Η αρχή του τέλους για την Επιδημιολογία;

Η επιδημιολογία και η
δημοσιότητα αποτελούν ένα επικίνδυνο μείγμα! Και οι ειδικοί συζητούν πλέον την
πιθανότητα είτε η Επιδημιολογία να έχει εξαντλήσει τις δυνατότητές της, είτε ­
ακόμα χειρότερα ­ να παράγει αλληλοσυγκρουόμενα αποτελέσματα, που προκαλούν
σύγχυση στο κοινό και αποδιοργανώνουν τις πολιτικές Υγείας.

Αυτά
υποστήριξε πρόσφατα, σε άρθρο του στο έγκυρο επιστημονικό περιοδικό «British
Medical Journal», ο καθηγητής Επιδημιολογίας στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του
Πανεπιστημίου του Χάρβαντ και ακαδημαϊκός κ. Δημήτρης Τριχόπουλος. Ο καθηγητής
αναρωτήθηκε εν συνεχεία ποιο είναι πλέον το μέλλον αυτής της επιστήμης που
βοήθησε τόσο πολύ έως σήμερα, στον έλεγχο των λοιμωδών νοσημάτων, καθώς και
στον εντοπισμό των αιτιών των καρδιαγγειακών νόσων και αρκετών μορφών
καρκίνου…

ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ

Σύμφωνα με τον κ.
Τριχόπουλο, οι αιτίες της αντιφατικότητας των επιδημιολογικών ευρημάτων είναι
αρκετές: οι επιδημιολογικές μελέτες πραγματοποιούνται σε διαφορετικούς
πληθυσμούς και υπό διαφορετικές συνθήκες. Πολλές και διαφορετικές υποβόσκουσες
μεταβλητές, εξάλλου, επενεργούν μαζί με τις κύριες αιτίες, παράγοντας
διαφορετικά ευρήματα. Επιπλέον, κατά τον καθηγητή, η Επιδημιολογία είναι μία
μη πειραματική επιστήμη, γεγονός που αυξάνει την πιθανότητα λάθους. «Παρ’ όλα
αυτά, τα αντιφατικά ευρήματα δεν είναι πιο συχνά στην Επιδημιολογία απ’ ό,τι
στην έρευνα με πειραματόζωα ή στις κλινικές μελέτες», λέει.

Ο κ.
Τριχόπουλος επισημαίνει: «Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η δημοσίευση αντιφατικών
αποτελεσμάτων μπορεί να μειώσει την αξιοπιστία της Επιδημιολογίας ή της
Επιστήμης γενικότερα. Εάν αυτό πρόκειται να κάνει τους ανθρώπους περισσότερο
σκεπτικιστές, είναι μια καλοδεχούμενη εξέλιξη…

Ο σκοπός της
Επιδημιολογίας είναι να αποκρυπτογραφεί τη φύση, με σεβασμό στην ανθρώπινη
υγεία και αρρώστια, και κανείς δεν θα μπορούσε να υποβαθμίσει τις
πολυπλοκότητες της επιδημιολογικής έρευνας».

Ποιο θα είναι, λοιπόν, το
αύριο της ιατρικής έρευνας; Παρ’ όλα τα προαναφερθέντα, το αντικείμενο της
επιδημιολογικής έρευνας ­ όπως προβλέπει ο κ. Τριχόπουλος ­ θα επεκταθεί και
θα ανθήσει, λόγω του επείγοντος χαρακτήρα αρκετών υποειδικοτήτων, όπως η
κλινική επιδημιολογία, η επιδημιολογία της συμπεριφοράς και η μοριακή
επιδημιολογία. Οι γιατροί και όλοι οι αποδέκτες των επιδημιολογικών
συμπερασμάτων θα πρέπει ­ κατά τον κ. Τριχόπουλο ­ να έχουν κατά νου τα όρια
των επιδημιολογικών ερευνών. Μια απλή αρχή θα πρέπει να οδηγεί τα αιτιολογικά
συμπεράσματα στην επιδημιολογία: η διαπίστωση ενός ισχυρού κινδύνου μπορεί να
θεωρηθεί ότι υποδεικνύει μια αιτιολογική σχέση, ακόμα και σε απουσία
βιολογικής εξήγησης. Όταν όμως υπάρχουν ασθενείς εμπειρικές συσχετίσεις, αυτές
υποδεικνύουν αιτιολογική μόνο όταν η βιολογική απόδειξη είναι υπερβάλλουσα.

