αν και δεν έτρωγε
ακόμα κανονικά. Συντροφιά με γιατρούς, συνεργάτες, φίλους και βέβαια τη σύζυγό
του, ταλαιπωρημένη κι αυτή, κλεισμένη ολόκληρη την προηγούμενη περίοδο στο
Ωνάσειο.

Ήταν έτοιμος να ακολουθήσει το πρόγραμμα των γιατρών για τους επόμενους μήνες,
σ’ ένα χρονοδιάγραμμα που στο τέλος του ήταν το Συνέδριο. Μια πορεία που
έμελλε να διακοπεί απότομα το βράδυ του Σαββάτου 22 προς 23 Ιουνίου.

Άλλωστε το χρονοδιάγραμμα δεν είχε γίνει δυνατόν να τηρηθεί. Τρεις φορές
υπήρξαν πισωγυρίσματα. Το Πάσχα, την Πρωτομαγιά και δεκαπέντε μέρες πριν από
το Συνέδριο, διαδοχικά ένα πρόβλημα με την αιμοκάθαρση και από μια λοίμωξη.
Συνολικά κάπου τρία δεκαήμερα πίσω. Ο στόχος δεν μπορούσε να επιτευχθεί. Η
διαύγεια του πνεύματος, η γνώση των πραγμάτων, η μοναδική δυνατότητα ανάλυσης
και σύνθεσης, οι σκέψεις και οι προτάσεις του δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν
τη σωματική αδυναμία. Και ο πρόεδρος ήταν ένας περήφανος άνθρωπος, που δεν θα
ήθελε να εμφανισθεί ξανά αδύναμος. Άλλο τόσο, αν αισθανόταν ο ίδιος καλά,
κανείς δεν θα μπορούσε να τον κρατήσει μακριά από το Συνέδριο ό,τι κι αν
έλεγαν φίλοι και συνεργάτες.

Εκείνο το πρώτο βράδυ όμως δεν υπήρχαν τέτοιες σκέψεις. Υπήρχαν τα ερωτηματικά
της προσαρμογής στις νέες συνθήκες μετά το νοσοκομείο, η ατμόσφαιρα όμως ήταν
ιδιαίτερα ευχάριστη. Μόνο «θύμα» ο Γιώργος Κατσιφάρας, που όλοι ­ με πρώτο τον
πρόεδρο ­ τον καλούσαν να τηρήσει την υπόσχεση που είχε δώσει στον Ανδρέα
Παπανδρέου στις 24 Δεκεμβρίου στην Εντατική:

«Βγες πρόεδρε από το νοσοκομείο καλά, κι εγώ θα παντρευτώ», είχε υποσχεθεί
τότε ο αιώνιος Γιώργος. «Ναι, εντάξει, δεσμεύθηκα, αλλά δεν βρίσκω νύφη»,
σφύριζε τώρα αδιάφορα, αντέχοντας στην άγρια πλάκα που γινόταν.

Από το πρώτο ώς το τελευταίο βράδυ. Χιλιάδες στιγμές μιας πορείας επίπονης
προς το τέλος σε μια στιγμή που, ίσως, τίποτ’ άλλο δεν θα λειτουργούσε τόσο
καταλυτικά για τις εξελίξεις.

Ένα χρόνο μετά, ο κουρνιαχτός δεν έχει κατακαθήσει ακόμα. Οι διαθήκες. Τα
βιβλία. Τα Ιδρύματα. Τα διπλά μνημόσυνα στα εξάμηνα. Η ασυνεννοησία για τις
εκδηλώσεις και το μνημείο. Η προσωρινή πλάκα στον τάφο του. Θλίψη. Ενώ πρέπει
να τον θυμόμαστε με σεβασμό και υπερηφάνεια, γιατί ήταν Μεγάλος, γιατί έδωσε
πολλά, γιατί του χρωστάμε πολλά.

Παρά τις προσπάθειές μας δεν θα μπορέσουμε να τον μικρύνουμε. Δεν θα τον
φέρουμε στα δικά μας μέτρα. Κι ο απλός λαός που τον λάτρεψε και τον
ακολούθησε, κάποια στιγμή, αγανακτισμένος, θα μας πάρει και θα μας σηκώσει.

