Ματ του ανθρώπου στη μηχανή

Γιατί άραγε η
αναμέτρηση ανθρώπου – μηχανής συνεγείρει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον
κόσμο; Τι είναι αυτό που μας ενοχλεί σε μια πιθανή νίκη του υπολογιστή και
ποια η σημασία μιας τέτοιας εξέλιξης τόσο για το σκάκι όσο ­ ιδίως ­ και για
τον πολιτισμό μας; Γιατί ένας κολοσσός σαν την ΙΒΜ χρηματοδοτεί εδώ και
δεκαετίες την ανάπτυξη σκακιστικών προγραμμάτων; Εύλογα τα ερωτήματα, όχι όμως
και οι απαντήσεις τους.

ΜΙΑ ΠΑΡΤΙΔΑ σκακιού απέχει πολύ από το να είναι
ένα απλό παιχνίδι. Γιατί διαθέτει τα εξής κύρια χαρακτηριστικά: α) αποτελεί
προϊόν της διάνοιας, β) είναι κλειστό σύστημα πλήρους πληροφόρησης και σαφών
κανόνων, γ) οδηγεί σε απόλυτα συγκεκριμένο αποτέλεσμα (νίκη, ισοπαλία, ήττα).
Από αυτή τη σκοπιά, η δημιουργία μιας μηχανής που να αγωνίζεται καλύτερα από
τον άνθρωπο αποκτάει χαρακτήρα πρόκλησης σε σχέση με τρία διαπλεκόμενα πεδία:
το οικονομικό, το πολιτικό και αυτό της μεταφυσικής.

Ο άνθρωπος πάντοτε
επιδιώκει την κατανόηση του εαυτού του (εδώ των μηχανισμών νόησης) και μέσω
αυτής την ανύψωσή του. Η δημιουργία μηχανών «εξυπνότερων» από αυτόν θέτει
ερωτήματα άλλοτε πραγματικά (π.χ., ποιες οι συνέπειες του γεγονότος;) άλλοτε
σοφιστικού χαρακτήρα (π.χ., το μηχάνημα είναι πιο «έξυπνο» ή ο άνθρωπος που το
κατασκεύασε;) καμιά φορά δε και ερωτήματα που έχουν τον χαρακτήρα ύβρεως
(π.χ., ο Θεός θα μπορούσε να δημιουργήσει «κάτι» ανώτερο από τον εαυτό του;).
Υπάρχουν βέβαια και πιο «φίλαθλες» προσεγγίσεις (π.χ., «ο Κασπάροβ τα παίρνει
και μας δουλεύει»).

Αυτό που χωρίς αμφιβολία, όμως, δίνει στο ζήτημα
ξεχωριστή σημασία είναι ο φόβος ύπαρξης ενός μηχανήματος που μπορεί να
επεξεργάζεται με αποτελεσματικότητα πλήθος πληροφοριών και να δίνει λύσεις που
το ανθρώπινο μυαλό αδυνατεί να επινοήσει. Κάτι που, βέβαια, μπορεί να
αποτελέσει μέγιστο πλεονέκτημα του κατέχοντος και αντίστοιχο μειονέκτημα αυτού
που δεν το έχει.

Εδώ, νομίζουμε, βρίσκεται το κλειδί της γενναίας
χρηματοδότησης εκ μέρους της ΙΒΜ ενός τέτοιου προγράμματος. Τα τρία στάδια
λειτουργίας του προγράμματος είναι: α) εισαγωγή δεδομένων, β) επεξεργασία
πληροφοριών και κατάληξη σε μία απόφαση, γ) εκτέλεση της απόφασης. Το πρώτο
και το τρίτο είναι τα πιο εύκολα στάδια της διαδικασίας.

Η δυσκολία, όπως
γίνεται κατανοητό, είναι στο δεύτερο. Αν το μηχάνημα αποκτήσει αντικειμενική
κρίση, ο σκοπός έχει επιτευχθεί. Οι εφαρμογές θα είναι τεράστιας σημασίας και
όχι μόνο στην πρόγνωση του καιρού ή σε επίλυση λογιστικών θεμάτων, όπως έχει
κατά καιρούς γραφεί. Η τέχνη του πολέμου ή η επίλυση πολιτικών προβλημάτων θα
ήταν σημαντικότερα πεδία εφαρμογής.

