Βία και νοθεία με στόχο την αυτοδυναμία

Η ψήφος των στρατιωτικών και των δημοσίων υπαλλήλων αποτελούσε μόνο την κορυφή
του παγόβουνου. Το κρίσιμο ζήτημα ήταν οι συνολικές επιπτώσεις που είχε η
«βία» (που ασκήθηκε κυρίως στην επαρχία) και η «νοθεία» (που αφορούσε κυρίως
την περιφέρεια της πρωτεύουσας).

ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ για «νοθεία» άρχισαν να διατυπώνονται αμέσως μετά τις εκλογές,
πήραν ευρύτατη δημοσιότητα και αποτέλεσαν κεντρικό επιχείρημα για την απόδειξη
της διαβλητότητας των εκλογικών αποτελεσμάτων. Οι καταγγελίες αφορούσαν τη
μαζική και μονόπλευρη (υπέρ της ΕΡΕ) καταστρατήγηση μιας ειδικής διάταξης του
εκλογικού νόμου, η οποία απαγόρευε τη μετεγγραφή στους εκλογικούς καταλόγους
όσων δεν ήταν μόνιμα εγκατεστημένοι στις αντίστοιχες εκλογικές περιφέρειες
πριν από την 1.1.1948. Ο περιορισμός αυτός είχε καθιερωθεί από τα πρώτα
μετεμφυλιοπολεμικά χρόνια και είχε ως πρόσχημα την καταπολέμηση του κύματος
της αστυφιλίας. Στην πραγματικότητα όμως, κύρια επιδίωξη της ρύθμισης αυτής
ήταν να παρεμποδιστεί (ή να ελεγχθεί αποτελεσματικά) η συμμετοχή στην
ψηφοφορία ενός σημαντικού αριθμού αριστερών εκλογέων· για ορισμένους μάλιστα
από αυτούς, η αδυναμία επιστροφής στον τόπο καταγωγής τους, τα πρώτα
μετεμφυλιοπολεμικά χρόνια, για την άσκηση του εκλογικού τους δικαιώματος,
ισοδυναμούσε εκ των πραγμάτων με στέρησή του.

Με την πάροδο όμως του χρόνου και με το τεράστιο κύμα εσωτερικής μετανάστευσης
που εκδηλώθηκε στη δεκαετία του ’50, η εφαρμογή της διάταξης άρχισε να έχει
τις αντίθετες ακριβώς επιπτώσεις. Πρώτον, γιατί η επιστροφή των οπαδών της ΕΔΑ
στον τόπο καταγωγής τους ήταν πλέον, σχεδόν παντού, δυνατή και συχνά
λειτουργούσε προπαγανδιστικά· και δεύτερον, γιατί η απαγορευτική για τους
ετεροδημότες ρύθμιση ωθούσε μεγάλο αριθμό συντηρητικών ψηφοφόρων σε αποκοπή
από τις εκλογικές διαδικασίες. Στο πλαίσιο αυτό λοιπόν φαίνεται πως
αποφασίστηκε, στις αρχές του 1961 (σε εποχή δηλαδή όπου το ενδεχόμενο μιας
πολωμένης αναμέτρησης μεταξύ «εθνικοφρόνων» και «μη εθνικοφρόνων»
παρουσιαζόταν ως η πιθανότερη εκδοχή για τις επικείμενες εκλογές), η
κινητοποίηση του κομματικού μηχανισμού της ΕΡΕ για τη μαζική και συστηματική
καταστρατήγηση της σχετικής, απαγορευτικής για τους ετεροδημότες, ρύθμισης. Η
καταστρατήγηση αυτή έγινε με χρησιμοποίηση ψευδών αστυνομικών βεβαιώσεων για
μόνιμη εγκατάσταση από την 1.1.1948. Συνδυάστηκε επίσης με παράλληλη
κινητοποίηση του Στρατού και των Σωμάτων Ασφαλείας, ώστε όλοι οι άνδρες τους
να αποκτήσουν εκλογικά βιβλιάρια ­ γεγονός που οδήγησε στο φαιδρό αποτέλεσμα
218 χωροφύλακες να δηλώνουν ως μόνιμη κατοικία τους ένα διώροφο σπίτι. Έτσι,
κατά τις δύο αναθεωρήσεις των εκλογικών καταλόγων που έγιναν το 1961,
γράφτηκαν, στις εκλογικές περιφέρειες Α’ και Β’ Αθηνών, 148.821 νέοι εκλογείς
­ από τους οποίους οι μισοί με πρωτοβουλία του κεντρικού κομματικού μηχανισμού
της ΕΡΕ και πολλοί άλλοι με πρωτοβουλία πολιτευτών της ΕΡΕ ­ ενώ στις
προηγούμενες αναθεωρήσεις οι νεοεγγραφόμενοι κυμαίνονταν μεταξύ 14.000 και
24.000. Γι’ αυτό και ο Γ. Παπανδρέου, καταγγέλλοντας το γεγονός, αναφέρθηκε σε
100.000 περίπου παράνομες εγγραφές. Ο τρόπος, εξάλλου, με τον οποίο έγιναν οι
εγγραφές αυτές άφηνε τεράστια περιθώρια για συστηματική διπλοψηφία ­ φαινόμενο
που πάντως δεν διαπιστώθηκε παρά μόνο σε περιορισμένες περιπτώσεις.

