ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αναφορά στις ρίζες

Αν και η σύγχρονη οικολογική σκέψη δεν προσανατολίζεται αναγκαστικά προς τη
διατύπωση μιας στέρεης και κλειστής θεωρίας, εντούτοις οι αρχές που εδώ και
μια τριακονταετία διατυπώθηκαν από έναν βετεράνο του περιβαλλοντικού κινήματος
μπορεί ακόμη να είναι χρήσιμες, σε μιαν εποχή μάλιστα που δεν φημίζεται για
την πνευματικότητά της.

ΕΝΩ γιορτάζαμε την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, ο Μπάρι Κόμονερ έκλεινε τα
80 χρόνια. Γεννημένος το 1917 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, άφησε στα 35 του
μια λαμπρή καριέρα ερευνητή στον χώρο της μοριακής βιολογίας, για να ασχοληθεί
με τις επιπτώσεις της ραδιενέργειας από τις πυρηνικές δοκιμές. Ο Μπάρι Κόμονερ
πήρε γρήγορα θέση ενάντια σε μιαν επιστήμη που, εν ονόματι της μη ανάμειξής
της στην πολιτική, άφηνε ανοιχτό τον δρόμο στους πολιτικούς και τους
στρατοκράτες να την κατευθύνουν και να τη χειραγωγούν. Η επιστημονική αλήθεια,
έλεγε ο Κόμονερ, όπως και κάθε άλλη αλήθεια δεν μπορεί να αναδειχθεί, παρά
μόνο ως αποτέλεσμα της ελεύθερης έκφρασης και του ελεύθερου διαλόγου. Η καρδιά
της επιστήμης είναι η απρόσκοπτη διακίνηση των ιδεών, η ανοιχτή επικοινωνία, η
κοινωνικοποίηση των αποτελεσμάτων της.

Οι σκέψεις αυτές διατυπώνονται τη δεκαετία του ’50, μιαν εποχή δηλαδή που η
επιστήμη χρησιμεύει ως άλλοθι πολλών εγκλημάτων εναντίον της φύσης, του
περιβάλλοντος και εντέλει της ίδιας της ανθρωπότητας. Το επιστημονικό απόρρητο
γίνεται το πρόσχημα για το χτίσιμο των στεγανών, για την εγκαθίδρυση μιας
παράλληλης εξουσίας, για την υποταγή της δημοκρατίας στον αυταρχισμό των
γραφειοκρατικών καθεστώτων, σε Δύση και σε Ανατολή. Ο Μπάρι Κόμονερ γίνεται
σταυροφόρος των ιδεών της φιλελεύθερης και ταυτόχρονα ριζοσπαστικής επιστήμης,
και γρήγορα καταλήγει να γίνει ο πρωτοπόρος του περιβαλλοντικού κινήματος. Η
φράση του «αυτός ο κόσμος είναι τόσο πολύτιμος, που είναι κρίμα να τον
αφήσουμε στα χέρια των ειδικών» θα κάνει γρήγορα τον γύρο του κόσμου και θα
γίνει σημαία της εκστρατείας «για μιαν επιστήμη στην υπηρεσία της κοινωνίας».

Πολυγραφότατος ο Κόμονερ, στοχαστής όσο και ακτιβιστής, παραμένει στα 80 του
χρόνια παραγωγικός και ανεξάρτητος. Αξίζει, ως ελάχιστη μνεία στο έργο του και
την προσφορά του, να θυμηθούμε τις περίφημες «αρχές» του, που παρά την ηλικία
τους παραμένουν επίκαιρες και καθοδηγητικές, όχι μόνο για την οικολογία, αλλά
και για τα κοινωνικά μας συστήματα. «Στη φύση υπάρχει αλληλεξάρτηση», έλεγε ο Κόμονερ.

Αυτό σημαίνει πως μια διαταραχή στο περιβάλλον γρήγορα μεταφέρεται σε σημεία
που δεν το περιμέναμε, πως το ένα είδος εξαρτάται από το άλλο, πως δεν
υπάρχουν επιλογές που δεν επηρεάζουν τη ζωή μας. «Κάθε πράγμα πρέπει να
καταλήγει κάπου». Είναι μια δεύτερη αρχή, που μας θυμίζει πως δεν υπάρχουν
φυσικοί σκουπιδότοποι που να εξαφανίζουν τα ανεπιθύμητα παραπροϊόντα της
ανθρώπινης δραστηριότητας. Όπως κάθε οικονομική δραστηριότητα προκειμένου να
αποδώσει έχει ένα αναπόφευκτο κόστος, το ίδιο συμβαίνει και στη φύση. «Δεν
υπάρχει δωρεάν γεύμα», τονίζει ο Κόμονερ, και εννοεί πως κάποιος χρειάζεται
«να πληρώσει τα σπασμένα». Είναι κάτι που οι κοινωνίες μας συχνά το ξεχνούν,
είτε μεταθέτοντας το πρόβλημα «στην αυλή του γείτονα» είτε αναβάλλοντας την
εξόφληση του λογαριασμού, ελπίζοντας ότι κάποιος άλλος θα τον πληρώσει.

Η προσεκτική παρατήρηση και ανάλυση της λειτουργίας των φυσικών οικοσυστημάτων
μάς δείχνει πώς τα καταφέρνουν να είναι παραγωγικά, διατηρώντας ταυτόχρονα
μιαν αξιοθαύμαστη ισορροπία και σταθερότητα. «Η Φύση ξέρει καλύτερα», λέει ο
Κόμονερ και εννοεί ότι ο άνθρωπος θα κάνει καλύτερα αν προσπαθήσει να τη
μιμηθεί, παρά να τη διορθώσει. Σχετική με την προηγούμενη είναι και η
τελευταία αρχή, που θέλει τη «φύση να απεχθάνεται το κενό», με άλλα λόγια «σε
κάθε οικοθέση να αντιστοιχεί ένα είδος». Η φιλοσοφική προέκταση της τελευταίας
αυτής διατύπωσης είναι πως ο ανταγωνισμός για την κατάληψη της ίδιας θέσης,
πράγμα που έχει υιοθετηθεί από ένα μέρος των σύγχρονων μελετητών της
κοινωνικής επιτυχίας, στη φύση αποτελεί μάλλον σπάνιο φαινόμενο και κυρίως προσωρινό.

Σε μιαν εποχή που η οικολογία γίνεται της μόδας, αλλά το περιβάλλον συνεχίζει
τον κατήφορο, η επανασύνδεσή μας με τη σκέψη του Μπάρι Κόμονερ γίνεται
επίκαιρη όσο ποτέ.

Ο Ηλίας Ευθυμιόπουλος είναι διευθυντής του Ελληνικού Γραφείου της Greenpeace.