Βέβαια, υπάρχουν και αντίθετες
απόψεις. Ακριβώς επειδή το σκάκι είναι κλειστό σύστημα πλήρους πληροφόρησης,
δεν προσφέρεται για συγκρίσεις με άλλα συστήματα, στα οποία ουσιώδη ρόλο
παίζει το «απρόβλεπτο» στοιχείο. Ο αντίλογος σε αυτό θα μπορούσε να είναι ότι
το σκάκι, με 500 χρόνια ιστορίας και χιλιάδες πλέον παρτίδες κατ’ έτος,
παραμένει ανεξάντλητο. Ούτως ή άλλως, όμως, δεν αξίζει το ρίσκο της αποτυχίας
σε σχέση με το κέρδος μιας πιθανής επιτυχίας;

ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ
ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ
ΠΑΡΤΙΔΑΣ

Είδαμε στην τηλεόραση τον Κασπάροβ να παραδέχεται με αξιολύπητο
ύφος ότι στη θέση της δεύτερης παρτίδας στην οποία εγκατέλειψε, μπορούσε να
κρατήσει την ισοπαλία. Πέρα όμως από τα αισθήματα συμπάθειας που κάτι τέτοιο
μας προκαλεί, υπάρχει και μία άλλη πλευρά. Ο υπολογιστής έπαιξε εξαιρετικά,
πιέζοντας αφόρητα τον Κασπάροβ σε όλη τη διάρκεια της παρτίδας. Δεν είδε όμως
τη δυνατότητα ισοπαλίας σε μία θέση κατά τα άλλα «κερδισμένη» και δεν έκανε
τις αναγκαίες προπαρασκευαστικές κινήσεις πριν από την τελική επίθεση.

Από
την άλλη, ο Κασπάροβ λύγισε κάτω από το βάρος της πίεσης. Είχαμε λοιπόν δύο
«ατελείς» παίκτες. Λίγο αργότερα τόσο άλλοι υπολογιστές όσο και άλλοι
σκακιστές βρήκαν τη σωστή κίνηση που έδινε την ισοπαλία. Διακινδυνεύουμε
λοιπόν την υπόθεση ότι και οι υπολογιστές έχουν ακόμη να τραβήξουν αρκετό
δρόμο και ότι δεν υπάρχουν «γκουρού» σε κανέναν τομέα.

Μήπως το μέλλον των
εφαρμογών της πληροφορικής βρίσκεται στην εργαλειακή τους χρήση από
διαφορετικούς ανθρώπους, παράλληλα και ανεξάρτητα δρώντες προς την ίδια
κατεύθυνση;

ΑΠΟ ΤΟ ΝΤΙΠ ΘΟΤ
ΣΤΟ ΝΤΙΠ ΜΠΛΟΥ

Το πρώτο αξιόλογο
σκακιστικό πρόγραμμα παρουσιάστηκε το 1958 από τον ερευνητή Μπερνστάιν για
λογαριασμό της ΙΒΜ. Από τότε πολύ νερό κύλησε στο αυλάκι των σχετικών ερευνών
μέχρι που ξεχώρισε, το 1988, το πρόγραμμα Ντιπ Θοτ. η «Βαθιά σκέψη», μέχρι το
’90, είχε συντριπτικά σκορ στο ενεργητικό της εναντίον διεθνών μετρ, ενώ με
αντιπάλους γκραν μετρ είχε τέσσερις νίκες, δύο ισοπαλίες και τέσσερις ήττες. Ο
Κασπάροβ το είχε κερδίσει 2-0 ενώ ο Κάρποβ, στη μοναδική παρτίδα εναντίον του,
το κέρδισε με δυσκολία.

Η ΙΒΜ πρόσφερε την προστατευτική της φτερούγα στην
ερευνητική ομάδα του Ντιπ Θοτ, που ονομάστηκε πλέον Ντιπ Μπλου, από το γαλάζιο
χρώμα του σήματος της εταιρείας. Η ψυχή της ομάδας, ο ερευνητής Φεγκ – Χσιουγκ
Χσου πήρε το διδακτορικό του πάνω στην έρευνα των ειδικών σκακιστικών
μικροτσίπ το 1989 από το Πανεπιστήμιο Κάρνεγκι – Μέλον.

Μετά την περσινή
ήττα από τον Κασπάροβ με σκορ 4-2, η ομάδα δεν εμφάνισε το Ντιπ Μπλου σε καμία
διοργάνωση για να μην αποκαλύψει τις βελτιώσεις, που του επέφερε, στον
Κασπάροβ. Αντίθετα, επιστράτευσε ένα σπουδαίο σκακιστή, τον 33χρονο Αμερικανό
Τζόελ Μπένζαμιν, απόφοιτο ψυχολογίας του Γέιλ, για να ενισχύσει την
προσπάθεια.

Ο τελευταίος δούλεψε σκληρά επί 8μηνο και τα αποτελέσματα
είναι ήδη ορατά (μετά τη δεύτερη παρτίδα ο ίδιος δήλωσε ότι η δουλειά του
απέδωσε σπουδαίους καρπούς). Εικάζεται ότι το βελτίωσε όχι μόνο ως προς το
περιεχόμενο της σκακιστικής του «βιβλιοθήκης», αλλά και στην καλύτερη
διατύπωση των δεδομένων ώστε να βελτιώνεται η αξιολόγηση των κινήσεων.