Η δεύτερη μεγάλη κατηγορία καταγγελιών αφορούσε τη «βία» που ασκήθηκε, κυρίως
στην επαρχία, και για την οποία προσκομίστηκαν, τόσο προεκλογικά όσο και
μετεκλογικά, πάμπολλες αποδείξεις. Ο βασικός τρόπος με τον οποίο αποτυπώθηκε η
«βία» στα αποτελέσματα των εκλογών ήταν μια απευθείας μετατόπιση ψήφων από την
ΕΔΑ προς την ΕΡΕ, φαινόμενο που διαπιστώνεται με μεγάλη καθαρότητα αν τα
αποτελέσματα των εκλογών του 1961 παραβληθούν ταυτόχρονα με τα προηγούμενα
(δηλαδή των εκλογών του 1958) και τα επόμενα (δηλαδή των εκλογών του 1963). Οι
άμεσες επιπτώσεις της «βίας» στην επιρροή της ΕΔΑ φαίνονται καθαρά από την
έντονα διαφοροποιημένη πτώση της δύναμής της ανάλογα με τον βαθμό αστικότητας
των διαφόρων περιοχών, ανάλογα δηλαδή με τον βαθμό αποτελεσματικότητας της
«βίας» που ασκήθηκε.

Ενώ στην περιφέρεια της πρωτεύουσας η ΕΔΑ διατήρησε σχεδόν τα 3/4 της δύναμής
της, στις αγροτικές περιοχές δεν μπόρεσε να συγκρατήσει ούτε καν τη μισή.
Είναι, μάλιστα, ενδεικτικό για τον βίαιο τρόπο με τον οποίο πραγματοποιήθηκε
αυτή η μετατόπιση ότι στις επόμενες εκλογές, του 1963, η δύναμη της ΕΔΑ
παρουσίασε αύξηση στις αγροτικές περιοχές ­ σε ορισμένες περιπτώσεις
υπερδιπλασιάστηκε ­, εξέλιξη που ερχόταν σε προφανή αντίθεση με το γενικότερο
εκλογικό ρεύμα και την πτώση της ΕΔΑ στα αστικά κέντρα.

Μια αρκετά ακριβής εκτίμηση για την έκταση που πήραν στις αγροτικές περιοχές
οι βίαιες εκλογικές μετατοπίσεις από την ΕΔΑ προς την ΕΡΕ οδηγεί στο
συμπέρασμα ότι αυτές αφορούσαν, κατά προσέγγιση, έναν στους τρεις ψηφοφόρους
(το 1958) της ΕΔΑ, δηλαδή περίπου 140.000 άτομα (βλ. αναλυτικά τους
στατιστικούς υπολογισμούς στο «Ηλ. Νικολακόπουλος “Κόμματα και βουλευτικές
εκλογές στην Ελλάδα 1946-1964”, σελ. 270-273).