ΜΕΤΑ την παραίτησή του από την πρωθυπουργία και την έξοδό του από το Ωνάσειο ο
Ανδρέας Παπανδρέου νιώθει φοβερά καταπτοημένος. Οι δυνάμεις που του μένουν
είναι περιορισμένες. Αλλιώς ποθούσε.

Η σκέψη του όμως παραμένει λαμπερή και αυτό ενισχύει το δράμα. Ταυτισμένος με
την πολιτική, ενδιαφέρεται έντονα για την εξέλιξη των εθνικών μας θεμάτων, την
οικονομία, την πορεία του κόμματος.

Επιθυμεί να παραμείνει πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, συμβολίζοντας την ενότητα και τη
συνέχειά του. Γνωρίζει όμως καλά ότι αυτό σημαίνει φυσική παρουσία στο
επερχόμενο Συνέδριο.

Έχει θέληση και πείσμα, ό,τι τον διέκρινε πάντα όταν έπαιρνε τις τελικές του
αποφάσεις. Η προσπάθειά του είναι συγκινητική, κάνει ευσυνείδητα συγκέντρωση
όσων δυνάμεων του απομένουν.

Υποβάλλει τον εαυτό του εις την βάσανον των αναγκαίων ιατρικών επεμβάσεων,
αλλά και σ’ ένα πρόγραμμα φυσιοθεραπείας και γενικότερης αποκατάστασης.
Υπομένει. Κάτι που μέχρι τότε τού ήταν αδιανόητο και εντελώς ξένο στον ατίθασο
χαρακτήρα του. Στιγμές αστειεύεται, στιγμές θυμώνει, ύστερα γαληνεύει. Δεν παραδίδεται.

Ζητάει να ακούσει συνεργάτες παλιούς και νεώτερους. Ρωτάει τάχα αδιάφορα
γιατρούς, νοσοκόμες ή όποιον άλλο. Κατά βάθος γνωρίζει.

Ετοιμάζει την παρέμβασή του στο Συνέδριο. Θέλει λίγα λόγια και σταράτα. Έτσι
όπως αυτός ήξερε να μιλάει με τον λαό. Οι επαφές, καθημερινές. Προσπαθεί,
προσπαθεί. Όμως καταλαβαίνει ότι η πολυπόθητη ανάκαμψη δεν έρχεται. Νιώθει την
αδυναμία του να μεγαλώνει. Αντιλαμβάνεται ότι η συμμετοχή του στις εξελίξεις
γίνεται μέρα με τη μέρα και πιο προβληματική.

Δεν παραπονιέται. Η περηφάνια του, ήδη τραυματισμένη από την εικόνα της εξόδου
του από το Ωνάσειο, κινδυνεύει αμέσως να δεχθεί ένα άλλο πλήγμα και ξέρει ότι
αυτή τη φορά θα είναι το τελευταίο. Δεν το αντέχει. Ούτε όμως αντέχει να
γίνεται το Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, του Κινήματος που ο ίδιος ίδρυσε και το οδήγησε
στην κορυφή, και αυτός να λείπει.

Μέχρι τώρα ανέπνεε με την ελπίδα. Όταν αυτή ολοένα απομακρύνεται και σβήνει,
δεν μένει παρά ένας μόνο δρόμος. Ψύχραιμος, αποφασίζει. Συναντά τον μεγάλο
αντίπαλό του. Αυτόν που αγνόησε και αψήφησε πολλές φορές ώς τώρα.

Περασμένα μεσάνυχτα, ξημερώνοντας Κυριακή 23 Ιουνίου, όρθιος μας σφίγγει το
χέρι.

«Αύριο πρόεδρε». Χαμογελάει. Αποχωρεί. Κοντοστέκεται. «Μη φύγετε», μας λέει
και χαιρετάει ξανά, σηκώνοντας το χέρι. Μια κίνηση δική του, που μας θυμίζει
άλλες στιγμές και άλλες μέρες.

Στο δείπνο, τα λόγια του ήταν λίγα, τα μάτια του όμως έλεγαν πολλά. Εκείνα τα
μάτια που η μοίρα έλαχε, λίγο αργότερα, να κλείσω για πάντα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου πέθανε… Ήταν αλήθεια!