ΑΘΛΗΜΑ

Το αναπόφευκτο ­ για τους περισσότερους ­ ξεπέρασμα του ανθρώπου
από τη μηχανή θέτει ζητήματα ως προς το μέλλον του ίδιου του παιγνίου. Η
πιθανότερη εκδοχή είναι ότι το τρίποδο (επιστήμη, τέχνη, άθλημα) που βαστάει
το επιτραπέζιο παιχνίδι θα χάσει τα δυο του πόδια και θα κρατήσει μόνο αυτό
του αθλήματος. Αφού το κομπιούτερ θα βρίσκει καλύτερες νέες ιδέες από τους
ανθρώπους, οι τελευταίοι θα περιοριστούν να παίζουν παρτίδες με μειωμένο χρόνο
σκέψης για να καταστήσουν το άθλημα εμπορικότερο. Ορισμένοι, πάντως, ακόμη
ελπίζουν.

ΤΟ ΣΚΑΚΙ στην εποχή των CD-ROM απέχει… χιλιόμετρα από το
παραδοσιακό επιτραπέζιο παιχνίδι. Ομηρικές μάχες με ηθοποιούς του Χόλιγουντ να
αναπαριστούν τα πιόνια, ψηφιακή αφήγηση της εξέλιξης της παρτίδας, παιχνίδια
μέσω μόντεμ και Ίντερνετ είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά του ηλεκτρονικού
σκακιού.

Τα CD-ROM αυτά κυκλοφορούν και στην Ελλάδα, στα περισσότερα
καταστήματα ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν: το «Chess Master
5000» (περιέχει βάση δεδομένων με όλες τις αναμετρήσεις των μεγάλων παικτών
που έχουν μείνει στην ιστορία, παρουσίαση και ανάλυση των κινήσεών τους, τιμή
12.500 δρχ.), το «Power Chess» (αφήγηση των κινήσεων, δυνατότητα παρτίδων μέσω
Ίντερνετ και μόντεμ, τιμή 13.000 δρχ.) και το «Extreme Chess» (με αντίπαλο τον
υπολογιστή, τιμή 13.000 δρχ).

Πάντως, τον τίτλο του πιο πρωτότυπου
διεκδικεί το «Chess Wars», περιέχοντας 65.000 έγχρωμα γραφικά, μία ώρα βίντεο
που θυμίζει περισσότερο κινηματογραφική ταινία, τρισδιάστατη ψηφιακή εικόνα
και μουσική επένδυση. Επαγγελματίες ηθοποιοί του Χόλιγουντ, ειδικοί των
σπέσιαλ εφέ, σκηνοθέτες και παραγωγοί έχουν συμμετάσχει στο γύρισμα των σκηνών
ομηρικών μαχών που εκτυλίσσονται στο Μεσαίωνα και προβάλλονται κάθε φορά που
χάνεται ένα πιόνι στην παρτίδα. Το παιχνίδι, που κοστίζει 16.000 δρχ.,
προσφέρει επίσης στον παίκτη τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει γνωστούς μετρ του
χώρου, έχοντας αποθηκευμένα στοιχεία για τον τρόπο παιχνιδιού τους.

ΣΗΜΕΡΑ κυκλοφορούν τεράστιες
βάσεις δεδομένων στο σκάκι οι οποίες περιέχουν χιλιάδες παρτίδες.

Ο
εντεινόμενος επαγγελματισμός και ανταγωνισμός (πολλοί παίκτες, λίγα χρήματα) ­
αλλά και απλοί λόγοι μόδας ­ επιβάλλουν σε κάθε επαγγελματία σκακιστή που
σέβεται τον εαυτό του να συνοδεύεται σε κάθε τουρνουά, δίκην σιδηρόμπαλας
φυλακισμένου, από τον προσωπικό του φορητό πέντιουμ.

Αυτός χρησιμεύει όχι
μόνον για να μελετηθεί εξονυχιστικά ο κάθε αντίπαλος (πολλές παρτίδες του θα
υπάρχουν στη βάση δεδομένων) αλλά και για να εκπονηθούν καινούργια σχέδια ή
κινήσεις που να τον αιφνιδιάσουν. Και εκεί βέβαια ο υπολογιστής επαληθεύει
αλάθητα την καινοτομία που ο χρήστης του ετοιμάζει. Η ύπαρξη υπολογιστή –
συνοδού έχει βέβαια και ψυχολογικές επιπτώσεις. Ο ιδιοκτήτης του νιώθει
ασφάλεια και δεν φοβάται τον αιφνιδιασμό. Από την άλλη όμως, δεν είναι απόλυτα
αυτοσυγκεντρωμένος στον πολύωρο αγώνα του, αν δεν είναι σίγουρος για την
ασφάλεια του πολύτιμου βοηθού του στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του!.