Φωτιά και δάσος

ΚΑΘΕ καλοκαίρι τα δάση στην Πορτογαλία, την Ισπανία, τη Νότια Γαλλία, την
Ιταλία και την Ελλάδα καίγονται. Η θερινή ξηρασία και οι υψηλές θερμοκρασίες
ευνοούν το ξέσπασμα και την εξάπλωση των πυρκαγιών. Οι φωτιές όμως που
καταστρέφουν τα δάση στη «ζώνη της ελιάς» δεν είναι απλώς και μόνον φυσικά
φαινόμενα που οφείλονται στο θερμό μεσογειακό κλίμα.

Τα κύρια αίτια των δασικών πυρκαγιών είναι κοινωνικά και οικονομικά. Οι πόλεις
ασφυκτιούν και το κάψιμο του δάσους είναι μια μέθοδος για την απόκτηση
οικοδομήσιμης γης. Τα περιαστικά δάση, εκτός από τις οικιστικές, δέχονται και
τις πιέσεις που οφείλονται στη λειτουργία τους ως χώρων αναψυχής. Είναι
αλήθεια ότι πολλές από τις πυρκαγιές οφείλονται στην αμέλεια των εκδρομέων του
Σαββατοκύριακου. Οι εμπρησμοί όμως είναι πολύ περισσότεροι από τα αναμμένα
αποτσίγαρα. Για παράδειγμα οι διαπιστωμένοι εμπρησμοί στις χώρες της
Μεσογειακής Ευρώπης κατά την περίοδο 1981-1985 ήταν 32%, οι πυρκαγιές εξ
αμελείας 23%, ενώ σε 40% των περιπτώσεων τα αίτια παρέμειναν άγνωστα και είναι
πολύ πιθανόν ότι μεγάλο μέρος αυτών των περιστατικών οφείλονται σε εμπρησμό.

Όλα τα δάση όμως δεν κινδυνεύουν εξίσου. Κλίμα, ανάγλυφο, είδη δέντρων,
κοινωνικές πιέσεις, οικονομικά κίνητρα, νομοθεσία και τήρηση ή μη των νόμων
καθώς και πυροσβεστικά μέσα και οργάνωση διαφέρουν από χώρα σε χώρα και από
περιοχή σε περιοχή. Στην Ε.Ε. οι δασικές εκτάσεις που θεωρούνται ότι
κινδυνεύουν από τη φωτιά εκτιμώνται σε 350.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα και από
αυτά καίγονται κάθε χρόνο γύρω στα 7 εκατομμύρια στρέμματα. Κάθε χρόνο επίσης
ξεσπούν γύρω στις 60.000 δασικές πυρκαγιές, πάνω από τις μισές από αυτές στις
χώρες της Μεσογειακής Ευρώπης. Το 1990, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, δύο
μόνον ημέρες δεν σημειώθηκαν δασικές πυρκαγιές. Στη ζώνη που περιλαμβάνει την
Πορτογαλία, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ελλάδα, τα δύο τρίτα
από τις κατά μέσον όρο 35.000 πυρκαγιές το χρόνο ξεσπούν κατά τη θερινή
περίοδο και αποτεφρώνουν γύρω στα 5 εκατομμύρια στρέμματα δάσους και θάμνων.

Οι μεγαλύτερες πυρκαγιές πλήττουν τη Βόρεια Ισπανία, την Πορτογαλία και τη
Νότια Γαλλία, όπου το 0,5% των πυρκαγιών ευθύνεται για το 40% των καμένων
δασικών εκτάσεων. Στην Ελλάδα, κατά την τελευταία δεκαετία έχουν ξεσπάσει γύρω
στις 16.000 πυρκαγιές και συνολικά έχουν αποτεφρωθεί πάνω από 5 εκατομμύρια
στρέμματα δάσους και βοσκοτόπων. Η χειρότερη χρονιά ήταν το 1988 που κάηκαν
πάνω από ένα εκατομμύριο στρέμματα και η καλύτερη η περσινή, με γύρω στα
230.000 καμένα στρέμματα.

Οι δασικές πυρκαγιές είναι τόσο παλιές όσο και τα δάση. Τα αίτια ωστόσο
διαφέρουν. Αρχικά οι πυρκαγιές των δασών οφείλονταν σε φυσικά φαινόμενα, όπως
οι κεραυνοί και τα ηφαίστεια. Κάποτε όμως έμαθε ο άνθρωπος να χρησιμοποιεί τη
φωτιά για να παγιδεύει τα θηράματά του και να εκχερσώνει δασικές και θαμνώδεις
εκτάσεις για να τις μετατρέψει σε λιβάδια και καλλιεργήσιμα εδάφη. Σήμερα σε
πολλά μέρη της Μεσογειακής Ευρώπης επιζούν οι πρωτόγονες καλλιεργητικές
μέθοδοι που βασίζονται στη φωτιά. Οι βοσκοί καίνε περιοδικά τα λιβάδια για να
βελτιώσουν την απόδοσή τους την επόμενη χρονιά και οι γεωργοί καίνε τα χωράφια
μετά τον θερισμό για να τα καθαρίσουν από τα κατάλοιπα της σοδειάς και να τα
εμπλουτίσουν με τις στάχτες που χρησιμεύουν ως λίπασμα.

Η φωτιά είναι από τη βαθιά αρχαιότητα μέρος του κύκλου ζωής του μεσογειακού
δάσους και έχει διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό το μεσογειακό τοπίο και τα
οικοσυστήματα. Πολλά φυτά, όπως το πεύκο και το πουρνάρι, έχουν αναπτύξει
μηχανισμούς που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν και να ξαναβλαστάνουν μετά την
πυρκαγιά. Όμως η αρχέγονη ισορροπία ανάμεσα στη φωτιά και το δάσος έχει σήμερα
ανατραπεί. Οι πυρκαγιές των δασών είναι είτε πολύ συχνές ­ οπότε καταστρέφουν
τη βλάστηση πριν προλάβει να αναπτυχθεί ­ είτε συμβαίνουν ύστερα από μεγάλα
χρονικά διαστήματα ­ οπότε, λόγω της μεγάλης ποσότητας της καύσιμης ύλης που
συσσωρεύεται, αναπτύσσονται τεράστιες θερμοκρασίες που καταστρέφουν το έδαφος,
τις ρίζες και τους σπόρους ακόμα και των πιο «πυρόφιλων» φυτών.

Συχνές φωτιές και βόσκηση από κατσίκες, αμέσως μετά τη φωτιά, υποβαθμίζουν
μόνιμα το μεσογειακό δάσος σε άγονο φρυγανότοπο. Κυρίως, όμως, όπου γίνονται
δρόμοι και κτίζονται σπίτια, το δάσος δεν έχει πιθανότητα να αναγεννηθεί.