Ποιο θα είναι, επομένως, το αντικείμενο της επιδημιολογίας το 2000; «Όσοι
πιστεύουν ότι δεν υπάρχει πλέον θέση για καινοτομίες, θα πρέπει να θυμηθούν
τους φόβους που είχαν διατυπωθεί τον προηγούμενο αιώνα για το ότι η σύνθεση
της μουσικής είχε πλησιάσει τα όριά της», απαντά αλληγορικά ο κ. Τριχόπουλος.

«Η μοντέρνα μουσική συνεχίζει να ευδοκιμεί, όπως και η μοντέρνα
επιδημιολογία, αν και τα δύο πεδία έχουν τους δυσφημιστές τους. Επιπλέον, η
επιδημιολογία θα επωφεληθεί από τις τεχνολογικές προόδους, όπως και κάθε άλλη
επιστήμη. Θα υπάρξει, επίσης, μια αυξανόμενη έμφαση στην ακρίβεια, μέσω
εκτενών μελετών που θα επιτρέπουν αξιόπιστη διάκριση μεταξύ γνήσιων και ψευδών
αποτελεσμάτων…

Και καθώς ολοένα και περισσότερα γονίδια που προδιαθέτουν
σε ασθένεια ανακαλύπτονται, θα υπάρξει μια επείγουσα ανάγκη να διαπιστωθούν οι
εξωγενείς παράγοντες που επενεργούν σε αυτά τα γονίδια για την εμφάνιση της
νόσου».

Και όπως έγραψε ο κ. Τριχόπουλος, σε πρόσφατο γράμμα του προς το
έγκυρο επιστημονικό περιοδικό «Science»: Θα μπορούσε να πει κανείς για την
επιδημιολογία ό,τι συχνά λέγεται για τη Δημοκρατία: έχουν και τα δύο
προβλήματα και αδυναμίες, αλλά ακόμα αποτελούν την πλέον αξιόπιστη προσέγγιση
για την επίτευξη των στόχων τους».

ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΤΟ ΛΑΘΟΣ

Στους
συγχυτικούς παράγοντες ­ δηλαδή, στους παράγοντες οι οποίοι δεν
εξουδετερώνονται κατά τη διάρκεια μιας επιδημιολογικής μελέτης ­ αποδίδει η
καθηγήτρια Υγιεινής και Επιδημιολογίας του Πανεπιστημίου ΑΘηνών κυρία
Ευαγγελία Κακλαμάνη τα αντιφατικά, μερικές φορές, αποτελέσματα των ερευνών.

«Στις επιδημιολογικές μελέτες δεν έχουμε συγκεκριμένους αιτιολογικούς
παράγοντες, όπως είναι τα μικρόβια και οι ιοί, οι οποίοι προκαλούν λόγου χάρη,
ηπατίτιδα ή έρπητα», εξηγεί. «Παλαιότερα πιστεύαμε, για παράδειγμα, ότι ο
θηλασμός προστατεύει από τον καρκίνο του μαστού, διότι υπήρχαν πολλές τέτοιες
εργασίες. Έπρεπε, όμως, να έχουν υπολογισθεί παράλληλα και άλλοι παράγοντες,
όπως το εάν η γυναίκα είχε λίγα ή πολλά παιδιά, εάν είχε γεννήσει σε μικρή
ηλικία (οπότε μάλλον θα είχε κάνει περισσότερα παιδιά) κ.λπ. Εάν δεν
εξουδετερώσουμε, λοιπόν, αυτούς τους συγχυτικούς παράγοντες, βγάζουμε
εσφαλμένα συμπεράσματα».

Η κ. Κακλαμάνη δίνει ένα ακόμα τέτοιο παράδειγμα:
«Αυτοί που καπνίζουν έχει βρεθεί ότι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να
αναπτύξουν καρκίνο του πνεύμονος. Εάν, όμως, συσχετίσει κανείς τα κίτρινα
δάκτυλα ή τα κίτρινα δόντια των καπνιστών με τον καρκίνο του πνεύμονος, θα
καταλήξει σε λανθασμένο συμπέρασμα. Εάν επίσης βρει κανείς ότι τα παιδιά της
Αθήνας είναι πιο ψηλά από αυτά των Τρικάλων, και συμπεράνει ότι αυτό οφείλεται
στο κλίμα της Αθήνας, χωρίς να λάβει υπ’ όψιν του και άλλους παράγοντες, όπως
η διατροφή, δεν θα καταλήξει σε σωστό αποτέλεσμα».

