Εκσυγχρονιστές – εθνικιστές: 100 χρόνια πόλεμος

Στον πόλεμο. Έλληνες αξιωματικοί επιθεωρούν τα πυρομαχικά του πυροβολικού ύστερα από τη μάχη του Πέτα. Η γκραβούρα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «L’ Illustration» στο τεύχος της 3ης Απριλίου 1897 (αρχείο του σερραϊκού περιοδικού «Γιατί»)

Η Ιστορία επαναλαμβάνεται; Που σημαίνει: Μπορεί κανείς μελετώντας, φερ’
ειπείν, την ιστορία της πατρίδας του να προβλέψει και το μέλλον της; Πρόκειται
για ένα ερώτημα παλιό όσο το πρώτο ιστορικό βιβλίο του πλανήτη, αλλά
ουσιαστικά αναπάντητο. Ένα είναι σίγουρο πάντως. Μερικές σελίδες της Ιστορίας
της Ελλάδας είναι υπερβολικά προκλητικές. Σε βάζουν πραγματικά στον πειρασμό
να κάνεις αναγωγές στο σήμερα.ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ παράδειγμα αποτελεί η τραγωδία
του 1897. Ποιες συνθήκες και ποιοι άνθρωποι οδήγησαν την πατρίδα μας στην
ατίμωση και την οικονομία μας στον ασφυκτικό κλοιό του διεθνούς οικονομικού
ελέγχου; Ποιοι ήταν αυτοί οι υπερπατριώτες που έσπρωξαν χωρίς ενδοιασμούς την
απαράσκευη Ελλάδα σε μια εκ των προτέρων χαμένη σύγκρουση με την Τουρκία, αλλά
και τη διεθνή κοινότητα; Ποιες είναι τελικά οι αναλογίες του 1897 με το 1997;

1897 – ΤΡΙΚΟΥΠΗΣ

Δύο χρόνια πριν, το 1895, ο πρώτος πραγματικός εκσυγχρονιστής της Ελλάδας, ο
Χαρίλαος Τρικούπης, έχασε τις εκλογές. Αντ’ αυτού εξελέγη ο «βλαχοδήμαρχος»
κύριος Γουλιμής, όπως με πικρή ειρωνεία διαπίστωσε ο ίδιος ο μεγάλος
πολιτικός, που άφησε την τελευταία του πνοή ένα χρόνο μετά, αυτοεξόριστος στις
Κάννες. Αντίπαλοί του ένα στέμμα διεφθαρμένο, που καταστρατήγησε κάθε
συνταγματική επιταγή με την προκλητική ανάμειξή του στον κομματικό ανταγωνισμό
και μια αντιπολίτευση που χρησιμοποίησε τη λεγόμενη Μεγάλη Ιδέα για να
εκμαυλίσει την κομματική της πελατεία.

Σήμερα είναι πια πολύ γνωστό ότι η Μεγάλη Ιδέα, αυτό το ιδεολόγημα που
λειτούργησε ως δεκανίκι της μοναρχίας, οδήγησε τη χώρα σε μια πολιτική και
ιδεολογική μισαλλοδοξία και αποδυνάμωσε επικίνδυνα τον φιλελευθερισμό. Το
δικαίωμα της διαφωνίας, ο ακρογωνιαίος λίθος της Δημοκρατίας δηλαδή,
αποκλείστηκε σταδιακά. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι εκείνη την
εποχή εμφανίζεται για πρώτη φορά ο όρος «ανθέλληνας» και «ανθελληνικός». Από
τότε, όποιος διατύπωνε αντιρρήσεις στα εθνικιστικά κελεύσματα αποκτούσε τη
ρετσινιά του εθνικού μειοδότη.

Ένας λόγος της ήττας του εκσυγχρονιστή Τρικούπη ήταν ότι ως πολιτικός ποτέ δεν
λειτούργησε με γνώμονα το πολιτικό κόστος. Το ίδιο έκανε στα χρόνια που
ακολούθησαν ο άλλος μεγάλος εκσυγχρονιστής, ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο
Τρικούπης ήταν ρεαλιστής στην εξωτερική του πολιτική. Γνώριζε ότι η Ελλάδα
ήταν μικρή και ο στρατός της ανεπαρκής. Πώς να συγκρουστεί στρατός 80.000 με
στρατό 800.000; (Αυτά ήταν τα νούμερα που αντιπαρέταξαν Ελλάδα και Τουρκία το
1877). Γνώριζε επίσης ότι η Δύση δεν είχε αποφασίσει τη διάλυση της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας. Τη θεωρούσαν ακόμα φρένο κατά της ρωσικής καθόδου στη Μεσόγειο.
Το συμπέρασμά του ήταν ότι θα μπορούσε να αντιπαρατεθεί με την Τουρκία μόνο
στο πλαίσιο μιας πανβαλκανικής εκστρατείας. Αφού όμως αυτή ήταν αδύνατη,
σώφρον θα ήταν να διατηρήσει χαμηλό προφίλ ως προς τα ελληνοτουρκικά. Η στάση
του επιβεβαιώθηκε το 1885, όταν ο μεγάλος του αντίπαλος Δηλιγιάννης έκανε
επιστράτευση για να πολεμήσει με την Τουρκία. Το μόνο που κέρδισε φυσικά ήταν
ο ναυτικός αποκλεισμός της Ελλάδας και η διεθνής ταπείνωσή της. Με άλλα λόγια,
ένα μικρό 1897.

