ΑΥΤΟΙ

… ούτε εναντίον του Μαρξ τάσσεται ο φιλόσοφος Νορμπέρτο Μπόμπιο, όπως
δηλώνει κατ’ ευθείαν στον τίτλο του νέου βιβλίου του. Αλλά, μέσα στην
εκκωφαντική σιωπή που περιβάλλει τον μαρξισμό, ιδίως μετά το 1989, θέλει να
αποκαταστήσει τις θεωρητικές ισορροπίες. Λοιπόν, ρωτά, πέθανε ο Μαρξ ή όχι;
Ποτέ δεν ξέρεις. Στις αρχές του αιώνα, πολλοί θεωρούσαν τον μαρξισμό
τελειωμένο. Ο Κρότσε έγραφε το «Πώς γεννήθηκε και πέθανε ο μαρξισμός στην
Ιταλία μεταξύ 1895 και 1900». Και όμως, πόσα έγιναν μετά! Η αντοχή του Μαρξ
και οι νεκραναστάσεις του δεν παύουν να εντυπωσιάζουν. Η ίδια η Οχτωβριανή
Επανάσταση έγινε 50 χρόνια μετά το «Κεφάλαιο» και 34 μετά τον θάνατο του Μαρξ.
(Ν. Bobbio: «Νé con Marx, né contro Marx», Editori Riuniti, Ρώμη).

… της κριτικής για τον Καρλ Μαρξ είναι ότι, μοιραία, σφραγίζεται από
συνειρμούς συνδεόμενους με τους δικτάτορες που ορκίζονταν στο όνομά του.

Επίσης, η ανεκτική αν όχι υμνητική στάση πολλών πνευματικών ανθρώπων απέναντι
σε ποικίλους τυράννους υποθήκευσε αρνητικά τις εκτιμήσεις για τον φιλόσοφο από
την Τρηρ.

Στη δεκαετία του ΄50, όταν μιλούσες με διανοούμενους της αριστεράς για τον
Στάλιν, έβλεπες ότι γι’ αυτούς η δημοκρατική, φιλελεύθερη παράδοση της
ευρωπαϊκής σκέψης, ξαφνικά, δεν μετρούσε. Ήταν εξουθενωτικό, λέει ο Μπ. στην
«Ουνιτά».

Πολλοί άνθρωποι εκείνον τον καιρό δεν καταλάβαιναν ότι ο Στάλιν ­ ή ο Χίτλερ,
ο Μουσσολίνι, ο Φράνκο κ.λπ. ­ ενσάρκωναν μια επιστροφή στην τυραννίδα.

«Δεν είχαμε απλώς ολοκληρωτικά κράτη, αλλά ολοκληρωτισμούς με κυρίαρχο τον ένα
ή τον άλλο τύραννο. Δηλαδή πρωτόγονες μορφές διακυβέρνησης».

… η στάση θετικής αποδοχής, ή και τα εγκώμια, πολλών διανοουμένων προς τους
τυράννους; Ακόμη και ο Μαξ Βέμπερ και ο Αντόνιο Γκράμσι παρακολούθησαν με
ελπίδα και ενδιαφέρον ­ σε κάποια φάση ­ την άνοδο δικτατόρων. Υπάρχει, πολύ
απλά, μια νοσταλγία, ένας πόθος για τον «χαρισματικό», λέει ο Μπ. Αυτόν που θα
προβάλει ξαφνικά και θα μας σώσει. «Η Ιστορία δυστυχώς είναι κάπως μονότονη.
Το είχε επισημάνει και ο Πλάτων, όπως φαίνεται από τον ορισμό του τυράννου,
στο 9ο Βιβλίο της “Πολιτείας” του. Ο τύραννος, λέει, είναι ένα πλάσμα
εξαιρετικό («Υπεράνθρωπος»;) που θεωρεί νόμιμο να ικανοποιήσει στους ανθρώπους
τις πιο τερατώδεις επιθυμίες τους, αυτές που εμφανίζονται κάποτε τη νύχτα, σε
όνειρα εφιαλτικά, όπως λόγου χάρη να βιάσεις τη μάνα σου».

… τι κρατάμε πια, σήμερα, από τον μαρξισμό και τι αφήνουμε, η απάντηση
βέβαια δεν είναι και τόσο απλή. Ο Μπ. επαναλαμβάνει εν προκειμένω μια
παρατήρηση του Τζον Έλστερ, στο «Τι Εννοεί ο Μαρξ» (Jon Elster: «Making Sense
of Marx»). «Δεν είναι δυνατόν πια σήμερα, από ηθική ή πνευματική άποψη ­ λέει
ο Έλστερ ­ να είσαι μαρξιστής με τον παραδοσιακό τρόπο. Μπορείς όμως να είσαι
μαρξιστής κάπως διαφορετικά. Η κριτική της εκμετάλλευσης και της αλλοτρίωσης
παραμένει επίκαιρη, και μας ανάγει κατά κάποιον τρόπο στον Μαρξ». Ο Μπ.
επιχειρεί και αυτός να καθορίσει τα απορριπτέα και τα διατηρητέα: «Όχι, δεν
κρατάμε τον μαρξισμό αν πρόκειται για τις θεωρίες του περί του κράτους ως
ταξικής δικτατορίας. Αλλά ναι, τον κρατάμε σε ό,τι αφορά την κριτική του κατά
της αχαλίνωτης αγοράς ή της εμπορευματοποίησης ακόμη και του ανθρώπου».