Τελευταία, γίνονται
συχνά μετα-αναλύσεις παλαιών ερευνών, κατά τις οποίες εντοπίζονται τέτοιου
είδους προβλήματα. «Οι παράγοντες αυτοί συσχετίζονται με άλλους αιτιολογικούς,
που ίσως δεν γνωρίζουμε», λέει η καθηγήτρια. «Πρόκειται, λοιπόν, για
προβλήματα μεθοδολογικά, τα οποία ξεκινούν από τη συλλογή του κατάλληλου για
έρευνα υλικού και την ανεύρεση των κατάλληλων μαρτύρων για σύγκριση, καθώς και
την επιλογή του κατάλληλου στατιστικού μοντέλου. Τα νέαστατιστικά μοντέλα
είναι πιο ασφαλή και δίνουν περισσότερο αξιόπιστα αποτελέσματα. Πρέπει,
πάντως, να είμαστε πολύ προσεκτικοί στην ανάλυση των αποτελεσμάτων».

Η
κυρία Κακλαμάνη υπεραμύνεται, παρ’ όλα αυτά, της προσφοράς των επιδημιολογικών
μελετών στην πρόοδο της Ιατρικής: «Όλες οι μεγάλες παρατηρήσεις έχουν
ξεκινήσει από επιδημιολογικές μελέτες. Τα πειράματα στο εργαστήριο αρχίζουν
μετά την επιδημιολογική παρατήρηση, γιατί δεν γνωρίζουμε εάν αυτό που ισχύει
στα πειραματόζωα, ισχύει και στον άνθρωπο».

Τι πρέπει, λοιπόν, να πιστεύει
το κοινό, όταν μαθαίνει τα αποτελέσματα μιας επιδημιολογικής μελέτης; «Δεν
πρέπει να πιστεύει παραπάνω από αυτά που πιστεύουν οι ίδιοι οι επιστήμονες»,
τονίζει η κυρία Κακλαμάνη. «Ένα εύρημα πρέπει να επαληθευθεί από διάφορα
κέντρα και όχι μόνο από ένα, όσο καλό και αν είναι αυτό».

ΝΑ ΜΗ
ΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΩΣ ΟΡΙΣΤΙΚΑ

Η οριστική γνώση θέλει χρόνο. Αυτό
υπογραμμίζει η αναπληρώτρια καθηγήτρια Υγιεινής και Επιδημιολογίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος του Ινστιτούτου Προληπτικής, Περιβαλλοντικής
και Εργασιακής Ιατρικής κυρία Αθηνά Λινού και εξηγεί: «Οι αντιφάσεις στα
αποτελέσματα επιδημιολογικών μελετών οφείλονται σε προβλήματα στους ρυθμούς
των μελετών και στον τρόπο ερμηνείας των αποτελεσμάτων τους.

Γι’ αυτό δεν
θα πρέπει να λαμβάνονται από το κοινό ως οριστικά. Η οριστική γνώση θέλει
χρόνο, λογική βιολογική ερμηνεία, έρευνα σε πειραματόζωα και επιβεβαίωση από
άλλες έρευνες».

Η κυρία Λινού προσθέτει: «Η Επιδημιολογία είναι μια μη
ακριβής επιστήμη. Ακόμα και όταν βρίσκουμε αποτελέσματα στατιστικώς σημαντικά,
αυτά μπορεί να είναι τυχαία.

Γι’ αυτό και όταν υπάρχουν αντιφατικά
αποτελέσματα σε μελέτες με το ίδιο αντικείμενο, ακολουθεί αλληλογραφία μεταξύ
των επιστημόνων και εν συνεχεία πολλές άλλες έρευνες. Το κοινό, λοιπόν, ας
κρατάει κάποιες επιφυλάξεις».

Παρ’ όλα αυτά, η Επιδημιολογία μπορεί να
προσφέρει πολλά. Αυτό τονίζει η κυρία Λινού και υπενθυμίζει: «Χάρη στις
επιδημιολογικές μελέτες, διαπιστώθηκε ότι η ακτινοβολία Χ προκαλεί καρκίνο και
ότι η διατροφή συνδέεται με τα καρδιαγγειακά νοσήματα».