Η «ΕΘΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ»

Η «Εθνική Εταιρεία» ιδρύθηκε από τρεις αξιωματικούς του ελληνικού στρατού, ένα
χρόνο πριν από την ήττα του Τρικούπη, το 1894. Επρόκειτο για οργάνωση μυστική,
μέλη της οποίας δεν ήταν μόνον αξιωματικοί αλλά και άνθρωποι των ανακτόρων,
όπως ο καθηγητής Σπυρίδων Λάμπρου, πολιτικοί, καθηγητές, έμποροι, δικαστικοί
και άλλοι.

Στόχος της οργάνωσης ήταν η απελευθέρωση των «αλύτρωτων αδελφών μας» και
προβαλλόμενη αιτία της ενεργοποίησής της η απαράδεκτη απραξία των ελληνικών
κυβερνήσεων που επέτρεπε τη βουλγαρική διείσδυση στη Μακεδονία και τη
συνεχιζόμενη τουρκική κατοχή της Κρήτης. Είναι φανερό ότι επρόκειτο για μια
ανεύθυνη παραπολιτική και παραστρατιωτική οργάνωση που διέβρωσε ταχύτατα τη
δημόσια ζωή και έσυρε λαϊκιστικές κυβερνήσεις σε αποφάσεις που αποδείχτηκαν
καταστροφικές.

Η κυβέρνηση Δηλιγιάννη σύρθηκε κυριολεκτικά στην ατιμωτική ήττα του 1897 από
την οργάνωση αυτή. Αφορμή ήταν το κρητικό πρόβλημα που εκείνη την εποχή είχε αναζωπυρωθεί.

ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Το ζήτημα της απελευθέρωσης της Κρήτης υπήρξε ανέκαθεν συνάρτηση της
ισορροπίας μεταξύ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Μεγάλων Δυνάμεων. Υπήρξε επίσης
μια από τις πιο αιματηρές σελίδες του Ανατολικού ζητήματος.

Η Μεγαλόνησος παρέμεινε από το 1821 μέχρι το 1841 υπό τον Μωχάμετ Αλη της
Αιγύπτου. Η κακοδιοίκηση του τοποτηρητή του ώθησε τους Κρήτες το 1841 στην
πρώτη τους μεγάλη εξέγερση που κατέπνιξαν οι Τούρκοι. Η επόμενη κρίση ήρθε το
1856, όταν ο διοικητής Βελή Πασάς ξεπέρασε σε φαυλότητα κάθε προκάτοχό του. Ο
λαϊκός αναβρασμός κράτησε μέχρι το 1866 που οι αγανακτισμένοι Κρήτες
συγκάλεσαν συνέλευση και έστειλαν σειρά αιτημάτων στον Σουλτάνο αλλά και στις
Μεγάλες Δυνάμεις. Η Τουρκία ξαναχτυπάει τότε άγρια το νησί και πνίγει την
εξέγερση. Ο αγώνας των Κρητών όμως δεν ήταν μάταιος. Με τη μεσολάβηση των
Δυνάμεων εκδόθηκε φιρμάνι που προέβλεπε προνόμια και συμμετοχή των χριστιανών
στη διοίκηση του νησιού.

Το 1889 λαμβάνει χώρα νέα αιματηρή αναμέτρηση. Η Ελλάδα εμποδίζεται από τις
Δυνάμεις να βοηθήσει. Η Τουρκία επιβάλλει στρατιωτικό νόμο, περιορίζοντας τις
ελευθερίες. Οι Κρητικοί αντιδρούν. Σχηματίζουν το 1895 επιτροπή υπό τον
Μανούσο Κούνδουρο για να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους. Τότε αναφύεται και
το ερώτημα: Θέλουν αυτονόμηση του νησιού ή ένωση με την Ελλάδα;

Το 1896 οι συγκρούσεις επαναλαμβάνονται. Η Πύλη αρχίζει να συζητάει την
αυτονόμηση του νησιού, αλλά αυτή η προοπτική δεν βοηθάει την ειρήνευση. Το
1897, όταν άρχιζε η ελληνική τραγωδία, οι τουρκοκρήτες και οι ελληνοκρήτες
πολεμάνε με φανατισμό αλλήλους. Η κυβέρνηση Δηλιγιάννη βρίσκεται μπροστά στο
δίλημμα αν και πόσο θα εμπλακεί.