Η διαπίστωση αυτή αποτελεί τη συντηρητικότερη μάλλον εκτίμηση που μπορεί να
γίνει σχετικά με τις επιπτώσεις της «βίας» που ασκήθηκε στις εκλογές της
29.10.1961. Γιατί: α) αφορά μόνο τις αγροτικές περιοχές, β) δεν συναριθμεί τις
επιπτώσεις που είχε η παράνομη μαζική εγγραφή εκλογέων στην περιφέρεια της
πρωτεύουσας, γ) δεν συνυπολογίζει στις συνέπειες της «βίας» τη μετατόπιση
ψήφων από το Κέντρο προς τη Δεξιά, μετατοπίσεις που, όπως επισημάνθηκε, ήταν
υπαρκτές (αν και οπωσδήποτε αριθμητικά λιγότερες από τις αντίστοιχες για την
Αριστερά) και δ) παραβλέπει τελείως το ενδεχόμενο η «βία» να λειτούργησε
προληπτικά για την αποφυγή μετακινήσεων από την ΕΡΕ προς την Ε.Κ.

ΣΕ ΧΩΡΙΑ που χαρακτηρίζονται από σχετική εκλογική σταθερότητα και από έντονη
πόλωση μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς, οι επιπτώσεις της «βίας» είναι όχι μόνο
προφανέστατες, αλλά μπορούν επίσης και να μετρηθούν με σχετική ακρίβεια. Γιατί
στις περιπτώσεις αυτές η δύναμη της ΕΔΑ επανήλθε το 1963 στα επίπεδα του 1958,
όπως άλλωστε και η δύναμη της ΕΡΕ, και μόνο στις εκλογές του 1961 το ποσοστό
της ΕΡΕ εμφανίζεται κατακόρυφα ανεβασμένο, κατά το ποσοστό ακριβώς που
μειώνεται η δύναμη της ΕΔΑ (βλ. ορισμένα τέτοια παραδείγματα από τον Ν. Σερρών
στον πίνακα 1, μεταξύ των οποίων και τα αποτελέσματα στη γενέτειρα του Κ. Καραμανλή).

Υπάρχουν, πάντως, και αρκετές περιπτώσεις όπου η «βία» δεν ασκήθηκε μόνο
εναντίον της ΕΔΑ, αλλά και εναντίον της Ε.Κ., ιδιαίτερα εκεί όπου οι δυνάμεις
του Κέντρου αντιπροσώπευαν το σύνολο της αντιπολίτευσης και την εκπροσώπηση
αυτή εξέφραζαν ειδικότερα πολιτευτές ή ομάδες ΕΑΜικής ή ΕΠΕΚικής προέλευσης.
Σε ορισμένες, μάλιστα από τις περιπτώσεις αυτές, η εκλογική βάση του Κέντρου ­
ακριβώς λόγω της αμφιλεγόμενης τοποθέτησής της ως προς το σχήμα
«εθνικόφρονες»/«μη εθνικόφρονες» ­ εμφανίστηκε λιγότερο ανθεκτική στις πιέσεις
και έτσι το ποσοστό της ΕΡΕ προσέγγισε το 100%.

ΣΤΟ ΜΕΤΣΟΒΟ

Κορυφαίο παράδειγμα αυτού του είδους της αδιαφοροποίητης, ως προς την ΕΔΑ ή
την Ε.Κ., «βίας» αποτελεί η επαρχία Μετσόβου, η μόνη επαρχία της χώρας όπου η
ΕΡΕ ξεπέρασε το 90% (βλ. πίνακα 2).

Ας σημειωθεί, επιπλέον, ότι σε ορισμένες εκλογικές περιφέρειες, όπως π.χ. στον
Νομό Ιωαννίνων, η βίαιη διόγκωση της εκλογικής δύναμης της ΕΡΕ δεν
κατανεμήθηκε ισομερώς μεταξύ των διαφόρων υποψηφίων της, αλλά αποτυπώθηκε
προνομιακά στην εντυπωσιακή αύξηση των σταυρών προτίμησης ορισμένων μόνον
υποψηφίων. Έτσι, π.χ. ο Ευ. Αβέρωφ στις εκλογές του 1961 συγκέντρωσε 22.326
ψήφους, έναντι 13.764 το 1958 (και στις επόμενες εκλογές το 1963, επανήλθε
στις 13.655 ψήφους).

Αντίστοιχα, στη Φθιώτιδα, ο Ευ. Καλατζής έφτασε, το 1961, τις 25.405 ψήφους,
ενώ στις προηγούμενες εκλογές είχε συγκεντρώσει 12.751 και στις επόμενες έπεσε
στις 14.488. Επίσης, στις Σέρρες, διπλασίασαν ή υπερδιπλασίασαν τη δύναμή τους
ο Αθ. Μητακίδης και κυρίως ο Αργ. Ψάρρης, γαμπρός του Κ. Καραμανλή, ο οποίος
παρουσίασε το εντυπωσιακότερο άλμα, από 9.700 ψήφους το 1958 σε 24.395 ψήφους
το 1961.

ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ αναπάντητο το βασικό ερώτημα που προβάλλει σχετικά με τις εκλογές
της 29ης Οκτωβρίου 1961: αν δηλαδή, η ΕΡΕ θα εξασφάλιζε, έτσι κι αλλιώς, άνετη
πλειοψηφία στη Βουλή ή αν η πλειοψηφία της υπήρξε άμεση απόρροια της τεχνητής
διόγκωσης της εκλογικής της δύναμης. Γιατί είναι φανερό ότι χωρίς την ψήφο των
στρατιωτικών και την αναγκαστική μεταστροφή προς την ΕΡΕ μεγάλου αριθμού
οπαδών της ΕΔΑ στις αγροτικές περιοχές (που επισημάνθηκε προηγουμένως) ­ και
χωρίς συνυπολογισμό όλων των άλλων παραγόντων ­ η δύναμη της ΕΡΕ μάλλον δεν θα
ξεπερνούσε το 46%, ποσοστό το οποίο, με τον δεδομένο συσχετισμό δυνάμεων,
μόνον οριακή πλειοψηφία μπορούσε να της προσφέρει. Το ενδεχόμενο επομένως οι
εκλογές του 1961 να μην οδηγούσαν σε αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία της
ΕΡΕ ­ εκδοχή που ο Κ. Καραμανλής υποπτευόταν ότι αποτελούσε, επίσης, στόχο των
Ανακτόρων ­ ήταν λοιπόν μια εξαιρετικά πιθανή εκδοχή. Γι’ αυτό και το
επιχείρημα, το οποίο εκ των υστέρων προβάλλει, ότι «η υπεροχή της ΕΡΕ (50,8%
της ΕΡΕ, έναντι 33,65% της Ε.Κ.) ήταν τόσο μεγάλη ώστε να μην είναι λογικώς
δυνατόν να αποδοθεί εις καλπονοθεύσεις» (τόμ. 7, σελ. 90) είναι απολύτως
παραπλανητικό. Γιατί το διακύβευμα των εκλογών δεν ήταν αν η ΕΡΕ θα αναδειχτεί
πρώτο κόμμα, αλλά αν θα διαθέτει αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Ο Κ. Καραμανλής, λοιπόν, φαίνεται ότι ξεκίνησε πράγματι την πορεία προς τις
εκλογές του 1961 με τη βεβαιότητα ότι «ήσαν αι μόναι εκλογαί, εις τας οποίας
δεν αντιμετώπισα το ενδεχόμενο της ήττας» (τόμ. 5, σελ. 223). Την πεποίθησή
του αυτή ενίσχυε η διάσπαση της αντιπολίτευσης και η προετοιμασία ενός σχεδίου
για περιορισμό της δύναμης της ΕΔΑ, το οποίο, σε δοκιμαστική μορφή, είχε ήδη
εφαρμοστεί και στις δημοτικές εκλογές του 1959, χωρίς να προκαλέσει σημαντικές αντιδράσεις.

Όμως, η σύγκρουση με τα Ανάκτορα, ο σχηματισμός της Ε.Κ. και κυρίως οι υποψίες
ότι τα Ανάκτορα μπορεί να ελέγξουν τον Στρατό και να στραφούν τελικώς εναντίον
του, οδήγησαν τον Κ. Καραμανλή, ή τουλάχιστον τον καραμανλικό μηχανισμό, σε
μια γιγαντιαία επιχείρηση για τον απόλυτο κομματικό έλεγχο της εφαρμογής του
«Σχεδίου Περικλής». Γεγονός που οδήγησε, όμως, σε πλήρη διάρρηξη των σχέσεων
μεταξύ της ΕΡΕ και της Ε.Κ. και επίσης τραυμάτισε σοβαρά τις σχέσεις του
Καραμανλή με τα Ανάκτορα, οι οποίες στη διάρκεια του επόμενου χρόνου
οδηγήθηκαν σε ρήξη. (Βλ. ανταλλαγή επιστολών μεταξύ Κ. Καραμανλή και βασιλιά
Παύλου, τον Οκτώβριο του 1962, τόμ. 5, σελ. 462-474).