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑ

Εφόσον γνωρίζουμε ότι η στρατιωτική προετοιμασία της Ελλάδας δεν ήταν επαρκής
ώστε να αναλάβει μόνη της το βάρος, το ερώτημα που γεννάται είναι αν η διεθνής
συγκυρία ήταν ευνοϊκή για τέτοιου είδους τολμηρά εγχειρήματα. Αν θα ήταν
δυνατόν δηλαδή να στηρίξουμε τις ελπίδες μας για την ικανοποίηση των εθνικών
μας πόθων στη βοήθεια των Μεγάλων Δυνάμεων. Η απάντηση είναι ασφαλώς αρνητική.
Κατ’ αρχάς η Γερμανία εκείνη την εποχή είχε κάνει μεγάλη επένδυση στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η γραμμή Βερολίνου – Βαγδάτης ευνοούσε ακόμα πιο
αποτελεσματική διείσδυση των γερμανικών συμφερόντων. Είναι γνωστό δε ότι τον
τουρκικό στρατό εκπαίδευαν Γερμανοί ειδικοί. Επιπλέον την ίδια χρονιά η
Αυστροουγγαρία και η Ρωσία είχαν υπογράψει συμφωνία υπέρ της διατήρησης του
status quo στην περιοχή.

Το Ανατολικό ζήτημα είχε προσωρινά παγώσει. Άρα οι πιθανότητες της Ελλάδας σε
έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο ήταν ελάχιστες. Έτσι, ό,τι ακολουθεί είναι το
χρονικό μιας προαναγγελθείσης ήττας.

Η ΗΤΤΑ

Μόλις γνωστοποιήθηκαν οι συγκρούσεις στο νησί, η «Εθνική Εταιρεία» πίεσε
αποτελεσματικά την κυβέρνηση Δηλιγιάννη να στείλει στρατό στα ξεσηκωμένα
αδέρφια. Πραγματικά, τμήμα στόλου κατέπλευσε στα Χανιά υπό την ηγεσία του
πρίγκιπα Γεωργίου, παράλληλα με εκστρατευτικό σώμα υπό τον συνταγματάρχη
Τιμολέοντα Βάσσο.

Εν τω μεταξύ οι Μεγάλες Δυνάμεις διευκρινίζουν προς όλες τις ενδιαφερόμενες
πλευρές ότι το κρητικό ζήτημα εμπίπτει στις αρμοδιότητές τους.

Εις επίρρωσιν αυτού σχηματίζεται στα Χανιά επιτροπή από τους προξένους των έξι
δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Ρωσία, Ιταλία, Αυστροουγγαρία). Οι
ευρωπαϊκές δυνάμεις αντιδρούν άμεσα, μόλις ο ελληνικός στρατός αποβιβάζεται
στην Κρήτη και κηρύσσει την ένωσή της με την Ελλάδα. Κοινά αγήματα
αποβιβάζονται στο νησί με στόχο να εμποδίσουν τον ελληνικό στρατό να
προωθηθεί. Οι Άγγλοι καταλαμβάνουν το Ηράκλειο, οι Αυστριακοί τον Κίσσαμο, οι
Γάλλοι τη Σητεία, οι Γερμανοί τη Σούδα, οι Ιταλοί την Ιεράπετρα, οι Ρώσοι το
Ρέθυμνο και όλοι μαζί τα Χανιά. Απαιτούν από την ελληνική κυβέρνηση να
αποσύρει αμέσως τον στρατό της. Η κυβέρνηση Δηλιγιάννη, έρμαιη του
εθνικιστικού πάθους που η ίδια είχε καλλιεργήσει στην κοινή γνώμη και της
«Εθνικής Εταιρείας», αρνείται να δεχτεί την αυτονομία του νησιού και να
αποχωρήσει. Οι δυνάμεις απαντούν με ναυτικό αποκλεισμό της Κρήτης.

ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Τη στιγμή που όλοι ­ και φυσικά και οι Τούρκοι ­ γνωρίζουν ότι η Ελλάδα είναι
σε διεθνή απομόνωση, ελληνικά αντάρτικα σώματα περνάνε τα ελληνοτουρκικά
σύνορα και αρχίζουν δράση.

Η Τουρκία φυσικά κηρύσσει πόλεμο εναντίον της Ελλάδας στις 17 Απριλίου 1897. Η
κυβέρνηση του Δηλιγιάννη εν γνώσει των συνεπειών δεν υποχωρεί. Αντιπαρατάσσει
τον ανεπαρκή στρατό της στα θεσσαλικά σύνορα και την Ήπειρο.

Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος δεν κράτησε ουσιαστικά παρά δέκα ημέρες. Πολύ
γρήγορα τα τουρκικά στρατεύματα μπήκαν στη Θεσσαλία. Η Λάρισα, τα Φάρσαλα, ο
Δομοκός πέρασαν στον έλεγχό τους. Η ήττα του ελληνικού στρατού ήταν
συντριπτική, όσο και προβλέψιμη.

Η τιμωρία της κυβέρνησης Δηλιγιάννη και των ανακτόρων αναπόφευκτη. Ο ίδιος
λαός που βρήκε παραμυθία στα εθνικιστικά οράματα της «Εθνικής Εταιρείας»,
ξεχύνεται τώρα στους δρόμους ζητώντας την κεφαλή του πρωθυπουργού και του
βασιλιά. Τα ανάκτορα σπεύδουν να αλλάξουν πρωθυπουργό, ελπίζοντας να
κατευνάσουν τον όχλο. Η νέα κυβέρνηση Δ. Ράλλη «εμπιστεύεται άνευ όρων τα
συμφέροντα της Ελλάδας στις Μεγάλες Δυνάμεις». Μόνο που είναι πια αργά.

Οι Τούρκοι που είχαν ανακαταλάβει τη Θεσσαλία έχουν τώρα αξιώσεις. Θέλουν
μεγάλες πολεμικές αποζημιώσεις, θέλουν να καταργήσουν και τα προνόμια του
Πατριαρχείου που ήταν καρφί στον οφθαλμό των Οθωμανών, θέλουν την
παραδειγματική τιμωρία της Ελλάδας.

Μετά την ανακωχή της 19ης Μαΐου, άρχισαν οι διαπραγματεύσεις, στις οποίες
σημειώνουμε ότι δεν συμμετείχε η ατιμωθείσα Ελλάδα. Στις 4 Δεκεμβρίου του 1897
υπογράφηκε τελικά η οριστική ειρήνη. Οι όροι της σηματοδοτούσαν το εθνικό
ναδίρ τού αιώνα που τελείωνε: Θα πληρώναμε στους Τούρκους αποζημίωση 4
εκατομμυρίων τουρκικών λιρών. Επειδή όμως τα χρήματα δεν τα είχαμε, οι
Δυνάμεις αποφάσισαν να μας τα δανείσουν, βρίσκοντας έτσι την ευκαιρία να
επιβάλλουν απόλυτη υποταγή της χώρας στη Διεθνή Επιτροπή Οικονομικού Ελέγχου.

Η τόσο οδυνηρή αυτή ειρήνη οδήγησε πολλούς στην ακραία σκέψη ότι η
ελληνοτουρκική κρίση του 1897 δεν ήταν ουσιαστικά παρά μια προβοκάτσια των
ξένων χρηματιστηριακών κύκλων για να θέσουν υπό έλεγχο τη δημοσιονομική ζωή
της Ελλάδας. Πολύ χαρακτηριστικά ο Γεώργιος Φιλάρετος μίλησε για «εικονικό ψευτοπόλεμο».

Ο λαός εμβρόντητος προσπαθούσε να συνειδητοποιήσει ποιος έφταιγε. Ο
Δηλιγιάννης ένιπτε τας χείρας και έδειχνε εμμέσως το παλάτι. Το παλάτι έδειχνε
τον ξένο δάκτυλο. Κι εν τω μεταξύ η Ελλάδα ήταν σε πλήρη αποσύνθεση, χωρίς
δικαιοσύνη, χωρίς διοίκηση, χωρίς στρατό.

ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ

Στην κινεζική γλώσσα η λέξη κρίση σημαίνει επίσης και ευκαιρία. Έτσι και η
κρίση του 1897 εγκυμονούσε μια ευκαιρία για την ταλαιπωρημένη Ελλάδα.

Η ταπείνωση αυτή φαίνεται ότι οδήγησε ολοένα και περισσότερους Έλληνες στην
οδυνηρή συνειδητοποίηση της παγίδας που μπορεί να είναι ο ανεύθυνος σωβινισμός
και ο λαϊκισμός. Αποκάλυψε επίσης στις μάζες τον υπονομευτικό ρόλο των
ανακτόρων στην πολιτική ζωή. Έτσι άνοιξε σταδιακά ο δρόμος για τον επόμενο
μεγάλο πολιτικό εκσυγχρονιστή, τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που επαναπροσδιόρισε
ψύχραιμα τα όρια μεταξύ υγιούς πατριωτισμού και πατριδοκαπηλίας.

Το ερώτημα όμως παραμένει επίκαιρο: Διδάσκει η Ιστορία; Και αν διδάσκει, τι
μάθαμε οι Έλληνες του 1997 από το 1897;

Η Λένα Διβάνη είναι επίκουρος καθηγήτρια της Διπλωματικής Ιστορίας στη
Νομική Σχολή Αθηνών.